1937-1917
بو ايشينگ
زحمتى، توركمنيستان
رسپـوبليكاسىنينگ
دويبونى توتان
قايغيسيز آتاباى،
نديرباى آيتاك،
كومشالى بؤرى،
اوراز تأچ نظر
... يالى گرچكلرينگ
ياغـتى حاطيرالارينا
باغـيشلانيار.
«گچميشينى
بيلمه ديگينگ،
گلجگـى بولماز»
تانيـش بولايليـنگ
ايئيندأكيلــر
1- نجى بؤلوم:
توركمنيستان
رسپوبليكاسىنينگ
دوره ديلمگـى
توركمنيستانينگ
قورولماغى اوغـرونداقى
گؤرشلر--------------- 8
توركمنيستان
رسپوبليكاسىنينگ
جاراديلمگـى--------------------- 42
توركمنيستان
كمونيستيك پارتياسىنينگ
دؤره ديلمگـى------------ 57
توركمنيستانينگ
شورويه تابـين
اديلمگـى------------------------- 65
توركمنيستاندا
دؤولت آپاراتـيندا
يرلىلشديرمك مسئله
سى--------- 67
توركمنيستاندا
مجبورى قالحوزلاشديريلما
سياساتى---------------- 78
توركمنلرينگ
ايران و آوغانيستانا
سيغينماقلارى ---------------- 91
توركمنيستاندا
آچليغينگ بارها
آرتاماغى-------------------------- 111
پاغـتا مونوكولتوراسى(يكه
حاصيلىليـق)-------------------------- 117
ايدئولوگيك-
سياسى گؤره شينگ
يـيتيلـشمگـى،
كوپچوليكلهيين
توتها- توتليقلار
و ت
توركمن آزادليغى
قوراماسى باراسيندا---------------------------- 123
به لليكلر---------------------------------------------------------- 182
2- نجى
بؤلوم:
توركمنيستاندا
مدنى انقلابينگ
عامالا آشيريلماغى
توركمنيستاندا
مدنى انقلابينگ
باشلانيشى------------------------- 188
سوادسيزليغى
يوق ادمك اوغرونداقى
گؤرشلر-------------------- 203
ادبى ديلينگ
اورناشديريلماغى
باراسيندا -------------------------- 209
باكو قورولتايى،
يازوو حاطينگ عاراپچادان
لاتينچا گچيريلمگـى------------------------------------------------ 217
30- نجى يئلداقى
توركمن ديل كنفرانسى--------------------------- 220
يازيجيلار بيرلشيگـىنينگ
دؤوره ديلمگـى
------------------------ 229
يازيجيلارينگ
يآناليپ باشلانماغى--------------------------------- 235
يازيجيلارينگ
بيرينجى قورولتايى---------------------------------- 240
بيرينجى توركمن
ديل قورولتايى
و
ساويت(شوروى)
ديل سياساتى------------------------------------ 257
يازوو حاطينگ
لاتينچادان روسچا
اوْيتگه ديلمگـى----------------- 267
3- نجى
بؤلوم:
استالينچيليـق
تروره قوربان گيدن
يازيجى- شاهيرلار----------------- 276
پئيدالانيلان
چشمه لر-------------------------------------- 331
حورماتـلى
اوقـيجى!
توركمنيستانينگ
ياقين تاريخى بيلن
تانيش بولماق،
اونى اؤوره نيپ
اوندان تجريبه
چيقارماق آنگسات
دأل، سبأبى هنيز
بوگونه چنلى أهلى
آرشيولار ياپيلغى.
حتى 1948- نجى يئلداقى
ير ايرانما بيلن
ماغلومات دؤولت
سرى دييپ، حالقا
و يازيجيلارا ايفورماسيا
برمكدن ساقلانيپ
گلينيأر. توركمنيستانينگ
ملى حاوپسوزليق
كميته سى(ك گ ب)،
حاربى سرحد بؤلومىنينگ،
پارتيا آرخيولاردان
پيدالانماق ممكين
دأل ديـيين درجه
ده، اوسته سينه
آكادميانينگ كتابخاناسى
و ملى كتابخانادا
تاريخى و آرخيو
ماترياللار و قـيمماتلى
مــاغلوماتلار
« Redki
fond= seyrek gabat gelyän kitaplar» بؤلومينده
ساقلانيار. ( باريپ
106 يئل ياشى بولان
اوزالقى كارل ماركس،
حأضيركى دؤولت
مأمد آزادى آدينداقى
ملى كتابخانه سى-
دا نيازوفينگ كؤشگـىنينگ
گؤركينه زيان بريأنى
اوچين ياپيلجاق
ديين ميش- ميش حابار،
بو آلادانى آرتديردى). ايندى تاريخى
واقعالار حاقيندا
ايشلجك بولسانگ
نيرا باش اورجاغيميز
هم بيلمأن قالديق.
يؤنه مونگا
قارامازدان «اخلاصه
مراد دييليشى»
يالى، توركمنيستانينگ
ياقين تاريخى باراسيندا
اؤوره نن ماغلوماتيمى توركمنيستانينگ
ايچينده و اونونگ
چأكلريندن داشاردا
ياشايان ايلدشلريميز
بيلن پايلاشاسيم
گلدى.
بيز بو ايشيميزده
توركمنيستانينگ
يرلى نشرياتيندان
باشغا بلشويزيم
جهنميندن قاچيپ،
داشارى يورتلارا
بوسا- بوسليق ادن
توركستانلىلار
طاراپـيندان نشير
بولان "يـاش تـوركيستان"
ژورنالى، دكتر آمان
برديمرادوف توركمنيستانينگ
50 يئلليغى مناسيباتلى
1974- نجى يئلدا آزادليق
راديوسىنينگ توركمن
قوللوغـى اوچين
يازان دورلى مقالالاريندان
پيدالانديق. (2- نجى
جهان اورشونا قاتناشان
توركمنيستانىآمان
برديميرادوف آلمانلار
اسير دوشيأر. اورشدان
سونگرا توركمنيستانا
گيدمأن، اروپادا
قالان آمان برديميراد،
يوقارى علمى درجه
لرى قازانيار.
حقوق بويونچا دكترليك
درجه سينى آليار.
اوسته سينه آمريكانلار
طاراپيندان يولا
قويولان «آزاد
اروپا/ آزاتليق
راديوسى» نينگ
مديرى بولوپ ايشله
يأر). شئيله- ده ايشيميزده
آغزان چشمه لردن
وهم- ده شخصى بيلگيلريمييزدن
حايئرلانديق.
37- نجى يئللارينگ
غانلى رپره سسياسينا(تصفيه
سينه) دوچار بولان
توركمنيستانينگ
گؤرنيكلى دؤولت
و پارتيا ايشگأرلرى،
مدنى اوغوردا أگيرت
ايش بيتيرنلر باراسيندا
هنيزه چنلى دوغـرى
و دولى علمى ايش
تاييارلانمان
گليأر. بيز داشارى
يورتدا ياشانيميزا
غارامازدان، بار
بولان ماترياللارى
يئغناپ، بو بارادا
بير ايش اتمگـى
نيت ادينديك. «حامير
اوجى پطير» دييليشى
يالى بو ايشينگ
كأميللشمگينده
سيزينگ برجك قيمماتلى
ماصلاحاتلارينگيز
و ماغلوماتلارينگيز
اولى ياردام بولار.
اثر، عمومان
عاراپ حاطىنينگ
يؤرگونلى بولان
ايراندير آوغانيستان
يالى يورتلاردا
ياشايان توركمنلر
اوچين نيت لنيلدى
و اوندا ممكين
بولدوغوچا گتيريلن
روس و حالقارا
سؤزلرينه دوشونديريش
بريلدى.
توركمنيستاندا
حأضيرآرشيولارينگ
ياپـيق ساقلانيانى
اوچين توركمنيستانينگ
2- نجى دونيا سؤوش
يئللاريندان سونگقى
يئللارداقى تاريخينى
دولى هم دوغـرى
اؤوره نمأگه ممكين
چيليك دؤره مأن
گليأر. بيز اليميزه
دوشن ماترياللارى
توپلاپ بو اوغوردا
بير نتيجأ بارماق
اميدى بيلن قايرات
اديپ يؤريس.
كتابدا توركمن
يازيجى- شاهيرلارىنينگ،
ديل وادبيات عاليملارىنينگ
باشينا اينن استالينچيليق
بلاسى باراسيندا
ماغلومات برمأگه
سينانشديك.
اثر
يوره نگيزدن تورار
دييپ اميد اديأريس.
آقميرات
گورگنلى
2001-
نجى يئـل
توركمنيستان
جمهوريتىنينگ
قـورولماغى
اوغــــــرونــداقــى
گؤره شــلــر
توركمنيستانينگ
اركين دؤولت بولماغى
اوغرونداقى گؤرشلر
1912- نجى يئلدان بأرى
ايزىگيدرلى دوام
اديپ گلدى. 1917- نجى
يئلينگ 16-9– نجى فورال
آراليغيندا داشكنتده
«عمومى توركيستان
اجرائيه كميته
لرىنينگ اولكه
كنگره سى» آچيليار.
ماصلاحاتدا ملتلرينگ
فدراتيو دؤولتلر
اساسيندا اداره
اديلمگـى حاقيندا
قرار قبول اديليپ،
اوبا و شهر شورالارينى
سايلاماغينگ حقوقلارى
كسگيتلنيأر. بو
كنگرأ توركمنلردن
بردى حاجى قاتناشيار.
شول يئللاردا
روسلارينگ توركيستانداقى
ظلم لارينا چيداماديق
حالق آياغا غاليار.
توركمنلر اركين
حقوقلى دؤولت دوْزگونى
اساسلانديرماق
اوغروندا ياداوسيز
گؤره شيأرلر. گؤره
شه چندر توركمنلريندن
توغتاميش بگ و
اينيسى ملا اورازقلى،
كركىنينگ حوجامباز
رايونيندان 19 ياشلى
ملارجب، ملا سافار،
ملا آلتىقولى،
أرسارى توركمنلريندن
قورباشى ارگيش
و بؤرى توقساوا
قاتناشيپديرلر.
1920- نجى يئلينگ
7-5 سپتامبر آراليغيندا
سمرقنددا «توركيستان
ملى بيرليگـىنينگ
كنگره سى» آچيليار.
اوندا توركيستان
ملى بيرليگـىنينگ
دوْزگون ناماسى،
توركيستانينگ
بايراغىنينگ شكلى
قبول اديليأر.
بايراغينگ رنگكى
گؤك، اوستونده
يآريم آى بيلن
يئلديزلار يرلشديريليپدير.
بئيله حركتلره
توركمنلردن ابراهيم
بگ، دؤولت مأمد
و توغاى سالير
قاتناشيپدير.
1925- نجى يئلينگ
15- نجى فورالينده،
بيرينجى بوْتين
توركمنيستان قورولتايئندا
يوردينگ ايلكينجى
پره زيدنتى نديرباى
آيتاكوف شئـيله
سؤزلر بيلن مجليسى
آچيار:
" شو
گونينگ بلند أهميتينى
تاريخينگ اؤزى
بللأر. حانلار،
اميرلر هم پادشاه
دؤورينده بيزى
دربى- داغين اديپ،
قول حؤكمينه آيلانديران
زنجيرينگ تارومار
اديللنى، من سيزه
بيـيك شادليق بيلن
خبر بريأرين. شو
گون دينگه بيزينگ
اوچين بولمان،
ازيلن گوندوغار
حالقلارىنينگ
همه سى اوچين بييك
گون. بيزينگ اؤزباشداقليغيميز،
بيزينگ آزادليغيميز،
گوندوغارينگ ازيليأن
حالقلارىنينگ
همه سينه يول گؤركزيأن
يئلديراويق يئلديز
بولار."
توركمنيستان
رسپوبليكاسىنينگ
قورايجى guraycí بيرينجى
قورولتايىنينگ
آچيش چيقيشيندا
ياش توركمن رسپوبليكاسىنينگ
بيرينجى پره زيدنتى
، توركمنيستانينگ
مركزى اجرايئه
كميته- سىنينگ
باشليغى نديرباى
آيتاكوف شئـيله
كؤپ اميدلى- وعده
لى سؤزلر سؤزلأپدى.
اوندان سونگ قورايجى
قورولتايدا اساسى
پروگرامماتيك
چيقيش بيلن تريبونا
گچن و تأ 1937- نجى يئلا
چنلى توركمنيستان
حكومتىنينگ باشيندا
دوران قايغـيسيز
آتاباى اؤز سؤزلرينده
شئـيله دييدى:
" بيزينگ
بو قورولتايميز،
قورايجى قورولتاى
بولوپ، توركمن
حالقىنينگ داغيـنيق
طايپالارينى بيريكديرمگـى،
اولارى بير- بيرينه
ايسناشديرماغى،
هم دؤولت قورماغى
اؤز اؤنگونده وظيفه
اديپ قويدى."
توركمن
دؤولتىنينگ دويبونى
توتوپ 37- نجى يئللارا
چنلى اونونگ باشيندا
دوران بو گؤرنوكلى
ايكى توركمن گرچگـى
بئيله كى اگيندشلرى
بيلن بيرليكده
استالينچيليق
ترورينگ قربانى
بولدولار.
نديرباى
آيتاكوف و قايغيسيز
آتابايف- ينگ آد-
حاطيراسينى ديكلتمك
بيلن اولارا قورلان
ياديگارليك*، توركمن
حالقىنينگ اؤز
ملى دؤولتچيليگـى
اوغروندا برن قوربانلارىنينگ
و اؤز سؤيگولى
اوغوللارينا بولان
بلند حورماتىنينگ
سيمبولينا اؤوريلدى.
قورايجى قورولتاى،
توركمنيستانينگ
دؤره ديليأنديگـى
حاقيندا جارناما
قبول اتدى. قورولتايدا
شئيله- ده توركمنيستانينگ
اؤز-اختيارلى دؤولت
صيفاتيندا و مئيلهتينليكده
!! شوروىنينگ حاطارينا
دنگ حقوقلى آغضا
بولوپ گيرمگـى
بويونچا قرار آليندى.
شوندان سونگ 1925- نجى
يئلينگ ماى آيئندا،
توركمنيستان شوروىنينگ
حاطارينا 7- نجى
آغضا بولوپ رسماً
گيريزيلدى.
1925- نجى يئلينگ
فوراليندا ساويتلارينگ(شورالارينگ)
بوتين توركمنيستان
قورولتايى بيلن
بير وقتدا گچيريلن
پارتيا قورولتايئندا
بولسا، توركمنيستان
كمونيستيك پارتياسى
دؤره ديلدى. شونينگ
بيلن توركمنيستانينگ
(TSSR) قوريلماغى
قانونلاشديريلدى.
رسپوبليكانينگ(جهمهورىنينگ)
حكومت و پارتيا
اورگانـلارى دؤوره
ديلدى. رسپوبليكانينگ
دؤوره يش تاريخى
اؤز باشلانغيجينى
اوندان بيرآز اوزال،
1924- نجى يئلينگ 27- نجى
اوكتبريندان آليپ
قايديار. شول گونى
شوروىنينگ مركزى
اجرائيه كميته
سى، اورتا آسيادا
ملى دؤولت بؤلونشيگينى
گچيرمك بويونچا
قوتارنيقـلى قرار
قبول اتدى. شوندان
بيرآز سونگرا
1924- نجى يئلينگ نوامبر-
دسامبر آيلاريندا
واقتلايئن توركمن
حكومتى و پارتيانينگ
توركمن بيروسى
(ادارى بؤلومى)
دؤوره ديلدى. اورتا
آسيا حالقلارىنينگ
شو ساندا توركمن
حالقىنينگ ياقين
تاريخيندا تأزه
بير دؤورينگ باشلانغيجى
بولان بو بؤلونشيك
و توركمنيستانينگ
دؤوره يشى بيلن
باغلانشيقلى مسئلهلر بارادا كؤپرأك
دوروپ گچريس..
