آقـميـرات گــورگــنــلــــى

توركمنيستانينگ تاريــخى

1937-1917

 

بو ايشينگ زحمتى، توركمنيستان رسپـوبليكاسىنينگ دويبونى توتان قايغيسيز آتاباى، نديرباى آيتاك، كومشالى بؤرى، اوراز تأچ نظر ... يالى گرچكلرينگ ياغـتى حاطيرالارينا باغـيشلانيار.

 

«گچميشينى بيلمه ديگينگ، گلجگـى بولماز»

 

حيــوه و گــؤك دپه تراژديسىنيـنگ دوامــى بيلن

تانيـش بولايليـنگ

 

 

ايئيندأكيلــر

1- نجى بؤلوم:

توركمنيستان رسپوبليكاسىنينگ دوره ديلمگـى

 

توركمنيستانينگ قورولماغى اوغـرونداقى گؤرشلر--------------- 8

توركمنيستان رسپوبليكاسىنينگ جاراديلمگـى--------------------- 42

توركمنيستان كمونيستيك پارتياسىنينگ دؤره ديلمگـى------------ 57

توركمنيستانينگ شورويه تابـين اديلمگـى------------------------- 65

توركمنيستاندا دؤولت آپاراتـيندا يرلىلشديرمك مسئله سى--------- 67

توركمنيستاندا مجبورى قالحوزلاشديريلما سياساتى---------------- 78

توركمنلرينگ ايران و آوغانيستانا سيغينماقلارى  ---------------- 91

توركمنيستاندا آچليغينگ بارها آرتاماغى-------------------------- 111

پاغـتا مونوكولتوراسى(يكه حاصيلىليـق)-------------------------- 117

ايدئولوگيك- سياسى گؤره شينگ يـيتيلـشمگـى،

كوپچوليكله­يين توتها- توتليقلار و ت

توركمن آزادليغى قوراماسى باراسيندا---------------------------- 123

 

به لليكلر---------------------------------------------------------- 182

 

 

 

2- نجى بؤلوم:

توركمنيستاندا مدنى انقلابينگ عامالا آشيريلماغى

 

توركمنيستاندا مدنى انقلابينگ باشلانيشى------------------------- 188

سوادسيزليغى يوق ادمك اوغرونداقى گؤرشلر-------------------- 203

ادبى ديلينگ اورناشديريلماغى باراسيندا -------------------------- 209

باكو قورولتايى، يازوو حاطينگ عاراپچادان

لاتينچا گچيريلمگـى------------------------------------------------ 217

30- نجى يئلداقى توركمن ديل كنفرانسى--------------------------- 220

يازيجيلار بيرلشيگـىنينگ دؤوره­ ديلمگـى ------------------------ 229

يازيجيلارينگ يآناليپ باشلانماغى--------------------------------- 235

يازيجيلارينگ بيرينجى قورولتايى---------------------------------- 240

بيرينجى توركمن ديل قورولتايى و

ساويت(شوروى) ديل سياساتى------------------------------------ 257

يازوو حاطينگ لاتينچادان روسچا اوْيتگه ديلمگـى----------------- 267

 

 

3- نجى بؤلوم:

 

استالينچيليـق تروره قوربان گيدن يازيجى- شاهيرلار----------------- 276

 

پئيدالانيلان چشمه لر-------------------------------------- 331

حورماتـلى اوقـيجى!

 

    توركمنيستانينگ ياقين تاريخى بيلن تانيش بولماق، اونى اؤوره نيپ اوندان تجريبه چيقارماق آنگسات دأل، سبأبى هنيز بوگونه چنلى أهلى آرشيولار ياپيلغى. حتى 1948- نجى يئلداقى ير ايرانما بيلن ماغلومات دؤولت سرى دييپ، حالقا و يازيجيلارا ايفورماسيا برمكدن ساقلانيپ گلينيأر. توركمنيستانينگ ملى حاوپسوزليق كميته سى(ك گ ب)، حاربى سرحد بؤلومىنينگ، پارتيا آرخيولاردان پيدالانماق ممكين دأل ديـيين درجه ده، اوسته سينه آكادميانينگ كتابخاناسى و ملى كتابخانادا تاريخى و آرخيو ماترياللار و قـيمماتلى مــاغلوماتلار « Redki fond= seyrek gabat gelyän kitaplar» بؤلومينده ساقلانيار. ( باريپ 106 يئل ياشى بولان اوزالقى كارل ماركس، حأضيركى دؤولت مأمد آزادى آدينداقى ملى كتابخانه سى- دا نيازوفينگ كؤشگـىنينگ گؤركينه زيان بريأنى اوچين ياپيلجاق ديين ميش- ميش حابار، بو آلادانى آرتديردى).  ايندى تاريخى واقعالار حاقيندا ايشلجك بولسانگ نيرا باش اورجاغيميز هم بيلمأن قالديق.  

