ATA ATACANOV'UN ŞİİRLERİ

II

İnceleme - Gramer Dizini

Mehmet KARA

&

Prof. Dr. Ahmet B. ERCİLASUN

Ankara-1995

İÇİNDEKİLER

İNCELEME ..................................................................................... 7

I. ŞEKİL ....................................................................................... 9

A. NAZIM BİRİMİ .................................................................... 9

1. Bentleri Eşit Olan Şiirler ....................................................... 9

a. Dörtlük Nazım Birimiyle Yazılanlar .................................. 9

b. Beşlik Nazım Birimiyle Yazılanlar .................................... 12

c. Altılık Nazım Birimiyle Yazılanlar ................................... 12

d. Yedilik Nazım Birimiyle Yazılanlar .................................. 12

e. On İkilik Nazım Birimiyle Yazılanlar ............................... 13

2. Bentleri Eşit Olmayan Şiirler ............................................... 13

a. Dörtlüklerin Hâkim Olduğu Şiirler .................................. 13

b. Değişik Sayıda Düzensiz Bentlerle Yazılanlar ................ 14

3. Tek Bent Hâlinde Yazılmış Şiirler ....................................... 17

B. VEZİN ................................................................................ 19

1. Doğrudan Doğruya Hece Vezniyle

Yazılanlar ............................................................................ 20

a. Bütün Bentlerde Hece Sayısı Değişmeyenler .................. 21

b. Mısralara/Bentlere Göre Hece Sayısı Değişenler ............ 23

2. Bölünmüş Hece Vezniyle Yazılanlar .................................. 25

3. Hece Vezni ve Bölünmüş Hece Vezninin Birlikte

Kullanıldığı Şiirler ............................................................. 30

C. KAFİYE ............................................................................. 31

1. Kafiye Türü ....................................................................... 34

a. Tam Kafiye ..................................................................... 34

b. Yarım Kafiye .................................................................. 35

c. Zengin Kafiye ................................................................. 36

d. Benzer Sesler Kafiyesi .................................................... 37

e. Kulak Kafiyesi ................................................................ 40

f. Metatezli Sesler Kafiyesi ................................................. 42

g. Mısra Başında Kafiyelilik ................................................ 42

h. Redif Önünde Kafiyesizlik .............................................. 43

2. Kafiye Düzeni .................................................................... 43

a. Çapraz Kafiye ile Yazılmış Şiirler ................................... 44

b. Koşma Kafiyesi ile Yazılmış Şiirler ................................. 46

c. Mani Kafiyesi ile Yazılmış Şiirler -................................... 47

d. Gazelin Kafiyeleniş Tarzına Benzer Bir Şekilde

Yazılmış Şiirler ................................................................ 48

e. İkinci ve Dördüncü Mısraları Birbiriyle

Kafiyeli Dörtlükler Hâlinde Yazılmış Şiirler ..................... 48

f. Değişik Kafiye Düzenleriyle Yazılmış Şiirler ................... 50

g. Bunların Dışında Kalan ve Mısralardaki Kırılmalar

Sebebiyle Bentleri ve Kafiye Düzenlerinde Bir

Bütünlük Olmayan Şiirler ................................................ 53

D. REDİF ............................................................................... 57

II. MUHTEVA .......................................................................... 61

1. Aşk ve Sevgili .................................................................... 61

2. Fizikî ve Ruhî Yönleriyle İnsan .......................................... 111

3. Emek ve Çalışma Hayatı .................................................... 146

4. İnsan İlişkileri .................................................................... 171

5. Sanat ve Sanatçı ................................................................ 180

6. Hayat ve Ölüm .................................................................. 190

7. Evlilik ve Aile .................................................................... 202

8. Vatan ve Millet .................................................................. 213

9. Savaş ................................................................................. 222

10. Tabiat ve Tabiat Olayları ................................................... 230

11. Öğüt ................................................................................. 241

12. Dış Ülkeler ....................................................................... 244

13. Sovyet İdeolojisi ............................................................... 247

14. Değişik Konularda Yazılmış Şiirler ................................... 251

III. DİL ve ÜSLUP .................................................................. 265

A. ATACANOV'UN ŞİİRLERİNDE İMLA VE DİL

ÖZELLİKLERİ .................................................................... 265

1. İmlâ Özellikleri .................................................................. 265

a. Birleşik Kelimelerin İmlâsı ............................................. 265

b. Uzun Ünlülerin Telâffuzunun İmlâya Tesiri ................... 265

2. Uzun Ünlüler .................................................................... 266

3. Ses Bilgisi (Fonetik) .......................................................... 267

a. Ünlüler ......................................................................... 267

b. Ünsüzler ....................................................................... 271

c. Hece Düşmesi .............................................................. 274

d. Hece Kaynaşması ......................................................... 274

B. KELİME HAZİNESİ ......................................................... 275

1. Türkçe ve Alınma Kelimeler ............................................. 275

2. Kelime Türleri ve Sıklıkları ............................................... 280

a. İsimler .......................................................................... 280

b. Zamirler ....................................................................... 283

c. Fiiller ............................................................................ 285

d. Sıfatlar .......................................................................... 287

e. Zarflar ........................................................................... 290

f. Edatlar ........................................................................... 291