توركمنيستاندا
1917- نجى يئللارينگ
قوزغالانينگدا
حأكميت اوغـروندا
اساسان 3 سياسى
گويجونگ آراسيندا گؤرش گيتدى:
1-آقلار: مونگا
اساسان اوزالقى
تـزاريـزيمينگ
كـولونـيال آدمنـيستـراتـسيـاسىنينگ
(استمارى ادارى
بؤلومى) وكــيللرى
SR لر (Social
Revolutsiyonerler)،
منشويكلر (اقليت:
لنين- ينگ پارتياسى
بلشويكلرينگ بأسدشلرى)
و روس دميريول
ايشچيلرىنينگ
بير بؤلگـى گيريأردى؛
2- داشكنت
شورالارىنينگ
گؤركزمه سى بويونچا
ايش آليپ باران،
باشدا آز سانلى
بلشويكلر قورامالارى؛
3- توركمن
ملى گويچلرى.
توركمنيستاندا
و عمومان توركيستاندا
روس آزچيليغىنينگ
وكيللريندن دؤرأن
و اؤزلرينى آق،
قيزيل اورسيت مركزى
حكومتىنينگ وكيللرى
حاساپلان، آقللار
بيلن قيزيللار
آراسيندا باران
اول گؤرش-اورش
حاقيندا كؤپ يازيلدى.
بيز بو يرده اساسان
اؤز گليپ- چيقيشى
و توتيان ماقصاتلارى
بويونچا اولكأنينگ
يرلى حالقينا ياد
بولان اول سياسى
گويچلره و واقعالارا،
اوزال باشدا توركمنلرينگ
گؤزقارايشلارى،
توركمن ملى گويچلرىنينگ،
دؤرأن ياغدايدا
نأحيلى حركت ادنديكلرى
قيزيقلانديريار.
بو اوزالى بيلن
17- نجى يئللاردا
دورلى روس سياسى
پارتيالارىنينگ
ملى مسئله ده توتيان
پازيسيالاريى
(موضع) بيلن كسگيتلنيأر.
م ملى مسئله ده
روس شوونيزيمينى
(آقاليغينى) اؤنگه
سوريأن روس سياسى
پارتيالارى اولكأنينگ
كؤپچوليك ايلاتينى
اؤزينده بيريگديريأن
و حاقيقى ايه سى
بولان توركمن حالقىنينگ
اؤز اقبالينى اؤزى
كسگيتلمك حقوقينى
انكار اتديلر،
اولارا اينانمازچيليق
اديپ، شبهه بيلن
قاراديلار. اينها
تزار دؤورينده
توركى حالقلار
اوچين چيقاران
دوْزگونىنينگ
رئاكسيون حأصيتلى
بولانديغيندان
بير مثال:
«شهر
سيل باغلارينا(پارك)
و جمعيتچيليك ادارالارينا
بارماق، دميريول
ترانسپورتيندان
پئيدالانماق يرلى
ايلاتا غاداغان
اديليپدى… يولاغچى غاتناديان
اوتلىلارا يؤريته
واگونلار تيركه
ليپ، اولاردا
"مسلمانلار اوچين"
دييلن يازغى باردى».
توركمنلرينگ،
حأكميته دنگ حقوقيلليق
اساسيندا قاتناشماغينى
رد اتديلر. آق،
قيزيل(كمونيست)
روس سياسى توپارلارى
توركمنلرينگ اؤزباشداق
بير سياسى گويچ
بولوپ اورتا چيقماغينا
يول برمزليگه چاليشديلار.
اوزال تزاريست
كولونيال حأكميتلرينه
يرلى حالقينگ وكيللريندن
ميرزه، ديلماچ،
كيچى ايشگار كيمين
ياپجالار گره ك
بوليشى يالى، روس
سياسى پارتيالارى-
دا توركمنلرينگ
آراسيندا ايش آليپ
بارارا و توركمنلرينگ
حيذماتيندان حايـرلانار
يالى، توركمن بؤلوملرينى،
مسلمان بؤلوملرينى
آچديلار، كأبير
تاكتيكى اگيلشيك
اتديلر. توركمنلرينگ
شول دؤوردأكى سياسى
قوراماچيليقلى
درجه سىنينگ پسليگـى،
تجريبه سيزليگـى
و گويچلرينگ دنگ
بولماديق قاتناشيقلارى
مونينگ اوچين آماتلى
شرط دؤره ديأردى.
توركمنلرينگ
1917- نجى يئللارداقى
ملى- سوسيال حركتلرى،
اساسان ايكى آقيمى،
ايكى گويجى اؤزينده
بيريكديريأردى:
1. تيره-
طايپا يولباشچيلارينى،
باى و روحانيلارى
اؤز ايچينه آليان
قاديمچيل- ترادسيونال-
توپارلاردان،
مثال اوچين جوْنـيـد
حان ،
عـزيز حان و … ؛
2. تأزه
چيل- رفورميستلارينگ- طاراپدارى
بولان ملى روشنفكر
وكيللريندن، شول
ساندا توركمن افسر
بؤلوميندن عباراتدى.
توركمن ملى حركتى،
تــوركمن ملى روشنفكرلرىنينگ
يولباشچيليغى
آستيندا توركمنيستاندا
اكتبر واقعالارى
بيلن بيرواقتدا
اؤز كسگيتله يجى
قوراماچيليق فورماسينا/
گليشيگينه ايه
بولوپ باشلادى.
1917- نجى يئلينگ
گوْيزينده توركمن
ملى وكيــللرىنينگ
3- نجى اولكه قورولتايى
چاغيريليپ، پالكوونيك(سرهنگ)
اوراز سردارينگ
باشتوتانليغيندا
مركزى اجرائيه
كميته سى سايلاندى.
ملى كميته، توركمنلرينگ
حأكميت اورگانلاريندا
دنگ اساسدا قاتناشماغينى
رد ادن ساويت(شورا)
اورگانلارى بيلن
يانما- يان (پارالل)
اوبالاردا توركمن
حاكميت اورگانلارينى
قورماغا گيريشدى.
اوبا يرلرده حأكميت
توركمنلره دگيشلى
بولماليديغى باراسيندا
توركمن كميته سىنينگ
اؤنگه سوْرن شيغارى،
حالــقينگ آراسيــندا
گينگدن قـــولداو
تاپدى. اوراز سردار
1918- نجى يئلينگ فوراليندا
كؤشىدأكى توركمن
آتلى توپارىنينگ
اساسيندا توركمن
ملى قشونينى دوْزمأگه
گيريشدى. آرشيو
ماترياللاردان گؤرنوشى
بويونچا، توركمن
ملى مسئلهلر كايته
سى، مونينگ
اوچين توركمن قشون
توپارىنينگ قالان
بؤلوملرينىنينگ
فرونتدان( جبهه
دن1- نجى جهان اورشا
ايبريلن توركمنلرى)
ايزينا ايبريلمگينى
سوراپ آلمان فرونتينداقى
باش كامانديرينا
تله گرامما يوللايار.
توركمنلرينگ شئـيله اؤز-اركين
حأكميتىنينگ باشلانماغيندان
حواطيرلانان آشغابات
شوراسى (روس و روسلارا
باقنا بولان شورا)،
اؤز يانيندا و
اوبا يرلرينده
توركمن اورگانلارينى
قورماغا و توركمنلرينگ
آراسيندا ير- سوو
رفورماسينى گچيرمك
بويونچا پروپاگاندا(
تبليغاتا) گيريشيأر.
آشغابات شورالارىنينگ
ايسله گـى بويونچا
توركسيستان شورالارىنينگ
باشليغى گنرال
كولهسوف Kulesov قشون توپارلارى
بيلن يؤريته آشغابادا
گليپ، هنيز سؤوشه
تاييار بولماديق
توركمن آتلى عسگرلرينى
ياراغسيزلانديريار
و شونليقدا ملى
انقلاب، باشلانمازدان
باسيليپ ياتيريليار.
شونينگ بيلن زاكاسپىدا
(حأضيركى توركمنيستاندا)
ايكى حأكميتلىليك
قوتاريار و داشكنت
شورالارىنينگ
حأكميتى اوُرناديليار.
توركمنيستاندا
ساويت(شوروى) حأكميتى
بيلن توركمنلرينگ
ملى قارشيليغى،
اؤزآرا چاقناشيغى
اينه شو يردن،
شو واقعادان باشلانيار.
آشغابات ساويت
اورگانلارىنينگ
ايلات آراسيندا
تالان- تاراشلارى
شو ساندا كميسر
فرولوف- ينگ Frolov-íñ آشغاباتدا و
قيزيل آرباتدا
باشينا گيدن " قيزيل
ترورى" (بلشويك
ترورى) توركمن
حالقينى اؤزيندن
حاص داشلاشديريار.
كميسر فرولوف-
ينگ قيزيل آرباتدا
اؤلدوريلمگـى
و SR لرينگ آشغاباتدا
قوزغالانگ گؤترمگـى
بيلن 1918- نجى يئلينگ
جولاى آيئندا زاكاسپى
بلشويك حأكميتى
يئقيليار. SR-
لر، بوآغداريلشيغى
قولدان توركمن
ملى گويچلرى بيلن
قاتناشيغا گچيأرلر.
اولار بلشويكلره
قارشى گؤرشده توركمنلرى
اؤز طاراپـينا
چكمأگه چاليشيار
و شو ماقصات بيلن
ملى مسئله ده كأبير
اگيلشيك اديأرلر.
شوندان سونگ بـــوزمــؤيـينده
Büzmöyin-de چاغيريلان
أهلى توركمن قورولتايى
SR-
منشويكلرينگ تأزه
زاكاسپى حكومتينى
قوللاماغينگ طاراپـينا
قرار اديأر و پالكوونيك
اوراز سردار آقلارينگ
زاكاسپى فرونتىنينگ
باش كامانديرى
اديپ تاصصيقلانيار.
زاكاسپى حكومتى
شونگا قوشماچا،
اولكأنينگ اقتصادى
دورموشىنينگ قاويلانديريلماغى
هم آچليق چكيأن
توركمن اوبالارينا
آذيق ايبرمگـى
وعده اديأر. اؤز
دوْزوْمى بويونچا
پرولتار( (ايشچيلر)
و اورسيتده پادشاليق
سيستمىنينگ ديكلمگينه
قارشى بولان زاكاسپى
حكومتىنينگ پروگرامماسى
گلجكده بوتين اورسيت
قورايجى يئغناغىنينگ
چاغيريلماغينا
اساسلانيار. اول
توركيستاندا آزاد
و عمومى سايلاولارينگ
اساسيندا قورايجى
ماصلاحاتينگ چاغيريلماغينى
طالاپ اديأر و
شونينگ قبول اديلمگينى
داشكنت ساويت حكومتى
بيلن ياراشيغين
شرط اديپ قوييار.
بو شرط قبول اديلن
واقتيندا و تأ
توركيستان قورايجى
يئغناغى چاغيرلانانا
چنلى، توركيستان
شو ايكى حكومتينگ
كواليسياسى (ائتلافى)
آستيندا دولانديريلماغينى
ايلرى سوريأر.
داشكنت، مونگا
زاكاسپى حكومتينى
قانونسيز دييپ
جار ادمك بيلن
جوغاپ بريأر.
داشكنت ساويت
حكومتىنينگ اؤزينى
يئقماق اوچين زاكاسپىنينگ
اوستونه هجومه
گچمگينه قاراشيان
حكومتى، كؤمك گؤركزمگينى
سوراپ انگليس ژنرالى
مالـلهسوون- ينگ
Malleson ماشاتداقى باش
قرارگاهينه يوز
توتيار. ژنرال
مالـلهسون بيلن
زاكاسپى حكومتى آراسيندا
باغلاشيلان ايلالاشيق
بويونچا، توركمنيستاندا
اورش باشلانيار.
1920- نجى يئلينگ باشلاريندا
بلشويكلرينگ ينگيشى
و توركمنيستاندا
ساويت (شورايى/
سوسياليستيك) حأكميتىنينگ
اورناديلماغى
بيلن بو واقعا
تاماملانيار.
بيز بو واقعانينگ
نأحيل يوْز بره
نينه گچمزدن اؤنگ،
1917- نجى يئلدا توركمنيستاندا
يوزه چيقان سياسى
حاديثالارينگ
جانلى شايادى بولوپ،
اونگا آكتيو/ چينلاقاى
قاتناشان قاراشحان
اوغلى حان يمودينگ
يادلامالارينى
بيان ادمكچى. حان
يمودينگ يادلامالارى
«توركمنلر و انقلاب»
ديين سؤزباشى بيلن
Turkmen vedenie (توركمنى
اؤوره نيش) ژورنالىنينگ
1927- نجى يئلقى 2 سانى
نومريندا چاپ اديليپدير.
حان يمودينگ شوروى
انقلابىنينگ
10 يئليغينا باغيشلاپ
يازان اؤز يادلاماسيندا
توركمن ملى اينتلله-
گنتسياسىنينگ
(روشنفكرلرىنينگ)
بير وكيلى حؤكمينده،
توركمنلرينگ گؤزقارايشلارينى
آيتماق بيلن، اؤزىنينگ
باشدان گچيرن
17- نجى يئللارينگ
واقعالارى حاقيندا
اينانديريجيليق
بيلن گوررونگ بريأر.
حان يمودينگ مقالالارىنينگ
ينه بير قيمماتلى
طاراپى- دا اونونگ
سونگراقى يئللاردا
توركمن ساويت تاريخچيليغينا
مخصوص بولان ماركسيستيك-
دگماتيك/ قورى
تاصيپ بيلن/ چمه-
لشمك بيلن يازيلمآنـليغى،
هنيز سانسورينگ
اله گيندن گچيريلمأنليگيدير. شول يئللاردا "كارپـيچ"
و بئيله كيلر طاراپيـيندان
حان يموددينگ
مقالالارىنينگ
اساسى كمچيليگـى
حؤكمينده تانقيت
اديلن بو ياغداى،
اونونگ كمچيليگـى
دأل- ده آرتيقماچليغى
بولوپ دوريار.
قيات حانينگ
اوغلى ياغشى مأمد،
اونونگ اوغلى آننامحمد(قاراشحان)
دير. آننامحمدينگ
اوغلى حان يموت
دير. دييمك حان
يمودسكى/ حان يموت،
مشهور قيات حانينگ
چاوليغىدير. (حأضير
قيات حانينگ نبيره
لرى قيادى فاميلى
بيلن توركمنصحرانينگ
كوميش دپه و بندرتوركمنده
ياشايارلار).
حان يمودينگ
مقالاسى اورش و
انقلاب يئللاريندا
جمعيتچيليك دورموشيندا
اورتا چيقيپ باشلان
تأزه توركمن ملى
روشنفكرلرىنينگ
كؤپ طاراپلارينى
اؤزينده بيريكديريأر.