  يؤنه مونگا قارامازدان «اخلاصه مراد دييليشى» يالى، توركمنيستانينگ ياقين تاريخى باراسيندا اؤوره نن ماغلوماتيمى  توركمنيستانينگ ايچينده و اونونگ چأكلريندن داشاردا ياشايان ايلدشلريميز بيلن پايلاشاسيم گلدى.

    بيز بو ايشيميزده توركمنيستانينگ يرلى نشرياتيندان باشغا بلشويزيم جهنميندن قاچيپ، داشارى يورتلارا بوسا- بوسليق ادن توركستانلىلار طاراپـيندان نشير بولان "يـاش تـوركيستان" ژورنالى،  دكتر آمان برديمرادوف توركمنيستانينگ 50 يئلليغى مناسيباتلى 1974- نجى يئلدا آزادليق راديوسىنينگ توركمن قوللوغـى اوچين يازان دورلى مقالالاريندان پيدالانديق. (2- نجى جهان اورشونا قاتناشان توركمنيستانىآمان برديميرادوف آلمانلار اسير دوشيأر. اورشدان سونگرا توركمنيستانا گيدمأن، اروپادا قالان آمان برديميراد، يوقارى علمى درجه لرى قازانيار. حقوق بويونچا دكترليك درجه سينى آليار. اوسته سينه آمريكانلار طاراپيندان يولا قويولان «آزاد اروپا/ آزاتليق راديوسى» نينگ مديرى بولوپ ايشله يأر). شئيله- ده  ايشيميزده آغزان چشمه لردن وهم- ده شخصى بيلگيلريمييزدن حايئرلانديق.

  37- نجى يئللارينگ غانلى رپره سسياسينا(تصفيه سينه) دوچار بولان توركمنيستانينگ گؤرنيكلى دؤولت و پارتيا ايشگأرلرى، مدنى اوغوردا أگيرت ايش بيتيرنلر باراسيندا هنيزه چنلى دوغـرى و دولى علمى ايش تاييارلانمان گليأر. بيز داشارى يورتدا ياشانيميزا غارامازدان، بار بولان ماترياللارى يئغناپ، بو بارادا بير ايش اتمگـى نيت ادينديك. «حامير اوجى پطير» دييليشى يالى بو ايشينگ كأميللشمگينده سيزينگ برجك قيمماتلى ماصلاحاتلارينگيز و ماغلوماتلارينگيز اولى ياردام بولار.

    اثر، عمومان عاراپ حاطىنينگ يؤرگونلى بولان ايراندير آوغانيستان يالى يورتلاردا ياشايان توركمنلر اوچين نيت لنيلدى و اوندا ممكين بولدوغوچا گتيريلن روس و حالقارا سؤزلرينه دوشونديريش بريلدى.

   توركمنيستاندا حأضيرآرشيولارينگ ياپـيق ساقلانيانى اوچين توركمنيستانينگ 2- نجى دونيا سؤوش يئللاريندان سونگقى يئللارداقى تاريخينى دولى هم دوغـرى اؤوره نمأگه ممكين چيليك دؤره مأن گليأر. بيز اليميزه دوشن ماترياللارى توپلاپ بو اوغوردا بير نتيجأ بارماق اميدى بيلن قايرات اديپ يؤريس.

   كتابدا توركمن يازيجى- شاهيرلارىنينگ، ديل وادبيات عاليملارىنينگ باشينا اينن استالينچيليق بلاسى باراسيندا ماغلومات برمأگه سينانشديك.

اثر يوره نگيزدن تورار دييپ اميد اديأريس.

                                                        آقميرات گورگنلى

                                                        2001- نجى يئـل

 

 

 

توركمنيستان جمهوريتىنينگ قـورولماغى

اوغــــــرونــداقــى گؤره شــلــر

 

   توركمنيستانينگ اركين دؤولت بولماغى اوغرونداقى گؤرشلر 1912- نجى يئلدان بأرى ايزىگيدرلى دوام اديپ گلدى. 1917- نجى يئلينگ 16-9– نجى فورال آراليغيندا داشكنتده «عمومى توركيستان اجرائيه كميته لرىنينگ اولكه كنگره سى» آچيليار. ماصلاحاتدا ملتلرينگ فدراتيو دؤولتلر اساسيندا اداره اديلمگـى حاقيندا قرار قبول اديليپ، اوبا و شهر شورالارينى سايلاماغينگ حقوقلارى كسگيتلنيأر. بو كنگرأ توركمنلردن بردى حاجى قاتناشيار.