توركمنيستان باسليپ
آلناندان سونگ
اورسيت پادشاسىنينگ
قوللوغينا گيرن
ماشغالاسيندا
دوغولان حان يموت،
Kadet حاربى مكتبينى
قوتاريپ بيرينجى
افسرليك درجه سينى
آليار و
توركمنيستاندا حاربى ادارى
وظيفهلرده ايشلهي
يأر. 1915-1913- نجى
يئللاردا باشلانان
توركمن ملى حركتىنينگ
گؤرنوكلى وكيلى
بولان حان يموت،
توركمن حالقىنينگ
قاراشسيزليغى
اوغروندا آليپ
باران گؤرشلره
قاتناشانى حؤكمينده
عايپلانيپ، ايشى
تزاريسم سودونا(دادگاهينه)
دوشيأر. فورال
انقلابيندان سونگرا
اول توركمن ملى
حركتينه آكتيو
قاتناشيار. 1919-1918– نجى
يئللاردا حان يموت
توركمنيستاندا
آق هم قيزيللارينگ
دورلى سياسى پارتيالارىنينگ
حأكميت اوغرونداقى
اؤزآرا گؤرشلرينده
"توركمنلرينگ
بىطاراپليق پازيسياسيندا دوران توپارا"
باش بوليار. 1920- نجى
يئلينگ باشلاريندا
زاكاسپى فرونتىنينگ
يوق اديليپ ساويت
حأكميتىنينگ برقرار
اديلمگـى بيلن
حان يموت، توركمنيستاندا
مدنى- ماغاريف
ايشلرينه ايچگين
قاتناشيار. مسكوينگ
اته گينده توركمن
ماغاريف اؤيىنينگ
آچيلماغينا اؤنگآياق
بوليار.
توركمنيستانى
اؤوره نيش بويونچا
كؤپ سانلى
اثر يازيار. 1928- نجى
يئلدا 60 ياشيندا
آرادان چيقان قاراشحان
اوغلى حان يموت،
توركمن دؤولت موزه
سىنينگ مديرى بولوپ
ايشلهيأر. اول، اؤلومىنينگ
اؤنگ يانيندا
1927- نجى يئلدا چاپ
اديلن «توركمنلر
و انقلاب» سؤزباشلى
ايكى ماقالاسيندا،
توركمنلرينگ تزاريزيمه
قارشى گؤترن 16- نجى
يئلقى قوزغالانگـى،
اونونگ رحمسيزليك
بيلن باسيپ ياتيريلشى،
توركمنيستاندا
1917- نجى يئللارينگ
واقعالارى حاقيندا
دوغـرى ماغلومات
بريأر. قاراشحان
اوغلى حان يموت
شئـيله يازيار:
"1917-1916-
نجى يئللارينگ
واقعالارى، توركستان
حالقلارىنينگ
توتوشلايئن يرلى
ايلاتينگ فورال
آغداريليشيغينا
(لنين- ينگ بأسدشى
كرنسكىنينگ Krenskiحركتينىنينگ
فوريه آيئندا شاوسيزليغا
اوچراماغى) و شوندان
سونگقى واقعالارا
گؤزقارايشينا
أگيرت اولى تأثير
يتيردى. تزار رژيمىنينگ
يئقيلماغى، تـأزه
حكومتينگ دؤره
ديلمگـى و آزادليغينگ
جار اديلمگـى،
توركمنلر طاراپـيندان
شادليق هم قووانچ
بيلن قارشى آليندى.
بو تأزه
حكومتينگ نأحيلديگـى
و آزادليغينگ نأمه
دن عباراتديغى
باراسيندا توركمنلر
آآنيق زات
بيلمهيأرديلر،
اما اؤزلرينى حوورلان كؤنه دوزگونينگ
يئقيليپ يوق بولانديغينا،
اؤزلرىنينگ ايندى
اركين دم آليپ
بيلجكديكلرينه
و آدم حقوقلارينى
آلجاقديقلارينا
ايچدن قووانيارديلار.
ملى دويغى- دوشونجهلر تيز اؤسوپ
باشلادى شو بير
واقتدا اول شوونيستيك
حأصيتده دألدى
و روسلار باراسيندا
دوشمانچيليق گؤزقارايشى
اؤزينده آنگلادماياردى.
توركمنلر توپار-
توپار بولوپ شهرلره
گلرديلر، يئغناقلارا
قاتناشارديلار
و تزارينگ هم اونونگ
رژيمىنينگ يئقيلماغينا
چين يوْره كدن
قووانيپ، انقلابچى
يولباشچيلار بيلن
دوستلاشارديلار.
توركمنلر كؤنه
رژيمينگ يئقيلماغى
بيلن گلجك آزادليغينگ
مانيسينا تيز دوشونشيأرديلر
و اول انقلابى
گويچلرينگ آزادليق
بويونچا اؤنگه
سوريأن طالاپلارينا
چاليمداشدى.
1917- نجى يئلدا
توركمنلر اوزال
باشدا اؤز دورموشلارينى
و تأزه دوزگونى
تأزه اساسلاردا
قورماغا، شهر ايلاتى
بيلن بيرليكده
گؤوينجنگ göwünceñ قاتناشيارديلار.
كميته لره اخلاص
بيلن گيدرديلر،
كؤنه دوزگونى يئقيپ-
ينگيپ هر يرده
دولانديريجى توپارلار
سايلاپ، اوندا-
موندا وكيللر شوراسى
پـيدا بولياردى.
اما فورال انقلابىنينگ
اميدى- قووانجى
اوزاغا سوردى و
سووا- پـتيگه دوشدى.
اجرائيه كميته
لر، كؤپ ساندا
كؤنه رژيمينگ آدملارى
بيلن دولدوريلدى،
اوندا شول كؤنه
تزاريست عملدارلارى
مجليس قوريارديلار.
توركمنلره اؤنگكيسى
يالى ياد حؤكمينده
پس درجه ده قارايارديلار.
اولار اوزالقيسى
يالى ادالارينگ
قاپـيسىنينگ آغزيندا
كؤپ قاراشمالى
بوليارديلار. اولار
حاقيقاتى و عادالاتى
تاپيپ بيلمهيأرديلر.
توركمنلر ينئه-
ده چـتده، انقلابى
شيغار آستيندا
قالديريلدى. شهرلرده
اؤزآرا اؤج آلشيق
و حأكميت اوغروندا
گؤرش باشلاندى.
هر
دورلى گلميشه كلر،
اؤته گيدن اؤنگكى
موناركيستلار
(پادشاه/ تزار طاراپدارلارى
) SR-
لرينگ حاطارينا
گچيأردى. اوْزنوْكسيز
فتنه چليك، تهمتچيليك،
تأزه حأكميتلرينگ
اساسى ايشى بولوپ
دورياردى. حاص
مكــير Graf Dorrer ديين كيشى حالقينگ
آغزينى آلارديپ،
حأكميت سورمك اوچين
توركمن تيره- طايپالارىنينگ
اساسيندا تكه-
لر بيلن يموتلارينگ
آغزالاچيليق دؤره
تمأگه چاليشياردى"
ديـيپ حان يموت،
Derre-niñ بو ادميشلرى
حاقيندا يازيار.
بوتين بو
زاتلار عمومليقدا
توركمنلرى انقلابدان
ساواشديرياردى،
توركمنلرى شهرلرينگ
گلميشك ايلاتى
اساسان روس وكيللرى
بيلن حيذماتداشليقدان
داشلاشديرياردى.
توركمنلرينگ اؤزباشداق
مركز يوقدى.
اوبلاست(استان)
دولانديريجى كميته
لرى و ساوتلرى
(شورالارى) شهرلرده
اؤز ايچكى ايشلرى
و دعوالارى بيلن
مشغولدى. شونليقدا
دورموشينگ طالابى
بويونچا 1917- نجى يئلينگ
تومسوندا هرطاراپدان
آشغابادا گلن توركمن
وكيللرىنينگ قاتناشماغى
بيلن گچيريلن قورولتايدا
اوبلاست توركمن
كميته سى سايلاندى
قورولتاى و كميته
مجليسى، آليپ باريان
اؤز ايشىنينگ اصوللارينى
كسگيتلهيأر. اوبالاردا
دوزگونلى دورموشى
يولا قويماغينگ
يولونى آغتاريار.
شونينگ بيلن بير
واقتدا آشغـــــاباتدا
باريان بئيله كى
بير گلميشكلره
قارانينگدا، اولكأنينگ
گلجككى اقبالى
حاص مهم بولان
قورولتايدا، توركمنلردن
ديمك اوبلاستينگ
آغلابا كؤپچوليگـى
بولان يرلى ايلاتينگ
بيرجيكده وكيلى
يوقدى. شهر يئغناغى
ديىلهنينگ حاطاريندا،
حاريى قوللوقچيلار
و كرنسكىنينگ پارتيا
آدملاريندان دوپ-
دولودى. اولار
توركمنلره شبهه-
دوشمانچيليق گؤزى
بيلن قارايارديلار
و توركمنلرينگ
دنگليك و اؤز يوردونى
دولانديرماق حقوقينا
بويون بولماق ايسلمه-
يأرديلر. شو ياغدايدا
توركمنلر، اؤز
ايشلرينده نأحيلى
يولدان گيتمه لديگينى
آنيق بيلمهيأرديلر. چونكى كؤنه كى
اورسيدينگ ياريم
عاصيرليق حؤكومدارليغى،
ظلم- ستمى، شهرلردأكى
اجرائيه كميته
لرينگ توركمنلر
باراسيندا اؤزلرينى
آليپ باريشلارى
قاويليغينگ عالاماتى
دألدى، دييپ قاراشحان
اوغلى حان يموت
اؤز مقالاسيندا
توركمنلرينگ شول
واقتقى آغير ياغدايلارينى
صوراتلانديريار.
حان يموت،
1918- نجى يئلينگ باشيندا
داشكنتدن آشغابادا
گلن حالق شوراسىنينگ
باشليغى Kulesoviñ توركمن ملى مركزينى
و كؤشىده دوْزيلمأگه
باشلان توركمن
ملى قشونينى ياراغ
گويجى بيلن دارغاتماغىنينگ،
توركمنلرى بلشويكلردن-
ساويتلردن داشلاشديرماغينى
گؤركزيپ شئـيله
يازيار:
" كوله
سوف- ينگ آشغابادا
گلمگـى و ادن-اتدى حركتى،
توركمنلرينگ آراسيندا
اربت تأثير اتدى
و اولارينگ انقلابى
حركتلردن اوزاق
واقتلاپ آراسىنينگ
آچيلماغينا گتيردى.
توركمن حالقىنينگ
كؤپچوليگـى چؤللرده،
اوبالاردا، شهرلردن،
روسلاردان اؤزنگه
گون- گذران گؤرمك
بيلن مشغولدى.
شونليقدا حالقلارينگ
آزادليغى و دنگ
حقوقلليغى باراسيندا
انقلابى جارنامالارينگ
تأثيرينه 1918-1917– نجى
يئللاردا آقلارادا،
قيزيللارادا اوْلكأنينگ
كؤپچوليك ايلاتى
بولان توركمن حالقىنينگ
ملى واطانداشليق
حقوقلارينى انكار
ادمك بيلن گويجه،
زورليغا بويسانيارلار.
بو حاقدا قاراشــــحان
اوغـــلى حان يمودينگ
مقالالاريندا
گه تيريليأن فاكتلار
هيچ شك- شبهه قالديرمايار.
مقالادا
توركمنلرينگ اؤز
ايچكى قاتناشيقلارى،
17- نجى يئللاردا
اورتا چيقان آيرى-آيرى
يولباشچيلارى،
شول ساندا تجن
طاراپلاريندا
حالق قوزغالانينگا
باش توتانليق ادن
عـزيز حان چاپـيق
حاقيندا گتيريليأن
ماغلوماتلار قيمماتلى
تاريخى دكومنت
بولوپ دوريار.
انگليس
ژنرالى مالـله سون- ينگ
توركمنيستاندا
آليپ باران حاربى
حركتلرى
1918- نجى يئلينگ
تومسوندا آشغاباتدا
بلشويك شورا حكومتى آغداريليپ، SR منشويكلرينگ
زاكاسپى واقتلايئن
حكومتىنينگ قورولماغى
بيلن توركمنيستاندا
ايچرى اورشلار
و شونينگ بيلن
اوغورداش انگليسلرينگ
حركتى باشلانيار.
زاكاسپى واقتلايئن
حكومتىنينگ باشيندا SR فونتيكوف، داشارى
ايشلر مينسترى
زيمن، دوخوف،
كوريلوف داغيلار
دوريار. داشكنتده
حأكميـتى اله گچيرن
ساويت حالق كاميسارليغى،
اؤزينه بويون اگمهيأن
و زاكاسپى
دميريول ايشچيلرىنينگ
كميته سى طاراپـيندان
قوللانيان بو واقتلايئن
حكومته قارشى اورش
آچيار. زاكاسپى
فرونتى باشلانيار.
شونينگ بيلن 2 يئلا
قولاى سوْره ن
بو آلديم- برديملى
اورشلار 1920- نجى يئلينگ
فوراليندا قيزيل
قشونلارينگ شاغادامى
ايه لمگـى بيلن
بلشويكلرينگ ينگشينه
آليپ گليأر.
توركمنيستاندا
آقلار بيلن قيزيللارينگ
ياغنى دورلى سياسى
پارتيالارىنينگ
و توپارلارىنينگ
آراسيندا حأكميت
اوغروندا گؤرش
بارياردى. بو اورشى
دينگه شرطلى و
چأكلى درجه ده
ايچرى اورشلار
دييپ آدلانديرماق
بولار. توركمنلر
بو اورش- گؤرشلرينگ
سوبيكتى(فاعلى)
دأل- ده، بير اوبيكتى
(مفعولى) بولوپ
دورياردى. توركمنلرينگ
حايسام بولسا بير
طاراپدا قوشماچا
ياپجا گويچ حؤكمينده
بو اورشا قاتناشماقلارى
و اولاردان اورشيان
طاراپلارينگ اؤز
ماقصاتلارى اوچين
پـيدالانماقلارى
بو آيديلانلارا
ترس گلمه يأر،
عمومى ياغدايى
اؤزگرتمهيأر.. 1918- نجى يئلينگ
باشيندا داشكنتدن
آشغابادا گلن شورا
كميته سىنينگ باشليغى
ژنرال كوله-سووف-
ينگ توركمن ملى
مركزينى و تأزه
دؤره ديلن ملى
قشونى ياراغ گويجى
بيلن دارغاتماغى،
توركمن سياسى جمعيتچيليگـىنينگ
بلشويكلر باراسيندا
هنيز آنيق فورميرلنمه
ديك (شكل آلماديق)
گؤزقارايشينا
اربت تأثير يتيريأر.
و اؤزآرا دوشمانچيليغا
سبأپ بوليار. بئيله
كى تايدان توركمنلر
اوزال باشدا آقللارينگ
آشغاباتداقى واقتلايئن
حكومتينى- ده قولداماق
نيـتينده دألديلر.
كؤپ سانى توركمن
يولباشچيلارى،
دورلى روس سياسى
توپارلارىنينگ
آراسينداقى اؤزآرا
گؤرشده بىطاراپ
قالماق، اونگا
قاتناشماسيزليق
ياغدايئندا دوريارديلار.
روس حأكميتلرىنينگ
كؤپ حورلوق گؤرن
توركمنلرينگ،
اولارينگ همه سينه-
ده اينانمازچيليق-
شبهه بيلن
قاراماقلارينا
دولى اساس باردى.
اما اؤز آتا واطانىنينگ
اوستوندن آغاچيليغينى
قورماق اوغروندا،
ياد گويچلرينگ
اؤزآرا سؤوش اديأن
بير واقتيندا،
توركمنلرينگ اوندان
چتده، توماشاچى
بولوپ قالماقلارى
ممكين دألدى. اولارينگ
حايسام بولسا بير
طاراپى آزده- كأنده
قوللاماق بيلن
اؤز ملى و واطانداشليق
حقوقلارينى گؤره
شيپ قازانماغا
چاليشماقلارى
چيقالغاسيزدى.
اؤز نوباتيندا
آقلـلار بيلن قيزيللارينگ
ايكيسىنينگ- ده بو گؤرشده
توركمنلرى اؤز
طاراپـينا چكجك
و اولاردان پـيدالانجاق
بولماقلارى حوكماندى.
بو شئـيله هم بولدى.
توركمنيستانينگ
تاريخيندا و دورلى
رومانلاردا توركمنلرينگ
ايچرى اورش يئللاريندا
ساويت حأكميـتى
اوغروندا روس بلشويكلرى
بيلن ال-اله بريپ
گؤرشنديكلرى،
بيله ليكده ينگيش
قازاناديقلارى
باراسيندا كؤپ
يازيليار. بو،
توركمنيستاندا
ساويت حأكميتىنينگ
گليپ- چيقيشينى،
قوريلشينى و اؤسوشينى
آقلاماق اوچين
گره كدى. اما بئيله
ديمكليك توركمنلرينگ
باشدان- باشلاپ
بلشويكلرينگ طاراپـيندا
دورانديقلارينى-
دا آنگلادمايار.
مونينگ اساسى سبأپلرى،
توركمنلرينگ تاريخى
اؤسوشيندن، روس
سياسى پارتيالارىنينگ
ايركى يئللاردا
توركيستان حالقلارى
باراسيندا يؤره
دن سياساتلاريندان
گؤزله مگميز يرليكلى
بولاردى. آيراتين
آلساق، پالكوونيك(سرهنگ)
اوراز سردار،
عوضبايف و حاجىمراد
كيمين توركمن افسرلرىنينگ
آشغاباتداقى آقلارينگ
واقتلايئن حكومتينى
واقتلايئنچا قوللاماغى
دوغرى تاپانديقلارينى
گؤريأريس. شول
اساسدا مشهور ديقمه
سردار اوغلى اوراز
سردار زاكاسپى
فرونتيندا(جبهه
سينده) آق قشونـــلارىنـينگ
باش كـامانديرى وظيفهسينه بلله نيأر. بــئــيـله
كـى تايــــدان،
فـونـتـيكوف ينگ
واقـتـلايـئن
حكومتى، تـــــوركمنــــلر
بــيــلن اؤزآرا
حيذماتداشليغا
مجبور بوليار.
توركمن آتلى قشون
بؤلوملرينه بيرنأچه
مونگ تفنگ، اوق-
ياراغ و اپسلى
پول گؤيبريأر.
اما آشغاباتداقى
منشويستيك حكومتينگ
توركمنلر باراسيندا
عمومى اينانمازچيليق
ادمگـى و شونليقدا
توركمنلرينگ دولى
قولداوينى قازانيپ
بيلمأنديگـى اونونگ
مهم ايچكى قاوشاقليغى
بولوپ دورياردى.
1919-1918–نجى
يئــللاردا تـوركمــنيستاندا
انگليس ال قـاتـيجـيــليقـــلى
حــركتــلرينه
قــاتـناشان انگليس
افـسرى الليس-
يـنگ Ellis- 1963- نجـــــــى
يئــــلدا لـنـــــدن
دا نــــشيــر
اديــــلن "The Transcaspian
Episode 1918-1919" (توركمنيستانداقى
حاديثـا) سؤزباشلى كتابيندا
بو بارادا قيزيقلى
ماغلومات گتيريأر.
يازيجى آشغاباتداقى
منشويك حكومتىنينگ
توركمنلر باراسينداقى
سياساتينا دوريپ
گچمك بيلن شئـيله
يازيار:
" توركمن مسئلهسينده
دينگه بير روس
توپارىىنينگ بئيلهكيسينه
قارشى، بير روس
آقاچيليغينى بئيله-
كيسى بيلن چالشيرماق
اوغروندا اورش آليپ بارمايانديغى
باراسيندا كسگيتلى
وعده بريلمگـى
گره كدى. قزاق،
قيرقيز و بئيله
كى توركى حالقلار
كيمين توركمنلرده،
حالقلارينگ اؤز
اقباللارينى اؤزلرى
كسگيتلمك اوغروندا
1917- نجى يئلينگ 5- نجى
نوامبرينده جار
اديلن اؤز حقوقلاريندان
پـيدالانماق ايسلهيأرديلر. اورسيدينگ
آقاچيليغى بيلن هيچ
راضيلاشماديق،
گچن عاصرينگ 70- ينجى،
80- نينجى يئللاريندا
روس ژنرالى اسكوبه
لف- ينگ Skoblev
(گؤك دپأنى غانا
چايقان- گ) قشونلارينا
قاتى قارشيليق
گؤركزن توركمنلر،
اؤزلرىنينگ اميد
باغلان تورك قشونلارىنينگ
اورشدا ينگيلمگيندن
سونگ، انگليسلر
بيلن قاتناشيغا-
گپلهشيگه گچديلر.
آشغاباتداقى
منشويك حكومتى،
اوراز سردار و
توركمن قشونلارينا
شبهه بيلن قاراياردى.
توركمن قشون بؤلوملرىنينگ
سانينى آرتديرماغا
راضيليق برمه يأردى.
توركمنلرينگ آشغاباتداقى
واقتلايئن حكومتى،
دولى قـوللاماقلارى
اوچين بيرينجى
نوباتدا اولارينگ
وكيللرىنينگ حكومتينگ
حاطارينا دولى
و يـترليكلى ساندا
چكيلمكى و توركمنلرينگ
اؤز يرلى اورگانلارينى
دؤره تمكلرينه
ممكينچيليك بريلمگـى
گره- كدى. اونسونگ
حايسام بولسا بير
فورمادا توركمن
ايلاتينا اقتصادى
كمك گؤركزيلمليدى.
اما فونتيكوف-
ينگ حكومتىنينگ
بولاردان هيچ بيرسينه
ياناشمانديغينى
و بو بارادا انگليسلرينگ
بره ن ماصلاحاتلارينى
هم آلمانديغينى،
Ellis اؤز اثرينده
نيغتاپ گچيأر.
شو ياغدايدا
اوراز سردار، انگليس
گنرالى مالـله
سون بيلن
بير گپلشيكده،
توركمنلرى انگلستانينگ
حمايتى آستينا
آلماقليغى سورايار.
توركمنلرينگ بو
بارادا بره ن مموراندوم
memrandum حاطلارى
(غيررسمى حاطلارى)
و عمومان مالـله
سون- ينگ ماشاتداقى
حاربى ميسياسىنينگ
(مأموريتىنينگ)
و هينديستانداقى
انگليس حأكميتلرىنينگ
توركيستانا، شو
ساندا توركمنيستانا
و توركمنلره دگيشلى
ماترياللارى لندن
كتابحانالاريندا
و آرشيولاريندا
ساقلانيار. اول
آرشيو ماترياللارينگ
حاقيندا اوراز
سردارينگ انگليس
حأكميتلرى بيلن
حاط قاتناشيغىنينگ
نشر اديلمگـى و
توركمنيستانينگ
تاريخينا اؤزلشديريلمگـى
يرليكلى و قيمماتلى
ايش بولاردى. بو
يرده اؤز واقتيندا
توركمنيستانى
انگلستانينگ حمايتينه
آيلانديماق باراسيندا
اؤنگه سوريلن فكر-
تكليف لر حاقيندا
بيرآز دوريپ گچمگيميز
يرليكليدير.
توركمن
ساويت تاريخى بويونچا
ايركى اثرلرده
كارپـيچ و واسيلىيف-
ينگ 28-1927- نجى يئللاردا
T&rkmen vedeniye ژورنالىنينگ
صاحيپالاريندا
چيقان مقالالاريندا
جهود آصيللى اشتـنبرگ-
ينگ Stenberg-iñ 30- ينجى
يئللاردا نشر اديلن
"توركمنيستانينگ
تاريخى بويونچا
اوچركى" (اوچرك=
اولى گؤوريملى
مقاله) مقالاسيندا
پالكوونيك اوراز
سردارينگ باشتوتانليغينداقى
توركمن ملى مركزىنينگ
گنرال مالـله سون-
ينگ ماشاتداقى
قرارگاهى بيلن
گپلشيكلرده، توركمنيستانينگ
انگليس حمايتى
آستينا آلينماغى
باراسيندا اؤنگه
سوْريلن تكليبىنينگ
اولارينگ توركمنيستانينگ
سياسى دورموشيندا
آد-آبرايدان دوْشوپ،
اؤزلرينى قوتارنيقلى
چتلشديرمكلرينه
آليپ گلنديگـى
تاصصيقلانيار.
بو بارادا
رسمى ساويت تاريخچيليغىنينگ
قارايشى بيزه بللى
و اول بيزى گنگ
قالديرمايار. يؤنه
عمومى اقرار اديلن
اوُبيكتيف علمى-
تاريخى قاعده بويونچا،
حايسام بولسا بير
تاريخى واقعا بها
بريلشيكده اديل
شول دؤورينگ اؤز
كانكرت(آچيق) شرطلريندن-
فاكتلاريندان
اوغور آلماق گره
ك. حاص آنيقلاپ
آيتساق، اوراز
سردارينگ يولباشچيليغينداقى
توركمن سياسى يولباشچيلارينى
شئـيله حركته مجبور
ادن 19-1918– نجى يئللارينگ
آغير حاربى، سياسى
و اقتصادى شرطلرينى
شوساندا حأكميت
اوغروندا اؤزآرا
گؤرش-اوروش اديأن
روس سياسى پارتيالارىنينگ
توركمن حالقى باراسيندا
يؤره دن
بييك دؤولت شوونيستيك
سياساتينى آنيق
گؤزدن گچيرمه-
گيميز گره كدير.
مونينگ دويپ سبأبلرينى
شئيله- ده تزاريزمينگ
كولونيال سياساتى
آستيندا كؤپ حورلانان،
1916- نجى يئلقى قوزغالانگدا
تالانگ- تاراش
اديلن توركمن حالقى
بيلن اورسيدينگ
آراسيندا يوْزه
چيقان چونگگور
اوچوت قايا كريزيسيندن
(بحرانيندان) گؤزلمگيميز
گره ك . دؤرأن شول
آغير شرطلرده توركمنلرينگ
اؤزلرينه بير چيقالغا
يول گؤزلمكلرى
قانونا لايئقدير.
هرنيچيكده بولسا،
اوراز سردارينگ
باشتوتانليغينداقى
توركمن ملى مركزىنينگ
اؤز بو حركتينده
توركمن حالقىنينگ
ملى بأهبيتلريندن
اوغور آليپ، واطانچيليق
دويغولارى بيلن
چيقيش ادنديكلرينه
شك- شبهه بولوپ
بيلمز.
گنرال
اليس- ينگ كتابى
هنيز نشر اديلمديك
بريتان آرشيولاريندا
ساقلانيان دكومنتلره
سالغيلانيپ يازيليپدير.
يازيجى 1881- نجى يئلدا
گؤكدپه قالاسىنينگ
يئقيلماغى و روس
قشونلارىنينگ
آوغان آراچأكلرينه
چنلى ايلرى يؤريشى
بيلن اورتا آسيادا
اورسيت بيلن انگلستانينگ
آراسيندا گويچلنن
قارشيليغينگ
1907- نجى يئلدا باغلاشيلان
انگليس- روس ايلالاشيغيندان
سونگرا ياتيشانديغينى
گؤركزيأر.
1919-1918– نجى
يئللاردا خزر دنگزىنينگ
ياقالاريندا انگليس
حاربى يؤريشلرى،
حالقارا جمعيتچيليگـىنينگ
اوْنسونى يئنه
شول اؤنگكى مسئـلأ
چكدى. يازيجى،
ساويت تاريخچيلارىنينگ
تاصصيقلامالارىنينگ
ترسينه 1918- نجى يئلينگ
جولايئندا ماشادا
باران گنرال مالـله
سون- ينگ حاربى
ميسياسىنينگ چأكلى
تاكتيكى وظيفه
سىنينگ بولانديغينى،
اونونگ اورتا آسيادا
اؤنگكى انگليس-
روس بأسدشليگينىنينگ
جآنلانماغينى
آصلا آنگلاتمانديغينى
نيغتاپ گؤركزيأر.
گنرال مالـله
سون- ينگ ايلكينجى
ايشى آراچأك آرقالى
توركمنيستان بيلن
قاتناشيغينى يولا
قويماق بيلن قـفـــقازى
ايه لأن
تورك و آلمان
قشونلارىنينگ
خزرآرقالى اورتا
آسيا و هـينديستانا
طاراپ ايلرلمگـىنينگ
اؤنگونى آلماقدان
عبارات بوليار.
اديل شول بير واقتدا
توركمنيستان حأكميتىنينگ
آقلارينگ SR،
منشويكلرينگ الينه
گچمگـى و اولار
بيلن داشكنتدأكى
ساويت كاميسارياتىنينگ
آراسيندا باشلانان
اورش، گنرال مالـله
سون- ينگ
ميسياسينى ينگيلـلشديريأر.
مالـله سون- ينگ
قرارگاهى، توركمنيستان
فرونتينداقى واقعالارينگ
ياغدايى بيلن اؤز
آگنتلرى (ايچالى/
جاسوسلارى) آرقالى
خبردار بولوپ باريار.
بلشويكلردن گويجى
آسغين آشغاباتداقى
آقلارينگ حكومتى،
انگليسلرينگ اؤزينه
ماليه و
حاربى ياردام برمگينى
سوراپ مالـله سونه
يوْز توتيار. انگليس
يوقارى حاربى كامانديرى،
مالـله سون-ينگ
بو مسئله ده- ده ياغدايا
گؤرأ يرينده حركت
ادمأگه و قرار
آلماغينا حقوق
بريأر. مالـله
سون بو بارادا
بير ايلالاشيق
بآغلاشماق بويونچا
گپلشيكلره گيريشمك
اوچين اؤزآرا آراچيل
(واسطه) افسرى ياغـنى
كاپـيتان تيگ
جونزى Tig Johns آشغابادا وكيل
اديپ ايبريأر.
گلنن دسلاپقى ايلالاشيق
بويونچا 1918- نجى يئلينگ
10- نينجى آگوستيندا
انگليس- هيندى
سپاهى قشون بؤلوملرى
آرتيق دمير يول
دورالغاسينا گليپ
دوْشيأر.
آشغابات
حكومتينه شئيله-
ده انگليس ماليه
ياردامى قويبريليأر.
شونينگ بيلن توركمنيستاندا
انگليس حاربى حركتى
باشلانيار. اليس-
ينگ كتابيندا،
انگليس قشون بؤلوملرىنينگ
جمعى سانى، ياراغلانيشى،
آشغابات حكومتينه
گؤركزيلن حاربى
و ماليه كؤمگـىنينگ
مقدارى، گچيريلن
گپلشيكلر، آقلارينگ
آشغابات حكومتيندأكى
دوْزومى، سياساتى،
1918،1919– نجى يئللاردا
توركمنيستان فرونتيندا
حاربى حركتلر حاقيندا
آنيق و قيمماتلى
ماغلوماتلار گتريليأر.
يازيجى آشغاباتداقى
آقلارينگ حكومتىنينگ
ايچكى قاوشاقليغىنينگ
و سياساتىنينگ
شاوسيزليغىنينگ
سبأپلرينى بيرين-
بيرين اينانديريجيليق
بيلن آچيپ گؤركزيأر.