  شول يئللاردا روسلارينگ توركيستانداقى ظلم لارينا چيداماديق حالق آياغا غاليار. توركمنلر اركين حقوقلى دؤولت دوْزگونى اساسلانديرماق اوغروندا ياداوسيز گؤره شيأرلر. گؤره شه چندر توركمنلريندن توغتاميش بگ و اينيسى ملا اورازقلى، كركىنينگ حوجامباز رايونيندان 19 ياشلى ملارجب، ملا سافار، ملا آلتىقولى، أرسارى توركمنلريندن قورباشى ارگيش و بؤرى توقساوا قاتناشيپديرلر.

   1920- نجى يئلينگ 7-5 سپتامبر آراليغيندا سمرقنددا «توركيستان ملى بيرليگـىنينگ كنگره سى» آچيليار. اوندا توركيستان ملى بيرليگـىنينگ دوْزگون ناماسى، توركيستانينگ بايراغىنينگ شكلى قبول اديليأر. بايراغينگ رنگكى گؤك، اوستونده يآريم آى بيلن يئلديزلار يرلشديريليپدير. بئيله حركتلره توركمنلردن ابراهيم بگ، دؤولت مأمد و توغاى سالير قاتناشيپدير.

 

   1925- نجى يئلينگ 15- نجى فورالينده، بيرينجى بوْتين توركمنيستان قورولتايئندا يوردينگ ايلكينجى پره زيدنتى نديرباى آيتاكوف شئـيله سؤزلر بيلن مجليسى آچيار:

" شو گونينگ بلند أهميتينى تاريخينگ اؤزى بللأر. حانلار، اميرلر هم پادشاه دؤورينده بيزى دربى- داغين اديپ، قول حؤكمينه آيلانديران زنجيرينگ تارومار اديللنى، من سيزه بيـيك شادليق بيلن خبر بريأرين. شو گون دينگه بيزينگ اوچين بولمان، ازيلن گوندوغار حالقلارىنينگ همه سى اوچين بييك گون. بيزينگ اؤزباشداقليغيميز، بيزينگ آزادليغيميز، گوندوغارينگ ازيليأن حالقلارىنينگ همه سينه  يول گؤركزيأن يئلديراويق يئلديز بولار."

 

   توركمنيستان رسپوبليكاسىنينگ قورايجى guraycí بيرينجى قورولتايىنينگ آچيش چيقيشيندا ياش توركمن رسپوبليكاسىنينگ بيرينجى پره­ زيدنتى ، توركمنيستانينگ مركزى اجرايئه كميته- سىنينگ باشليغى نديرباى آيتاكوف شئـيله كؤپ اميدلى- وعده لى سؤزلر سؤزلأپدى. اوندان سونگ قورايجى قورولتايدا اساسى پروگرامماتيك چيقيش بيلن تريبونا گچن و تأ 1937- نجى يئلا چنلى توركمنيستان حكومتىنينگ باشيندا دوران قايغـيسيز آتاباى اؤز سؤزلرينده شئـيله دييدى:

" بيزينگ بو قورولتايميز، قورايجى قورولتاى بولوپ، توركمن حالقىنينگ داغيـنيق طايپالارينى بيريكديرمگـى، اولارى بير- بيرينه ايسناشديرماغى، هم دؤولت قورماغى اؤز اؤنگونده وظيفه اديپ قويدى."

 

    توركمن دؤولتىنينگ دويبونى توتوپ 37- نجى يئللارا چنلى اونونگ باشيندا دوران بو گؤرنوكلى ايكى توركمن گرچگـى بئيله كى اگيندشلرى بيلن بيرليكده استالينچيليق ترورينگ قربانى بولدولار.

   نديرباى آيتاكوف و قايغيسيز آتابايف- ينگ آد- حاطيراسينى ديكلتمك بيلن اولارا قورلان ياديگارليك*، توركمن حالقىنينگ اؤز ملى دؤولتچيليگـى اوغروندا برن قوربانلارىنينگ و اؤز سؤيگولى اوغوللارينا بولان بلند حورماتىنينگ سيمبولينا اؤوريلدى.