اونونگ اساسى كمچيليكلرىنينگ
بيرى- ده توركمنلر
باراسيندا يؤره
دن شوونيستيك سياساتى
و شو يوْزدن توركمن
حالقىنينگ قولداوينى
قازانيپ بيلمه-
ديگـى بولدى. اليس
شئـيله يازيار:
" توركمن مسئلهسينده
اولارينگ بير روس توپارىنينگ
بئيلهكيسينه قارشى،
ببير روس حأكميتينى
بئيله كيسى بيلن
چالشيرماق اوچين اورش ادمه-
يأنديكلرى باراسيندا
كسگيتلى وعده بريلمك
گره كدى. توركمنلر،
حالقلارينگ اؤز
اقبالينى اؤزى
كسگيتلمك حقوقيندان
پـيدالانماق ايسلهيأرديلر.
آشغاباتداققى
منشويك حكومتى،
پالكوونيك اوراز
سردارى آقلارينگ
توركمنيستان فرونتينه
باش كامانديرليغينا
بلله نن بولسا،
اونگا و
عمومان توركمن
قشونلارينا اينانمازچيليق
بيلن قاراياردى.
اما فونتيكوف-
ينگ باش توتانليغينداقى
توركمنيستان آقلار
حكومتى، توركمنلرينگ
ملى ايسلگلرينه
يول برمهيأرددى.
بو بارادا انگليس
وكيللرىنينگ برن
ماصلاحاتلارينا-
دا شبهه بيلن قارادى".
دؤرأن
شئـيله چيقالغاسيز
ياغدايدا، پالكوونيك
اوراز سردار، گنرال
مالـله سون بيلن
گچيرن بير گپله شيگينده،
توركمنلرى و توركمنيستانى
انگلستانينگ حمايتى
آستينا آلماق مسئله
سينى قـُوزغايار.
و بو بارادا بير
مموراندوم بريأر.
اما انگليسلر بو
مسئلأ يآناشمايارلار.
شو فاكت- ينگ اؤزى
توركمنيستانداقى
انگليس حاربى يؤريشىنينگ
چاكلى، تاكتيكى
ماقصات بيلن گچيريلنديگينه
دليلليك اديأر.
لندن ينگ تاريخ
آرشيولاريندا
"مالـله سون ميسياسسى
"هينديستان اوفيسى
[office]" آدلارى آستيندا
ساقلانيان 1917- نجى
يئللاردا توركستان
و توركمنيستانداقى
واقعالار بيلن
باغلانشيقلى انگليس
آرشيو ماترياللارىنينگ
نشر اديليپ، تاريخه
اؤزلشديريلمگـى
ياقين دؤوردأكى
تاريخيميزينگ
آيدينگلاشماغينا
اپسلى كمك ادردى.
اؤزگه
رن حالقارا شرطلرينده
1919- نجى يئلينگ آپريلينده
انگليس قشون بؤلوملرىنينگ
ايزا چكيلمگـى
بيلن، توركمنيستاندا
10 آى سوْرن انگليس
حاربى يؤريشى قوتاريار.
شول وقت اولارينگ
جمعى سانى 950 انگليس
افسر هم عسگرلريندن
عباراتدى. شوندان
سونگ آقلارينگ
آشغابات حكومتىنينگ
ياغدايى گيتديكچه
آغيرلاشيار و
1920- نجى يئلينگ فورال
آيئندا قزيل قشونىنينگ
افسرلرى فرونزه
و كوبيشيف، توركمنيستانى
باسيپ آليار. پالتاراتسك
ديـين افسر آشغاباتداقى
حركتى غانا چايقايار،
اول اؤز آدينى
بو شهره داقديريار.
بو آد 1927- نجى يئلا
چنلى يؤره ديليأر
دينگه اوندان سونگرا
قايتادان آشغابادى
آدى ايزينا آلينيار. شئيله ليك
بيلن توركمنلرينگ
دؤره دن ملى حكومتى
يئل ياريم اوراغا
چكندن سونگرا باسيليپ
ياتيريليار و توركمنيستاندا
بلشويكلرينگ ساويت(شورايى)
حكومتى برقرار
اديليأر.
الليس-
ينگ كتابيندا آقلارينگ
آشغابات حكومتىنينگ
ايچكى قاوشاقليغى
حاقيندا، اولارينگ
بيرى- بيرلرىنينگ
آراسيندا و توركمن
يولباشچيلارينا
اينانمازچيليق
ادمزچيليگـى،
اوميدسيزليغى،
Posetiv
plan (اونگايلى
طرحى) و پروگراممالارىنينگ
بولمانليغى باراسيندا
يازيار. كتابدا
اوراز سردار و
اونونگ قرارگاهىنينگ
افسرلرى انگليس
حكومتىنينگ يوقارى
مدال لار بيلن
سيلاغلانيار. ديقمه
سردار اوغلى اوراز
سردار 1922- نجى يئلدا
ايراندا آرادان
چيقيار.
توركمنيستان
فرونتىنينگ دارماغى
بيلن توركمن يولباشچيلارىنينگ
بيره نتگـى حيوا،
ايرانا و آوغانيستانا
گچيأر. الليس- ينگ
1936- نجى يئلدا لندن
ده چيقان كتابيندا
اوراز سردارينگ
و عوضبايف-ي ينگ
انگليس افسرلرى
بيلن دوْشن صوراتىنينگ
و توركمنيستانداقى
شول واقعالار و
شول يئللارينگ
دورموشى بيلن باغلانشيقلى
انچمه صوراتلار،
جغرافيا كارتالارى
(نقشه لارى) يرلشديريليپدير.
كتابينگ سونگوندا
شول يئللارينگ
واقعالارينا دگيشلى
اثرلرينگ بيبليوگرافياسى(منبع
لرى) بريليأر. شئيله-
ده يازيجى اورتا
آسيانينگ اؤسن
أهميتى حاقيندا
فكر يؤره ديپ،
شئـيله يازيار:
" اورسيدينگ
آقاچيليغينا قارشى
اؤز ملى avtonom
(اؤزاركينليك)
حقوقلارى اوغروندا،
قيسغا سوْرن قاوغالى
گؤرش دؤوريندن
سونگرا، دميرقازيق
قفـقازينگ مسلمانلارى،
شئيله- ده گورجيلر،
ارمنيلر و آذربايجانلىلار
و اورتا آسيانينگ
توركى، تأجيك حالقلارى
اورسيت ايمپرياسىنينگ
ميراثحورلارى
بولان شوروى حاربى
گويجى طاراپـيندان
قايتا باسيليپ
آليندى و شورويه
بيريكديريلدى.
اولار فورمال تايدان(سؤزده)
بيرلشيگينگ ايچينده
اؤز-اؤزلرينه حكم
اديأن رسپوبليكالار
بولسا- دا، حاقيقات
يوزينده شوروىنينگ
و كمونيستيك پارتيانينگ
مركزى آدمينيستراسياسىنينگ(ادارى)
برك كنترولى آستيندا
دوريارلار.
تزاريست
امپرياليسم دؤورينه
قارانگدا، اورتا
آسيا، شوروى (SSSR) اوچين اؤلى
أهميته ايه بولدى.
اول تزاريزم اوچين
بير كولونيا(مستعمره)،
چيگ مال، اساسان
پاغتا بازاسى
(ميدانى) بولوپ
حيذمات اديأردى.
پامير و هيندوكش
داغلارىنينگ طبيعى
چأكلرينه قارشى
يورتباسار حركتى اوچين
آماتلى ير بولوپ
دورياردى. ايندى
شوروى اوچين اورتا
آسيا گوندوغارا
طاراپ گؤز آيلاماق
اوچين ماياق (قالاغوز/
راهنما)، حاربى
بازا(مركز)، كولونيزاتسيا
و ايندوستريال
(صناغات) اؤسوش
اوچين آماتلى ير.
آسيا و آفريقا
كونتىننتـلرى(قارهلاريى)
اوچين بير آينا
بولوپ دوريار.
ياقين گوندوغار،
حتى توتوش گونباتار
آسيا باراسيندا
سياسى و حاربى
أهميتى ضرارلى،
بو اولكه، دؤولت
يولباشچيلارى
و استراته گيستلر
اوچين تأزه أهميته
ايه بولدى. اول،
اوزاللارى انگليسلرينگ
هينديستانى قوراماق
اوچين، روسلارينگ
بولسا آوغان و
ايران آراچأكلرينه
دوغرى يؤريشيندن
گليپ- چيقان اؤنگكى
انگليس- روس بأسدشليگينى
آشيپ گچدى. اول،
آسيادا ملى اويانشيقدان
و صناغاتلاشيقدان
و روس هم چين بـييك دؤولت
سياساتىنينگ سريشده
سى بولان دونيا
كمونيزمىنينگ
شيغارلارى آستيندا
تأزه اورسيت و
چين امپرياليزيميندان
گليپ- چيقان حاص
ايرى و چيلشيريملى
مسئلهلر بيلن
چالشيريلدى"."
توركيستانينگ
پارچالانماغى،
توركمنيستان
رسپوبليكاسىنينگ
جار اديلمگـى
كمونيستلار
اورسيتده فدراتيو
دوزگونى اساسلانديريان
بير واقتيندا توركى
حالقلارينگ گويچلرينى
آزالتماق اوچين
توركستاندا فدراتيو
دوزگونينگ اورناشماغينا
يول برمه ديلر.
اورتا آسيا (بخارا
و خوارزم رسپوبليكالاريندا)
ملى- تره توريال
(توپراق) بؤلونشيك
گچيرمك بويونچا
روس بلشويك كمونيست
پارتياسىنينگ
مركزى كميته سى
1924- نجى يئلينگ 12- نجى
ژوئن آيئندا و
SSSR مركزى اجرائيه
كميته سىنينگ
1924- نجى يئلينگ 27- نجى
اوكتبريندا قبول
ادن قوتارنيقلى
قرارلارينا لايئقليقدا
اورتا آسيادا بؤلونشيگه
و ملى ساويت رسپـوبليكالارىنينگ
قورولشيغينا گيريشيلدى.
شو دويپلى رفورمانينگ
نتيجه سينده اورتا آسيانينگ
سياسى كارتاسى(نقشه
سى) تأزه دن چيزيلدى،
توركيستانينگ
ايرى حالقلارىنينگ
هر بيرى اؤزباشداق
دولت فورماسينا
ايه بولوپ، اؤز
رسپوبليكاسىنينگ
چأكلرينده اقتصادى،
سوسيال قورولشيغا
گچمأگه، اؤز ملى
ديلينى، ادبياتينى،
مدنيـتينى اؤسدورمأگه
سريشده اديندى.
« ير يوزيندأكى
زحمتكشلر بيرلشينگ»
ديـين شيغار اؤنگه
سوره بلشويكلر،
بير سوى(نژاد) بير
غآندان بولان توركيستانلى
توركلرينگ بيرلشيگه
طاراپ ايمتيلشلارينا
اؤلوم جزاسينى
برديلر. توركيستانلى
توركلرينگ و اولارينگ
دؤولتلرىنينگ
توركيه بيلن قاتناشماغى
باريپ ياتان جنايت،
پان توركچيليك
تاپيلدى و بو تهمت
بيلن غيرماق غيرديلار.
بلشويكلرينگ توركلرينگ
ياقين دوستى «بيـيك
روس دؤولتى و حالقى»
و دوغانليق جمهوريتلرى
بولسا اوركرايين،
ارمنستان و … بولمالى.
بلشويكلر
ماترياليسم اساسيندا
تاريخى واقعالارى
قالپلاشديرديلار.
مثال اوچين توركيستانلى
توركلر بير- بيرينه
ياغى بولوپ گليپدير،
حاچاندا روسلار
بو يرلره گلنده
« دوستليق آغاجى»
اكيليپدير.
1924- نجى يئلينگ
16- نجى جولاى آيئندا
« تورتيستيك» [بلشويكلرينگ
توركيستانداقى
ادارى بؤلومى]
اداراسىنينگ قرارى
بيلن توركيستان
و توركى جمهوريتى
سؤزلرىنينگ اولانيلماغى
غاداغان اديليپ،
يرينه ياساما سؤز
بولان اورتا آسيا
ترمينى اورتا آتليار.
بو باراداقى قرار
شول يئلينگ اكتبريندان
باشلاپ گينگ مؤچبرده
روس مطبوغاتيندا
اورچ اديليپ اورن
آليار. بىحياليق
بيلن توركلرينگ
توپراقلارى «آريا
و تأجيكلرينگ»
يوردى دييليأر.
(سرادينگ: اورسيت
آكادمياسىنينگ
بولتنى 1921 ص 219)
آكادميك
آسيموف تأجيگيستان
ژورناليندا يدى
سوو بيلن ايسسيق
گؤل، آشاغى سيحون،
احمد يسوىنينگ
توپراغى يسا، سيغناق،
اوترار تؤوه ركلرينى
هم آريالى مدنيت
دييپ گؤركزيأر.
«پراودا واستوك(شرق)
قازياتيندا «پان
توركچيليك» فكرينى
آرادان گؤترمك
اوچين، توركيستانينگ
سؤزىنينگ ياتيريلماغى
اوچين ايزى گيدرلى
مقاله لار چاپ
اديأر. يؤنه مونينگ
بئيله دألديگينى
باريپ اوندان
20 يئل اؤنگ بو توپراقدا،
خصوصانام نوساى
و أنوو- ده علمى-بارلاق
ايشلرينى آركئولوگيك
غازوو ايشلرى اساسيندا
آليپ باران آمريكالى
عاليم پومپلى بو
توپراقلارينگ
اون مونگلرچه يئللاردان
بأرى توركى مدنيتينگ
اوجاغى بولانديغينى
ثبوت اديأر.
بلشويك
شوونيستلرى بوتين
تاريخى گچميشى
و تاريخى واقعالارى
اؤز بأهبيتلرينه
قالپلاشديريارلار.
بلشويك تاريخچيسى!
پوكـروفسكى «روس
تاريخينى ماركس
و لنينه چنلى اؤوره
نيش» آدلى ايشينده
توركيستانلى غانا
چايقان تزار ژنراللارىنينگ
هيكللرىنينگ ديكلديلمگـينى
ماصلاحات بريأر.
و بو فكر گينگ گؤرنيشده
توركمنيستاندا
يايراديليار.
اورتا
آسيادا بو تأزه
ملى- تره توريال
بؤلونشيكلرينگ
آنگسات دوْشمأنديگـى،
اونونگ اؤزآرا
قاپما- قارشيليغا
سبأپ بولانديغينى
و كؤپ قينچيليقلارى
ينگيپ گچملى بولانديغى،
شول بؤلونشيك بيلن
باغلانشيقلى دوزيلن
يؤريته كميسيونلارينگ
هنيز هيچ يرده
دولى نشر اديلمديك
ماترياللاريندان
سياسى يولباشچيلارينگ
چيقيشلاريندان،
ساويت و داشارى
يورتلى عاليملارينگ
يازغيلاريندان
آپ-آيدينگ گؤرونيار.
ساويت
پروپاگانداسيندا(تبليغاتيندا)
اورتا آسيادا ملى-
تره توريال بؤلونشيكلرينگ
قارشيسينا تورك-
مسلمان حالقلارىنينگ
عمومى بير دؤولته
بيرلشيگـىنينگ
طاراپـينا اديلن
چيقيشلار، "بورژواز
ملتچيليك" حؤكمينده
يازغاريليار و
بؤلونشيگينگ اورتا
آسيا حالقلارىنينگ
اؤز اقباللارينى
اؤزلرى كسگيتلمگـىنينگ
آيدينگ
بير بيانى بولانديغى
گؤركزيليأر.
اوتوز
يئلدان آرتيق واقتلاپ
ساويت حأكميتىنينگ
باشيندا دوران
و پارتيانينگ ملى
سياساتينى كسگيتلأن
استالين، اورتا
آسيادا گچيريلن
بو بؤلونشيك حاقيندا
شئـيله دييأر:
" بورژواز
مطبوغاتى بو بؤلونشيگـى
بلشويستيك حيله
گأرليك دييپ حاساپلايار،
اما مونينگ حيله
گأرليك بولمان،
توركمنيستانينگ
و اؤزبگيستانينگ
حالق كوپچوليگـىنينگ
اؤزلرينه ياقين
و دوشنوكلى اؤز
دؤولت اورگانلارينا
ايه بولماق بويونچا
چونگنگور ارك-آرزولارىنينگ
يوْزه چيقماسى
بولانديغى دوشنوكلىدير.
توركيستانينگ
بؤلونمگـى اوزالى
بيلن بؤلك- بؤلك
بولان بو يورتلارينگ
قاراشسيزليغينى
ديكلتمكدير. بو
دؤلتلرينگ شوندان
سونگرا ساويتلار
سايوزينا(شورويه)
دنگ حقوقلى آغضا
بولوپ گيرمأگه
ايسلگ بيلديرمكلرينه
گلسك، مونينگ اؤزى
بلشويكلرينگ گوندوغار
حالقلارىنينگ
ايلات كؤپچوليگـىنينگ
چونگ آرزولارىنينگ
آچارينى تاپانديقلارينى،
ساويتلار سايوزىنينگ
بولسا دونيأ يوزينده
دورلى ملتلرينگ
زأحمتكش كؤپچوليگـىنينگ
يكه- تأك
مه يلهتين بيله
لشندييگينى گؤركزيار"."
پارتيانينگ
و سايوز حكومتىنينگ
وكيلى صفتينده
1925- نجى يئلينگ فوراليندا،
توركمنيستان و
اؤزبگيستانينگ
1- نجى قورولتايلارينا
قاتناشان شوروىنينگ
ايلكينجى پره زيدنتى
كالنين- ده اؤز
چيقيشيندا اورتا
آسيادا گچيريلن
بؤلونشيگينگ يوقاردان
آيديلان و كابينت(اوتاقلارينگ
ايچيندأكى) شرطلرينده
توسلانيپ تاپـيلان
آكت (واقعا) بولمان،
ساويت گوندوغاريندا
ياشايان زأحمتكش
حالقينگ حاقيقى
آرزولارىنينگ
بيانى بولانديغينى
اؤنگه سوردى.
اما مونينگ
اؤز واقتيندا شئـيله
ساويت پروپاگانداسيندا
آيديلشى يالى بولمانديغى،
توركيستان حالقلارىنينگ
توپراق و سياسى
بيته- ويليگينى
ساقلاماق و قايتا
ديكلدمك بيلن اورتا
آسيا فــــــــدراسيونينى
دؤره تمك ايده
ياسىنينگ دينگه
بير بورژواز ملتچيلرىنينگ،
مسلمان كمونيستلارىنينگ
طالابى بولمان،
شئـيله ايده يانينگ
توركيستان كمونيست
پارتياسىنينگ
يرلى ملتدن بولماديق
يولباشچيلارى-
واره يكيس، پاسكودسكك
كيمين وكيللرى
طاراپـيندان- دا
قوللانانديغينى
گؤريأريس. مثال
اوچين توركستان
كمونيست پارتياسىنينگ
مركزى كميته سىنينگ
سكره تارى( دبيرى)
واره يكيس، 1924- نجى يئلينگ
آگوستيندا مركزى
كميته ده ادن چيقيشيندا
شئـيله دييأر:
" اورتا آسيا
فدراسياسينى قورماق
ايده ياسى پارتيا
آغضالارىنينگ
آراسيندا جودا
پـوپـوليار(عموم
حالار) حأصيته
ايه بولدى. شئـيله
فدراسيانى قورماقليغينگ
گينگ پرسپيكتيواسى
(گؤز يه تيمى) بار.
شونينگ اوچين-
ده اورتا آسيا
فدراسياسينى دؤره
تمك ممكينچيليگينه
قارشى كاتاگوريك(
(دورلى تاپغيرلى)
چيقيش ادمك، اولى
يالنگيشليق بولاردى".
اما شونگا
قارامازدان، اورتا
آسيا فدراسيونينى
قورماقليغا بولان
اميد، تيز
واقتدان آرادان
چيقيار. 1924- نجى يئلينگ
14- نجى سپتامبرينده
توركمنيستان كمونيست
پارتياسىنينگ
مركزى كميته سىنينگ
مجليسينده چيقيش
ادن شول واره يكيس،
"فدراسيون قورماق
ايده ياسىنينگ
پارتيا آغضالارىنينگ
آراسيندا گينگ
قولداو تاپـيانديغينا
قارامازدان، پارتيانينگ
يوقارى اورگانلارى
طاراپـيندان انتك
مؤوريدى، وقتى
گليپ يتمديك مسئله
حاساپلانيانديغينى"
بيان اديأر.
اما نه
شوندا و نه- ده شوندان
سونگقى يئللاردا
اورتا آسيا فدراسيونىنينگ
دؤره ديلمزليگـىنينگ
سبأپلرينى دوْشوندورمهديلر.
حتى شول 1924- نجى يئلينگ
بؤلونشيگـىنينگ
اؤنگـىسيراسيندا
قزاق وكيللرىنينگ،
قزاغيستان رسپوبليكاسيدا
قوشولماق بيلن،
اورتا آسيا فدراسيونينى
قورماغينگ طاراپـينا،
قزاغيستانينگ
اورتا آسيادان
و اونونگ دوغانليق
حالقلاريندان
بؤلونيپ آيريلماغىنينگ
و شونليقدا سياسى
تايدان يكه لنمگينگ
قارشيسينا ادن
گويچلى چيـقيشلارى
بو يرده آيراتين
بلله نيپ گچمأگه
مناسيپدير.
اورتا
آسيادا ملى- دؤولت
بؤلونشيگـىنينگ
دورموشا گچيريلمگـى
بيلن 1926- نجى يئلدان
باشلاپ بو يوردينگ
قديمى، عمومى آدى توركيستان"
سؤزى هم اوللانيشدان،
سياسى ترمينولوگيادان
قالديريلدى.
اورتا
آسيادا ملى دؤولت
بؤلونشيگينى گچيرمك
حاقيندا 1924- نجى يئلينگ
اوكتبريندا شوروىنينگ
مركزى اجرائيه
كميته سىنينگ
2- نجى يئغناغـيندا
قوتارنيقلى قرار
قبول اديلندن بير
هفته سونگرا 5- نجى
نوامبرده مركزى
اجرائيه كميته
نينگ باشليق توپارى
توركمنيستان ساويت
سوسياليست رسپوبليكاسىنينگ
ايلكينجى واقتلايئن
حكومتىنينگ انقلابى
كميته سىنينگ
28 آدمدان عبارات
حاطارينى تاصصيقلايار.
توركمن حكومتىنينگ 1924- نجى يئلينگ
19- نجى نوامبرينده
توركمنيستانينگ
أهلى زأحمتكشلره
يوْزلنيأن جارناماسيندا
شئـيله ديئليأر:
" زأحمتكش
حالقينگ اركى بيلن
اوكتبر انقلابىنينگ
جار ادن اساسلاريندا،
اوزال توركستان،
بخارا و خوارزم
دؤولتلرىنينگ
آراسيندا ادارى
تايدان بؤلوشديريلن
بوتين توركمن حالقينى
اؤزينده بيريكديريأن
توركمنيستان ساويت
سوسياليستيك رسپوبليكاسى
(TSSR) دؤره ديلدى.
توركمنيستانينگ
أهلى تيره- طايپالارى
دولى بيرلشمأگه
و بيلهليكده آغزىبير
ايشلهمأگه چاغيريليأر"."
بيرحاسابا گؤرأ
توركمنيستان ساويت
سوسياليست رسپوبليكاسىنينگ
انقلابى كميته
سىنينگ چاغيريلشىنينگ
جار اديلن گونى
19- نجى نوامبر- توركمنيستانينگ
دؤرأن گونى دييپ
بللندى. نديرباى
آيتاكوف باشليق،
قايغيسيز آتابايف،
حالميرات صأحتميرادوف،
موژلائوك، پاسكودسكى
و باشغالاردان
عبارات توركمنيستانينگ
انقلابى كميته
سى 1925- نجى يئلينگ
فوراليندا توركمنيستانينگ
برقرار اديلمگينى
آفورميرلأن 1- نجى
بوتين توركمنيستان
قورايجى قورولتايئنا
چنلى گچن 3 آيئنگ
دواميندا، توركمنيستانينگ
چأگينى، توپراغينى
تاصصيقلاماق،
اوبا شورالارىنينگ
دولانديريجى وكيللرينى
سايلاماق، واقتلايئن
ادارى بؤلونشيك،
مطبوغات و نشريات
ايشلرينى، توركمن
ديلينده ادبى نشرلرى
چاپ ادمك، رسپوبليكانينگ
تأزه اساسى قانونينىنينگ
اساسلارينى ايشلأپ
چيقماق يالى مسئله
لرده قيزغالانگلى
كؤپ ايش گچيردى.
توركمنيستانينگ
دؤره يش تاريخينا
دگيشلى ايركى اثرلرينگ
آراسيندا كارپـيچ-
ينگ 19280- نجى يئلدا
"T&rkmen vedenie"
ژورنالىنينگ
10،11 نومرلاريندا
چيقان ايشى آيراتين
اوْنسى چكيأر.
شول يئللاردا توركمنيستانينگ
و توركمنلرينگ
تاريخى بويونچا
كؤپ يازان و يولباشچى
وظيفهلرده، شول واقتلار
ياقيندان قاتناشان
كارپيچ، توركمنيستانينگ
دؤره ديليش تاريخيندا
شول اساسى سپگيتلرى بلـلهيأر. 1921- نجى يئلينگ
باشيندا اوزالقى
زاكاسپى اوبلاستىنينگ،
توركمن ديين آد
بيلن چالشيريلماغى،
توركمنلرينگ ملى
آنگ- دوشونجه لرىنينگ
گيتديگچه اؤسوْشينى
گؤركزيأن بيرينجى
مهم فاكتور(دليل)
بولوپ حيذمات اتدى.
زاكاسپى
اوبلاستى، ساويتلرينگ
2- نجى قورولتايئندا
شو مسئله بويونچا
دوْشن تكليبه قاراليار
و مقالانينگ يازيجيسى
كارپيچ داكلات
بيلن چيقيش اديأر.
توركستان حالق
شوراسىنينگ باشليغى
صيفاتيندا داشكنتدن
قورولتايا گليپ
قاتناشان آتابايف،
بو مسئلأنينگ دينگه
زاكاسپى توركمنلرى
باراسيندا بولمان،
بخارا و حيوا توركمنلرى
هم ناظارا آلماق
بيلن چؤزگودىنينگ
ضرورليغينى گؤركزيأر.
مونينگ اؤزى اورتا
آسيادا شول واقتلار
3 دؤولتـينگ حاطارينا
گيريأن أهلى توركــمــــنلرى
بيرلشديرمك ايدهياسىنينگ توركمن يوللباشچيلارىنينگ
آنگيندا و ايشلرينده
كسگيتلى ير توتانديغينا
شاياتليق اديأر.
توركمنلرينگ
بير دؤولته بيريكمگينده
ايكينجى مهم تاپغير،
بخارادا 1924-1923–نجى
يئللاردا آيراتين-آوتونوم
(خودمختار) توركمن
ولاياتلارىنينگ-
كركى و چارجو ولاياتلارىنينگ
دؤوره ديلمگـى،
بخارا حكومتىنينگ
حاطاريندا آيراتين
توركمن حكومت اورگان
بؤلومىنينگ قورولماغى
حاساپلانيار. بخارا
توركمنلرىنينگ
آراسيندا راخمانوف،
حاليق اسنوف و
عبدالحكيم قـل محمدوف
كيمين يولباشچى
ايشگأرلر چيقيار.
بخارا اميرينى
آغداران انقلابى
شورانينگ آغضاسى
قل محمدوف، سونگرا
توركمنيستانينگ
مدنى ايشگأرىنينگ
آراسيندا گؤرنوكلى
اورن توتيار.
1923-
نجى يئللاردا بخارا
انقلابىنينگ حاطاريندا
باشليغينگ اورونباسارى
بولوپ ايشلأن قايغيسيز
آتابايف، بخارا
توركمنلرىنينگ
1- نجى قورولتايئنا
قاتناشيار. شول
دؤورده آتابايــف
ينگ بــخارا حكومتىنينگ
باشليغى فيض الله
حوُجايف بيلن
آراسيندا گچن سؤزلر
حاقيندا بـردى
كــربابايف- ينگ
"قايغيسيز آتاباى"
آدينداقى دكومنتال
رومانيندا قيزيقلى
گوررينگ بريليأر.
حيوه توركمنلرىنينگ
بئيله كى توركمنلر
بيلن توركمنيستانا
بيرلشمگـى بويونچا
ايشلر، اورتا آسيادا
بؤلينشيگه تاييارليق
بيلن باغلانشيقلى
گچيريليپ، اوندا
نظروف آكتيو رول
اوينايار. حيوه
حانليغىنينگ دورموشيندا
مهم رول اوينان،
حيوه توركمنلرىنينگ
اؤز ملى حاق- حقوقلارى
اوغرونداقى گؤرشلرينه
باش بولان قايدوسيز
جـنيدحان حاقيندا
توركمنيستاندا
1928- نجى يئللاردا
قايتا باشلانان
ملى آزادليق حركتلرى
بيلن- ساويت تاريخچيلارى
بو حركتلرى باسماچيليق
دييپ آدلانديريارلار-
باغلانشيق بير
توپار علمى ايشلر
يازيلدى.
شئـيله ليك
بيلن توركمنلر
1924-1923–نجى يئللاردا
3 رسپوبليكانينگ
حاطاريندا اؤز
ملى آدمينيستراتيو
قورلشيقلارينا
ايه بوليارلار.
اما بو واقتلاينچا
جار بولوپ، اولار
25-1924–نجى يئللاردا
اورتا آسيادا گچيريلن
تأزه ملى- سياسى
بؤلونشيك بويونچا
توركمنيستانا
بيرلشديريليأر.
كارپيچ-
ينگ مقالاسيندا
شئيله- ده 1924- نجى
يئلينگ يازيندا
آتابايف، آيتاكوف
و صأحتميرادوف
لارينگ تاغاللاسى
بويونچا توركمن
ملى كاميسياسىنينگ
اورتا آسيادا ملى
دؤولت بؤلونشيگينى
گچيرمك ايدهياسيينى
اؤنگه سوْرنديگينى
و اونونگ اؤزبك-
قزاق و قيرغيز
وكيللرى طاراپـيندان
حوشحالليق بيلن
قارشى آلينانديغينى
گؤركزيأر. شونينگ
بيلن بير واقتدا
بو آيرى-آيرى رسپوبليكالارينگ
گلجكده اورتا آسيا
فدراتيو رسپوبليكاسينا
بيرلشمكلرى نوقتاى
نظردا توتوليار.