   قورايجى قورولتاى، توركمنيستانينگ دؤره ديليأنديگـى حاقيندا جارناما قبول اتدى. قورولتايدا شئيله- ده توركمنيستانينگ اؤز-اختيارلى دؤولت صيفاتيندا و مئيله­تينليكده !! شوروىنينگ  حاطارينا دنگ حقوقلى آغضا بولوپ گيرمگـى بويونچا قرار آليندى. شوندان سونگ 1925- نجى يئلينگ ماى آيئندا، توركمنيستان شوروىنينگ حاطارينا 7- نجى آغضا بولوپ رسماً گيريزيلدى.

      1925- نجى يئلينگ فوراليندا ساويتلارينگ(شورالارينگ) بوتين توركمنيستان قورولتايى بيلن بير وقتدا گچيريلن پارتيا قورولتايئندا بولسا، توركمنيستان كمونيستيك پارتياسى دؤره ديلدى. شونينگ بيلن توركمنيستانينگ (TSSR) قوريلماغى قانونلاشديريلدى. رسپوبليكانينگ(جهمهورىنينگ) حكومت و پارتيا اورگانـلارى دؤوره ديلدى. رسپوبليكانينگ دؤوره يش تاريخى اؤز باشلانغيجينى اوندان بيرآز اوزال، 1924- نجى يئلينگ 27- نجى اوكتبريندان آليپ قايديار. شول گونى شوروىنينگ مركزى اجرائيه كميته سى، اورتا آسيادا ملى دؤولت بؤلونشيگينى گچيرمك بويونچا قوتارنيقـلى قرار قبول اتدى. شوندان بيرآز سونگرا 1924- نجى يئلينگ نوامبر- دسامبر آيلاريندا واقتلايئن توركمن حكومتى و پارتيانينگ توركمن بيروسى (ادارى بؤلومى) دؤوره ديلدى. اورتا آسيا حالقلارىنينگ شو ساندا توركمن حالقىنينگ ياقين تاريخيندا تأزه بير دؤورينگ باشلانغيجى بولان بو بؤلونشيك و توركمنيستانينگ دؤوره يشى بيلن باغلانشيقلى مسئله­لر  بارادا كؤپرأك دوروپ گچريس..

 

   توركمنيستاندا 1917- نجى يئللارينگ قوزغالانينگدا حأكميت اوغـروندا اساسان 3 سياسى گويجونگ آراسيندا  گؤرش گيتدى:

 1-آقلار: مونگا اساسان اوزالقى تـزاريـزيمينگ كـولونـيال آدمنـيستـراتـسيـاسىنينگ (استمارى ادارى بؤلومى) وكــيللرى SR لر (Social Revolutsiyonerler منشويكلر (اقليت: لنين- ينگ پارتياسى بلشويكلرينگ بأسدشلرى) و روس دميريول ايشچيلرىنينگ بير بؤلگـى گيريأردى؛

2- داشكنت شورالارىنينگ گؤركزمه سى بويونچا ايش آليپ باران، باشدا آز سانلى بلشويكلر قورامالارى؛

3- توركمن ملى گويچلرى.

 

   توركمنيستاندا و عمومان توركيستاندا روس آزچيليغىنينگ وكيللريندن دؤرأن و اؤزلرينى آق، قيزيل اورسيت مركزى حكومتىنينگ وكيللرى حاساپلان، آقللار بيلن قيزيللار آراسيندا باران اول گؤرش-اورش حاقيندا كؤپ يازيلدى. بيز بو يرده اساسان اؤز گليپ- چيقيشى و توتيان ماقصاتلارى بويونچا اولكأنينگ يرلى حالقينا ياد بولان اول سياسى گويچلره و واقعالارا، اوزال باشدا توركمنلرينگ گؤزقارايشلارى، توركمن ملى گويچلرىنينگ، دؤرأن ياغدايدا نأحيلى حركت ادنديكلرى قيزيقلانديريار. بو اوزالى بيلن 17- نجى يئللاردا دورلى روس سياسى پارتيالارىنينگ ملى مسئله ده توتيان پازيسيالاريى (موضع­) بيلن كسگيتلنيأر. م ملى مسئله ده روس شوونيزيمينى (آقاليغينى) اؤنگه سوريأن روس سياسى پارتيالارى اولكأنينگ كؤپچوليك ايلاتينى اؤزينده بيريگديريأن و حاقيقى ايه سى بولان توركمن حالقىنينگ اؤز اقبالينى اؤزى كسگيتلمك حقوقينى انكار اتديلر، اولارا اينانمازچيليق اديپ، شبهه بيلن قاراديلا