اما بو ايكينجى
ايده يا، توركستان
كمونيستلارىنينگ
و حالقلارىنينگ
آراسيندا اؤزينه
كؤپ قولداو تاپانديغينا
قارامازدان، اولارا
باغلى بولماديق
داشقى سبأپلردن
اؤترى باشا بارمايار.
توركمنيستان
رسپوبليكاسىنينگ
دؤوره ديليأنديگـى
باراداقى جارناما،
توركمنيستانينگ
أهلى اورگانلارىنينگ
اؤز ايشلرينده
18 ماده دان عبارات
اساسلاردان اوغور
آلماقلارى بلـله نيأر.
اوندا توركمنيستانينگ
اساسى وظيفه سىنينگ
ساويت حأكميتىنينگ
اساسيندا پرولتاريات
ديكتاتوراسينى
قورماقدان، دينى، دؤولتدن
و مكتبدن آيرماق
بيلن أهلى واطانداشلارا
دينينگ طاراپـينا
و قارشيسينا پروپاگاندا
آزادليغينى اوپجون
ادمكدن، فكر، مطبوغات،
دورلى قورامالارا
بيريكمك آزادليغينى
برمكدن، دولى و
هرطاراپلايئن
موغـت ماغاريف
آنگ- بيليم ايشلرينى
بولا قويماقدان،
أهلى واطانداشلارينگ
دنگحقوقيلليغينيىو و اؤز انه
ديليندن پـيدالانماق
حقوقينى، عيال-
قيزلارينگ دنگ
حقوقيلليغى و آزادليغينى
اوپجون ادمكدن
عباراتديغى نيغتاليار.
جارنامادا شئيله-
ده توركمنيستانينگ
دولى حقوقلى آغضا
صيفاتيندا شورويه
گيرمك بيلن اؤز
دؤولت حأكميتينى
اؤزباشداق دورموشا
گچيريأنديگينى
و اونونگ اؤزايغتيارليليغىنينگ
دينگه شوروىنينگ
اساسى قانونيندا
سايوزينگ(بيلهلشيگينگ)
چاگينه گيريأن
مسئلله لر بيلن
چاألنيأنديگـى،
توركمنيستانينگ
شوروى بيرلشيگيندن
مـيلهتين چيقماق حقوقـينا
ايه ديگـى، هم
توركمنيستانينگ
توپراغىنينگ اونونگ
راضيچيليغى بولمازدان
اوْيتگهديليپ
بيلينممجگـى گؤركزيليأر.
1925- نجى يئلينگ
13- نجى ماى آيئندا SSSR ساويتلرىنينگ
3- نجى قورولتايندا
توركمنيستان و
اؤزبگيستان، شوروىنينگ
حاطارينا رسماً
گيريأرلر. شونينگ
بيلن اورتا آسيادا
اوزال داغـينيق
ياغدايدا ياشايان
توركمنلر قوشوليپ،
جمعى 2/94% ياش توركمن
جمهوريتىنينگ
تؤوه رگينه جبيسلنيأر.
توركمنيستان رسپوبليكاسىنينگ
دؤره ديلمگـى،
توركمن تيره- طايپالارىنينگ
بير توركمن حالقينا،
بير توركمن ملتينه اؤسوپ
گچمگينه سياسى
اساس بولوپ حيذمات
اتدى. اول ساويت
حأكميتىنينگ شيغارلارى
آستيندا دؤرأن
هم بولسا، چاغـداش
توركمن ملتىنينگ
و ملى دويغى- دوشونجه
سىنينگ آيدينگ
يوزه چيقماغينا-
سياسى بيان ناماسينا آليپ گلدى.
اول اولى عاقيلدار
ماغـتيمغـولىنينگ
ديلى بيلن آيتساق،
توركمن طايپالارىنينگ
بير دؤولته بيرلشديريلمگـى
باراسيندا، توركمنلرينگ
اديپ گلن آرزولارىنينگ،
شرط له يـين- ده
بولسا، كسگيتلى
عامالا آشماغى
بولدى. بو فاكت-
ينگ تاريخى أهميتينى
كيچيمسيره تمك
آصلا دوغرى بولمازدى.
توركمنيستانينگ
دؤوره ديلن واقتيندا
اونونگ جمعى ايلاتى
بير ميليونا قولاى
بولوپ، اونگ 80%- ينه
قولايى توركمنلردى،
قـــالان 10%- ينه
قولايى، اؤزبكلردن
هم 8/5%-ى بولسا
روسلاردان دورياردى.
توركمن طايپالارىنينگ
يارسينا قولايى
ايران و آوغانيستاندا
ياشاياردى. شو
ياغـدايدا اورتا
آسيادا توركمنلرينگ،
توركمنيستان جمهوريتينده
بير ملى دؤولته
بيرلشمكلرى بارادا
دينگه چأكلى و
شرط له يـين آيتماق
بولار.
بوتين بو
ياغدايلار توركمنيستانينگ
قـورايجى قورولتايندا
و شونينگ بيلن
باغلانشيقلى ماترياللاردا
اؤز بيانينى تاپدى.
قورولتايدا بوسا-
بوسليق يئللارى
آوغانيستانا گؤچوپ
گيدن 40 مونگ چمه
سى و شونچادا ايرانا
قاچيپ گيدن توركمنلرينگ
ايزينا دولانيپ
گلمكلرى اوچين
يول آچماق بارادا
سؤز بولدى. 1- نجى
بوتين توركمنيستان
قورايجى قورولتايى
آچماق بيلن سؤزلأن
گيريش بؤلومينده
رسپوبليكانينگ
ايلكينجى پره زيدنتى،
مركزى اجرائيه
كميته نينگ پرهزيدوممىنينگ
باشليغى نديرباى
آيتاكوف شئـيله
دييأر:"
" شو گونينگ بلند
أهميتينى تاريخينگ
اؤزى بللأر، حانلار،
اميرلر هم پادشاه
دؤورينده بيزى
دربى- داغين اديپ،
قول حؤكمينه آيلانديران
زنجيرينگ تارومار
اديلنينى من سيزه
اولى شاتليق بيلن
خبر بريأرين".
قورولتايدا
اساسى داكلات بيلن
چيقيش ادن توركمنيستانينگ
ايلكينجى حكومتىنينگ
حالق كميسرلر شوراسىنينگ
باشليغى قايغيسيز
آتاباى، توركمن
حالقينى بيرلشديرمكينگ،
توركمن ملى دؤولتىنينگ
دؤوره تمگينگ،
اتـنيكى (خلق)،
سياسى، اقتصادى
و سوسيال شرطلرينى
گؤزدن گچيريأر.
اول سؤزه شئـيله
باشلايار:
" بيزينگ
شو قورولتايميز،
قورايجى قورولتاى
بولوپ، توركمن
حالقىنينگ داغينيق
طايپالارينى بيريكديرمگـى،
اولارى بير- بيرينه
ايسناشديرماغى
هم دؤولت قورماغى،
اؤز اؤنگونده وظيفه
اديپ قويدى".
آتابايف
قورولتايئنگ آخريندا
جمع ليجى سؤزينده
يئنه شئـيله دييأر:
"بيز
حأضير تاريخى آكته(سند)
قول چكديك. داغينيق
توركمن قوملارينى
بير يره يئغناپ،
اؤز اقبالينى اؤزى
چؤزه رك، رسپوبليكا
قوردوق. بيز دينگه
بير جمهوريت قورمان،
شونينگ بيلن بيلهليكده حوجاليق
قورولشيغيميزى،
هم شورا قورولشيغيميزينگ
يولونى آنيقلاديق.
بيز اؤز اؤنگوميزده
دوران قينچيليقلارينگ
همهسينه قارشيى
گؤرش يولونى بلله
ديك... بيزى سايلاپ
شو تاريخى قورولتايا
اينامدار وكيل
اديپ ايبرن جمهوريتىنينگ
اقبالينى بيزه
تابشيران زأحمتكشلره،
بيز اؤز قرارلاريميز
بيلن بيان اتديك..."
توركمنيستان
كمونيستيك پارتياسىنينگ
دؤره ديلمگـى
1925- نجى يئلينگ
فوراليندا توركمنيستان
ساويت سوسياليستيك
رسپوبليكاسىنينگ
(TSSR) دؤره ديلمگـى
بيلن بير واقتينگ
اؤزينده، توركمنيستان
كمونيستيك پارتياسىنينگ
قورولماغى، اؤز أهميـتى
بويونچا، اولى
تاريخى واقعا بولدى.
توركمنيستان جمهوريتىنينگ
و توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
دؤره ديلمگـى حاقيقاتانام
توركمن حالقىنينگ
دورموشيندا چاغـداش
اؤسوشيندن ايزا
قالماق توسلاماسينى
ايش يوزينده پـوچا
چيقاردى.
توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
دؤوره ديليش و
اؤسوش تاريخى بويونچا
كؤپ ايشلر يازيلدى.
شولاردان توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
مركزى كميته سىنينگ
سكره تارى حداى
برديف- ينگ 1964- نجى
يئلدا آشغاباتدا
نشير اديلن "توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
دؤره ديليشى" آدلى
اثرينى، 1961، 1965–نجى يئللاردا
نشير اديلن "توركمنيستانينگ
كمونيستيك پارتياسىنينگ
تاريخى بويونچا
اوچرك" (اولى علمى
مقاله) آدلى كتاپلارى،
ملكومف- ينگ 1959- نجى
يئلدا نشير اديلن
1924-1920–نجى يئللار آرالاريندا
"توركمن اوبلاست
پارتيا قورماسىنينگ
تاريخىنينگ اوچركى"-
نى گؤركزمك بولار.
بو و بئيله كى اثرديـر
مقالالاردا، توركمنيستان
كوم پـــارتـــــياسىنينگ
دؤره ديلشى و ايــــــــركى
يئلـلارداقى تاريــخى
بـويونچا گره كلى
ماغلوماتلار گتيريليأر.
پارتيا تاريخى
بويونچا شول اثرلرده،
توركمنيستان كوم
پارتياسىنينگ
اؤز گؤزباشينى
20- نجى عاصرينگ باشلاريندان
روس سوسيال دموكرات
پارتياسىنينگ
دؤره ديلمگيندن
و انقلابدان اوزالقى
يئللاردا، توركمنيستاندا
سوسيال دموكرات
قورامالارىنينگ
و ايدياللارىنينگ
يايراماغيندان
آليپ قايديانديغى
گؤركزيلسه- ده،
اول حاقيقات يوزينده
اوكتبر انقلابىنينگ
بير پرزندى دير.
اول پرزنت دوغان
گونوندن بأرى اؤز
آتاسينا ياغنى
شوروىنينگ كمونيست
پارتياسينا وفالى،
اونونگ سؤوشجنگ
بير آتريادى (توپارى)
بولماق بيلن قاليار.
1924-1918–نجى يئللاردا،
توركيستان كوم
پارتياسى يالى،
اونونگ بير اورون
توتارى بولان توركمنيستان
كوم پارتياسى-
ده اؤزىنينگ دؤره
ديلن گونيندن باشلاپ
شوروى كمونيست
پارتياسىنينگ
بير بؤلگـى اديپ
قوروليار و شونينگ
اوچين- ده اونگا
توركمنيستانينگ،
ساويت سايوزىنينگ
حاطارينا گيريشى
كيمين، بلشويك
پارتياسىنينگ
حاطارينا قوشولماق
يالى فورماليزمى
گره ك بوليار. سبأپ
شوروى كمونيستيك
پارتيانينگ هم
دوزگون ناماسى
هم پروگرامماسى
بولوپ، اول بوتين
توركمن پارتيا
قورامالارى اوچين
دولى گويجه ايه
بوليار.
اورتا آسيادا
ملى بؤلونشيك گچيرمك
بويونچا بلشويك
پارتياسىنينگ
مركزى كميته سىنينگ
1924- نجى يئلينگ ژوئن
آيئندا چيقاران
قراريندا توركمنيستان
ساويت سوسياليست
رسپوبليكاسينى
(TSSR) دؤره تمك بيلن
بيرليكده، توركمنيستان
كوم پارتياسينى
قورماقليق هم نظردا
توتوليار. مركزى
كميته نينگ شو
و شوندان سونگقى
قرارلارينا لايقليقـدا،
آتابايف، آيتاكوف
و صأحتميرادوف
لارينگ گيرمگـى
بيلن بلشويك پارتياسىنينگ
اورتا آسيا اداراسىنينگ
تأزه حاطارى و
توركمن كوم پارتياسىنينگ گؤنـِـزليگـى
بولان توركمن ملى
اداراسى، توركمن
پارتيا اداراسى،
توركمنيستان پارتياسىنينگ
اورگان (نشير) اداراسى
دؤره ديليپ، اول
تأزه دن بؤلونشيك
و توركمن پارتيا
قورامالارينى
قورماق، اولارى
بير توركمنيستان
كوم پارتياسى آستيندا
بيرلشديرمك بويونچا
كؤپ ايشلر گچيريأر.
توركمنيستان
كوم پارتياسى،
1925- نجى يئلينگ فوراليندا
گچيريلن 1- نجى قورايجى
قورولتايئندا
رسمىلشديريليأر.
رسپوبليكانينگ
شورا، دؤولت و
پارتيا آپاراتى(تشكيلاتى)
قورولشيغى مسئلهسينده
قوراييجى قورولتايلارى
تاييارلان توركمن
ملى اداراسى، توركمن
انقلابى كميته
سى، توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
اورگان اداراسى
دسلاپقى ايشلرى
دورموشا گچيردى.
توركمنيستان
ساويت قورولشيغى
مسئله سينده اساسان
5 مسئله اوزاليندان
ماصلاحاتلاشيليپ
كسگيتلندى. اولار:
1-توركمنيستان
رسپوبليكاسىنينگ
آراچاكلرى؛
2-
رسپوبليكانينگ
ايچكى ادارى- حوجاليق
بؤلونشيگـى؛
3-
رسپوبليكانينگ
پايتاغـتـينى
بللـمك؛
4-
حكومتينگ ايلكينجى
وظيفه لرى-ايشلرى
مسئله سى؛
5-
رسپوبليكانينگ
بودجه و حوجاليق
پلانى مسئله سى؛
اولارينگ
آراسيندا رسپوبليكانينگ
پايتاغـتينى،
ادارى، سياسى و
مدنى مركزينى سچمك،
آشغابات يا- دا
چأرجوينگ مركز
اديپ بللنمگـى
اوغروندا قيزغين
جدللره آلنيپ باريلدى.
بو بارادا كارپـيج-ينگ
1928- نجى يئلدا "T&rkmen
vedenie"
ژورنالىنينگ
10،11 نومريندا چيقان
"توركمنيستانينگ
دؤوره يش تاريخى"
حاقينداقى مقالاسيندا
و اشتنبرگ- ينگ
1934- نجى يئلدا نشير
اديلن " توركمنيستانينگ
تاريخى بويونچا
اوچرك" اثرينده
ماغلومات بريليأر.
توركمنيستانينگ
آدمينيستراتيو(ادارى)
قورليشى اوزال
باشدا اوكروغلارا(حوزه
لره) بؤلمك اساسيندا
قورليپ، رسپوبليكانينگ
بوتين توپراغى
آشغابات، مارى،
كركى، چأرجو و
داش حاويز اديپ
بأش اكروغه بؤلونيأر.
اما بيرآز سونگرادان
مركزه ياقينليغى
نظره آلنيپ، آشغابات
و مارى اكروغلارى
ياتيريليار و رسپوبليكان
تابينـليغينداقى
رايونلارينگ(بخش)
حاطارينا گچيريليأر.
شوروىنينگ
كمونيست پارتياسىنينگ 1921، 1923–نجى يئللاردا
بولوپ گچن 10 هم 12-
نجى قورولتايلارىنينگ
قرارلارينا لايقليقدا،
ساويت حأكميتى
دينگه بير روسلارينگ
حأكميتى بولوپ
قالمازدان، اول
ملى جمهوريتلرينگ
اؤزلرينه مخصوص،
ياقين و دوشنوكلى
حأكميته آيلانديريلمادى.
مونينگ اوچين پارتيا
و ساويت ادارالارى،
مكتب- ماغاريف
ايشلرى ملىلشديريلمـليدى،
اول حالقلارينگ
اؤز ملى ديللرينده
آليپ باريلماليدى،
يوقارى اورگانلاردا،
اولارينگ اؤز وكيللرىنينگ
بولماغى و اولارينگ
طالاپلارىنينگ
هم بأهبيتلرىنينگ
دولى نظره آلينماغى
و قاناحاتلانديريلماغى
ضروردى. 12- نجى قورولتاينگ
قراريندا ملى رسپوبليكالارينگ
اورگانلارىنينگ
اوزالى بيلن يرلى
حالقلارينگ ديلينى،
دورموشينى، عاداتلارينى
قاوى بيليأن يرلى
وكيللردن عبارات
قورولماغى، أهلى
دؤولت ادارالارىنينگ
ايش دولانيشيغىنينگ
ملى ديللرده آلنيپ
باريلماغينى گؤركزيليأردى.
توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
1- نجى قورولتايئندا،
پارتيانينگ شو
گؤركزمهسيندن
اوغور آليپ، شوروىنينگ
ايلكينجى جهمور
باشليغى/ آق ساقغالى/
كالنين سؤزلأن
داكلاديندا، ملى
مسئلأنينگ، آغلابا
اوبا ايلاتيندان
دوريان توركمن
حالقىنينگ ملى
آيراتينليقلارينا
اسردنگ قاراماغينگ
أهميـتينه دوريپ
گچمك بيلن شئـيله
دييأر:
"توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
آلنيندا، اولار
بيلن ايشلمگـى
باشارماق، اولارينگ
ديلينى، اوغـرونى
تاپماق و شول لينيانى
(خط/هدف) دورموشا
گچيرمك وظيفه سى
دوريار. بو بيرينجيدن،
حتى اولارينگ مؤوريدى
گچن گولكونچ يالى
بولوپ گؤرونيأن
ملى غـيليق- حأصيتلرينه-
ده حورمات ادمكليگـى
آنگلاديار. اول
اؤز بوليشلى حأصيتلر،
تؤتأنى گليپ چيقان
زات دألدير. اول
حالقينگ اوزين
يئللارچا تاريخى
يولونينگ نتيجه
سى بولوپ، بو يولدا
اؤز ملى آيراتينليغينا
ايه بولاندير".
شونگا لايئقليقدا،
توركمنيستان كوم
پارتياسىنينگ
1- نجى قورولتايى،
اوزالى بيلن رسپوبليكانينگ
اوبا يرلرينده
پارتيا بؤلوملرينى
دؤره تمك و بركيتمكده،
يرلى حالقلارينگ
وكيللريندن پارتيا
و شورا بؤلوملرى
اوچين كادرلار
تاييارلاماق،
اولارينگ عمومى
و سياسى سوادىنينگ
يوقارلانديرماق
و اولارى جوغاپكأرلى
ايشلره چكمك بويونچا
قرارلار قبول اديأر.
قورولتاى توركمنيستاندا
شورا اورگانلارىنينگ
ايشينى سيستماتيك
گؤزدن گچريپ بارماق
و ياغشيلانديرماق
بويونچا چأره لرى
ايشلأپ چيقماق
اوچين كوم پارتيانينگ
مركزى كميته سى
و توركمنيستان
مركزى اجرائيه
كميته سىنينگ يانيندا
شورا قورلشيغى
بويونچا يؤريته
كــميسيون دؤرتمكليگـى
گره كلى تاپـيار.
توركمنيستاندا
ملى كادرلار تاييارلاماق
اولى اونسه سزاوار
بوليار. توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
1- نجى قورايجى قورولتايئندا
جمعى 243 دلهگات(وكيل)،
شو ساندا 175 چؤزيجى و 68 وكيل
ماصلاحاتچى سس
بيلن قاتناشيپ،
شولاردان 3- دن بيرى
توركمنلردن و بئيله
كى گوندوغار حالقلارينگ
وكيللريندن عبارت
بوليار. قورولتاى
دؤورينده ياغـنى
1925- نجى يئلينگ ژانويه-
فوراليندا توركمنيستان
كمونيستيك پارتيا
قورامالارىنينگ
حاطاريندا جمعى 6836 كمونيست
بولوپ، شولاردان
ياريسيندان كوپرأگـى
ياغـنى
2756 مونگ آدم پارتيانينگ
آغضاليغينا كانديدلاردان
دوريار.
1926- نجى يئلينگ باشينا
چنلى اولارينگ
جمعى 6629 كمونيسته
چنلى آرتديريليار.
اگر 1925- نجى
يئلينگ ژانويه
آيئندا توركمنيستان
كوم پارتياسىنينگ
حاطاريندا توركمنلرينگ
جمعى سانى 2137 آدم بولان
بولسا، اول 1926- نجى
يئلينگ ژانويه
آيئندا
2354 آدم بوليار. ياغـنى
بير يئلينگ دواميندا
توركمنلرينگ حاسابينا
دينگه 217
آدم كؤپـليأر.
اولارينگ حاطاريندا
سوادسيزلارينگ
سانى 1924- نجى يئلدا
52% بولانليغيندان،
1925- نجى يئلينگ سونگوندا
35%-ه چنلى آزاليار.
1927- نجى يئلينگ باشيندا
پارتيا حاطاريندا
بارى- يوغى جمعى
29 آدمينگ يوقارى
بيليمى بوليار.
بو ياغـداى توركمنيستان
رسپوبليكاسىنينگ
ايلكينجى يئللاردا،
توركمن حالق كؤپچوليگـىنينگ
آراسيندا شورايى
حأكميتىنينگ قاوشاقليغينى
و كمونيستيك تأثيرىنينگ
اؤزينه اونچاقلى
كؤپ قولداو-آرقا
تاپمانديغينى،
حتى اونونگ توركمنلره
ياد حأكميت بولانديغينا
دليل ليك گچيأر.
توركمنيستانينگ
ساويت سايوزينا(شورويه)
بيريكديريلمگـى
1925- نجى يئلينگ
20- نجى فوراليندا
توركــمـنيــستانينگ
دؤره ديلمگينى
قانونلاشديران،
بيرينجى بوتين
توركمنيستان قورولتايىنينگ
قبول ادن جارناماسيندا
شئـيله دييليأر:
"توركمنيستان
ساويت سوسياليستسرسپوبليكاسى
دولى حقوقلى آغضا
صيفاتيندا شوروى
گيرمك بيلن اؤز
دؤولت حأكميتينى،
اؤزباشداق عمله
آشيريار و اونونگ
اؤز-ايغتيارليليغى
دينگه شوروىنينگ
اساسى قانونيندا
گؤركزيلن مؤچبرده
سايوزونگ حايـير-
صالاسينا گيريأن
ملتلر بيلن چاكلنيأر.
توركمنيستان،
سايوزدان اركين
بؤلونيپ آيريلماق
حقوقينا ايه دير.
توركمنيستان توپراغى
اونونگ راضيچيليغى
بولمازدان اوْيتگه
ديليپ بيلينمز"."
قورولتاى
بو جارناما بيلن
بيرليكده توركمنيستانينگ
اؤزايغتيارلى
و دنگ حقوقلى آغضا
صيفاتيندا شورويه
گيرمگـى بارادا
قرار قبول اديأر.
شئيلهليك بيلن 1925- نجى يئلينگ
13- نجى مايئندا بيرلشن
ساويتلرىنينگ
3- نجى قورولتايئندا
توركمنيستان سايوزينگ
(شوروىنينگ) حاطارينا
رسمى قبول اديلمگـى
بيلن فارمال (فورماليته)
خواهش ناما قاناحاتلانيلدى.
استالين
ينگ حؤكمروانليغى
يئللاريندا سايوز
اورگانلارى گيتديكچه
گينگلشديريليأر،
مركزى آپارات چيشيريليأر
و ملى رسپوبليكالارينگ
حقوقلارى بولسا
قاتى قيسيليار،
اولارينگ اؤز-ايغتيارليليق،
شو ساندا بؤلونيپ
آيريلماقليغينا
بولان قانونى حقوقى
" قورى سؤز، دركسيز
كاغـذا" آيلاندى.
شونينگ اوچين-
ده استالين، "شوروىدن
بؤلونيپ آيريلماق
ايسله يأن يكـجه
رسپوبليكا يوق"
ديين بولوپ، شوروىنينگ
36- نجى يئلقى اساسى
قانونينا بيرلشن
رسپوبليكالارينگ
بو حقوقلارينى
كفيل- لنديريأن
مادهنينگ گيريزيلممگينى
گركسيز تاپدى. حتى، شورويدن
آيريلماق اولى
جنايات حاساپلانيپ،
شول يئللاردا ملى
رسپوبليكالارينگ
پارتيا و شورا
يولباشچيلارينا
شبهه- شيلتيق آتيليپ،
يوق اديلديلر.
توركمنيستان هم
مونينگ آجى تجريبه
لرينى باشدان گچيردى.
شونليقدا، شوروىنينگ
دنگ حقوقلى حالقلارينگ
آزاد بيرلشيگـى
اديپ، دموكراتيك
باشلانغيچلاردا
قايتادان قورولماغى،
اونونگ باش قانونى
و سياسى گارانتيالارى
(تضمين) بيلن كفيل-
لنديريلمك مسئله
سى شورويده ملى
قاتناشيقلارينگ
مهم مسئله سى بولوپدى.
البته ملى آزادليق
قاراشسيزليق،
دنگ حقوقليليق
ساوغات بريلمهيأر، اولار سوراپ
آلينمايار، گونده ليك دورموشدا
گؤره شيپ قازانيليار.
توركمنيستاندا
دؤولت آپاراتىنينگ(كادرلارىنينگ)
ملىلشديرمك، توركمنلشديرمك
مسئله سى
توركمنيستاندا
دؤولت آپاراتلارينى،
جمعيتچيليك- سياسى
ادارالارى يرلىلشديرمك،
باشغاچا سؤز بيلن
آيدسانگ ملىلشديرمك،
توركمنلشديرمك
مسئله سى شئـيله
اساسلار بيلن باشلاندى؛
بو باردا
59-1958- نجى يئللاردا
بابايف- ينگ ايشى و بئيله
كى مقالالار آچيق
گؤركزيأر. شولارينگ
آراسيندا تاريخ
عليملارينگ كانديداتى
ت. دورديف- ينگ
"توركمنيستانينگ
دؤولت آپاراتىنينگ
يرلىلشديريش تاريخـيندان"
سؤزباشلى، توركمنيستان
عليملار آكادمياسىنينگ
حابارلاريندا،
1971- نجى يئل، 5- نجى
نومريندا چيقان
مقالاسيندا يرليكلى
ماغلومات گتيريليأر.
دورديف، توركمنيستاندا
حأكميت آپاراتلارينى
توركمنلشديرمكده
دووش گلن اوبيكتيف
(عينى) و سوبيكتيف
(ذهنى) قينچيليقلارى
بأشه بؤليأر:
1- انقلابدان
اوزال توركمنلر
اورتا آسيادا دورلى
دؤولتلرينگ تابين
ليغيندا بولوپ،
سياسى حقوقلاريندان
و آرتيقماچليقلاريندان
ماخروم اديليأر،
اولار يوردينگ
سياسى دورموشيندان
چتده قاليارلار.
توركمنلرينگ آراسيندان
قوللوقچيلارينگ،
ادارى ايشگأر كادرلارينگ
چيقمانديغى شونينگ
بيلن دوشونديريليأر.
2- توركمنيستاندا
يرلى شهـر ايلاتىنينگ
دويبوندن دييلن
يالى بولمازليغى،
شونليقدا اؤسن
يورتلارداكى يالى
شهرلرينگ ايشچى
و مدنى گويچلرىنينگ
آراسيندان دؤولت
ايشلرينه كادر
چكمك ممكينچيليگـىنينگ
بولمانديغى؛
3- توركمنيستانينگ
اوبالارىنينگ
ايلاتلى پونكتلارىنينگ
قاتى داغـينيقـليغى،
اولارينگ آراسيندا
قاتناو-آراقــــاتناشيغىنينگ
قينديغى، سوادسيزليق،
طايپا- تيرهچليك
يالى فاكتورلار،
دؤولت آپاراتلارينى
توركمنلشديرمك
بويونچا چأره لرينگ
دورموشا گچيرمگينى
قينلاشديريار؛
4-
اروپالى، اساسان
روس و يرلى كادرلارينگ
آراسيندا دارتغينلى
قاتناشيق. كولونيزاتور
و باسيبالجيليق مه يلـلريندن
آرانى آچماديق
بيـيك دؤولت شوونيستلارى،
يرلى ملتدن بولان
ايشگأرلره اينانمازچيليق،
گؤونى يتمزچيليك
اديپ، اولارينگ
يولباشچى وظيفه-لره
چكيلمگينه قارشيليق
گؤركزديلر و دورلى
شيلتيق بيلن اونگا
يول برمه جك بولوپ
چاليشديلار، بؤكدنچ
بولدولار. توركمن
وكيللرى بو ايشلره
قارشى چيقماق بيلن،
جمهوريتينگ دؤولت
آپاراتىنينگ باشدان-آياق
توتوشلايين توركمنلشديريلمگينى
و دؤولت دولانشيق
ايشلرىنينگ دينگه
توركمن ديلينده
يؤره ديلمگينى
طالاپ اديپ چيقديلار؛
5-
دؤولت آپاراتىنينگ
ايش دولانشيغىنينگ
توتوشلايئن توركمن
ديلينه گچيرمك
مسئله سى شئيله-
ده علمى ادبياتينگ
ملى ادبى ديلىنينگ
سؤزليگـى و گرامرىنينگ
ايشلهنيپ چيقيلماغى
بيلن، ايلات
آراسيندا اؤز انه
ديلينده حاطلى-
ساواتليغىينگ يولا قويولماغى
بيلن، ملى مطبوغاتينگ،
نشرياتينگ اؤسمگـى
بيلن باغلانشيقليدى.
بير سؤز بيلن مدنى
انقلابينگ دورموشا
گچيريلمگينى طالاپ
اديأردى.
توركمنيستاندا دؤولت آپاراتلارىنينگ يرلىلشديريليش، اولارينگ ايش دولانشيغينى، دولى توركمن ديلينه گچيرمك ايشى 1933- نجى يئلا چنلى تماملانماليدى. شونينگ بيلن باغلانشيقلى توركمن ديلينى بيلمه يأن روس قوللوقچيلارينگ توركمن ديلينى اوقيپ اؤوره- نمكلرى شرط قويوليپ، اولار اوچين يؤريته ديل كورسلارى آچيلماليدى. ايركى يئللارينگ بو قرارى، دولى دورموشا گچيريلمأن، يآرپى يولدا قالدى. شونليقدا اساسى قانون بويونچا توركمنيستانينگ اساسى دؤولت ديلى و رسپوبليكانينگ آغلابا كؤپچوليك ايلاتىنينگ انه ديلى بولان توركمن ديلى، عمومى جمعيتچيليك فونكس¡