3. Kelimelerin Sıklığı ............................................................. 291

4. Kelime Grupları ................................................................ 297

a. İsim Tamlamaları ........................................................... 297

b. Sıfat Tamlamaları .......................................................... 299

5. Deyimler ve Ata Sözleri .................................................... 301

6. Taklidî Kelimeler .............................................................. 305

a. Taklidî İsimler .............................................................. 306

b. Taklidî Fiiller ................................................................ 310

7. Özel İsimler ....................................................................... 315

a. Şahıs İsimleri ................................................................. 316

b. Ülke, Yer ve Topluluk İsimleri ....................................... 321

C. CÜMLE ............................................................................. 324

1. Yapısına Göre Cümleler .................................................... 326

a. Basit Cümle ................................................................... 326

b. Birleşik Cümle ............................................................... 330

c. Sıralı Cümleler ............................................................... 335

2. Yüklemin Türüne Göre Cümleler ...................................... 338

a. İsim Cümlesi .................................................................. 338

b. Fiil Cümlesi ................................................................... 344

3. Anlamına Göre Cümleler ................................................... 349

a. Hitap Cümlesi ................................................................ 349

b. Emir Cümlesi ................................................................. 353

c. Soru Cümlesi ................................................................. 356

D. MISRA ............................................................................... 361

1. Anjanbeman ...................................................................... 369

2. Uzunlu Kısalı Mısralar ....................................................... 372

E. TEKRARLAR .................................................................... 375

1. Ses Tekrarları .................................................................... 375

a. Ünsüz Tekrarları (Alliterasyon) ..................................... 375

b. Ünlü Tekrarları (Assonans) ........................................... 383

c. Benzer Ses Tekrarları .................................................... 384

2. Ek Tekrarları ..................................................................... 387

a. Şekil, Zaman ve Şahıs Eklerinin Tekrarı ........................ 388

b. Zarf-Fiil Eklerinin Tekrarı ............................................. 390

c. Çokluk Ekinin Tekrarı ................................................... 392

d. İyelik Eklerinin Tekrarı ................................................. 393

e. Soru Ekinin Tekrarı ...................................................... 394

f. Hâl Eklerinin Tekrarı ..................................................... 395

3. Kelime Tekrarları ............................................................... 396

a. İsim Tekrarları .............................................................. 399

b. Fiil Tekrarları ................................................................ 401

c. Zamir Tekrarları ............................................................ 403

d. Sıfat Tekrarları ............................................................. 404

e. Zarf Tekrarları .............................................................. 405

f. Edat Tekrarları .............................................................. 407

4. Kelime Grubu Tekrarları ................................................... 408

5. Mısra Tekrarları ................................................................ 409

F. EDEBİ SANATLAR .......................................................... 412

1. Mecaz ve Semboller .......................................................... 412

2. Teşbih ............................................................................... 415

a. Klâsik Teşbihler ............................................................ 419

b. Modern Teşbihler ......................................................... 421

3. İstiare ................................................................................ 423

a. Açık İstiare ................................................................... 424

b. Kapalı İstiare ................................................................ 425

4. Teşhis ve İntak .................................................................. 427

5. Tezat ................................................................................ 432

6. Tenasüp ........................................................................... 434

7. Hüsn-i Ta`lil ..................................................................... 435

8. Telmih .............................................................................. 436

G. ANLATIM TÜRLERİ ....................................................... 437

1. Tasvirli Anlatım ................................................................. 437

2. Tahkiyeli Anlatım .............................................................. 440

3. Didaktik Anlatım ............................................................... 445

4. Münazaralı Anlatım ........................................................... 448

SONUÇ ....................................................................................... 450

KAYNAKÇA ............................................................................... 460

GRAMER DİZİNİ ........................................................................ 467

İNCELEME

I. ŞEKİL

A. NAZIM BİRİMİ

Ata Atacanov'un 335 şiirini inceledik.Şair, bunlarda değişik nazım birimlerini kullanmıştır.Söz konusu şiirleri, bentlerin eşit olup olmamasına göre üç grupta değerlendirdik. 335 şiirin 204'ü bentleri eşit olmayan nazım birimleriyle, 103'ü bentleri eşit sayıda nazım birimleriyle, 28'iyse tek bent hâlinde yazılmıştır:

1. Bentleri Eşit Olan Şiirler

Yukarıda da belirttiğimiz gibi, incelediğimiz 335 şiirin 103'ü bentleri eşit sayıda nazım birimleriyle yazılmıştır. Bunların diğer nazım birimleriyle yazılanlara oranı % 31.32'dir.Bu tür şiirleri, şöyle sınıflandırabiliriz:

a. Dörtlük Nazım Birimiyle Yazılanlar

Atacanov, dörtlük nazım birimiyle 91 şiir yazmıştır.Bunların 335 şiir içindeki oranı, % 27.16'dır.Dörtlüklerin hâkim olduğu şiirleri de birlikte düşünürsek (% 17.91), bu oran % 45.07'ye yükselir.Bu da şairin, yaklaşık olarak şiirlerinin yarısında dörtlük nazım birimini tercih ettiğini gösterir.

Tek şiirde bulunan en kısa dörtlük sayısı 2, en uzun dörtlük sayısı 51'dir. 2 ilâ 10 arasında uzunluğa sahip olan dörlüklerle yazılan şiirler, sayıca çoğunluktadır.Bu yaklaşım, şairin normal uzunluktaki dörtlüklerle yazılmış şiirlere önem verdiğini gösterir.

Atacanov'un değişik sayıda dörtlüklerle yazdığı şiirler aşağıdadır:

İki Dörtlükten Meydana Gelenler (12 tane): "Aydımçı Gııza" (25), "Görüşmääğe Gelseñ Suray" (30), "Yaap bilen Şaahıır" (54), "Yata Yaap" (55), "x x x" (58), "Müñkür Hakda Hekaayat" (169), "Dünyääniñ Gözbaşı" (173), "Gahar bilen Payhas" (203), "Unutma" (210), "Hakııkat" (224), "Yaarış" (232), "Oodunı Yığana Yakdır" (250).

Üç Dörtlükten Meydana Gelenler (10 tane): "Yıldırım Dääldi Ol" (14), "Tääze Lakam" (16), "Cedel" (151), "Muzeyde" (190), "Aabray" (202), "Yel Äkider" (235), "Ayralık" (290), "Döörtlemeler Düvünçeği" (298), "Umııt" (299), "Dilinde Yaazık Yook" (308). Dört Dörtlükten Meydana Gelenler (19 tane): "Oğlumıñ Arzuvları" (19), "Siziñ Köçääñiz" (22), "Salaam Hatı" (29), "Gözüm Gözleriñe Düşende Veli" (32), "Men hem Meniñ Yüreğim" (53), "Yazlııñ Köprüsi" (56), "Aalnıñ Açık Bolsun" (59), "Yediöküz" (63), "Ecem" (64), "x x x" (74), "Soñ Görüp Otursak" (117), "Gün bilen Körpe" (123), "Säher Aydımı" (145), "Yaaşıl Yuva Yığalı" (261), "Mele Saçlı Meleğe" (264), "Yaaşıl Yüzük Yasaayın" (285), "Kimde Kim" (286), "Dilber bilen Dildara" (300), "Döörtlemeler Düvünçeği" (322). Beş Dörtlükten Meydana Gelenler (13 tane): "Saklan Uçup Baryaan Aakca Kepderi" (7), "Alma Yene Gülleyäär" (9), "Pogon" (10), "Taakatsız Seredyään Tanış Yoollara" (23), "Aalöymääñ Uucunı Iıkcadıp Yele" (31), "Açılanda Alça Güli" (70), "Gelmediñ" (73), "Çarlak Uçyaar" (82), "Gara Gözli Gül Beden" (112), "Bahar Geldi" (284), "Gucağında Çemen Gözünde Güneş" (313), "Çaslı Çaaylı Derede" (323), "Hokkey" (324).

Altı Dörtlükten Meydana Gelenler (6 tane): "Nääbelli Gahrımaana" (6), "Perzent" (15), "Täcik Doonı" (21), "Mele Şlyapalı" (90), "Aydoğanıñ Yıldızı" (234), "Sen Hakdadır Eziizim" (270).

Yedi Dörtlükten Meydana Gelenler (8 tane): "Aadama Inanmalı" (20), "Arzılı Mııhmaan" (33), "Aay Aaydıñlık Süyt Yaalı" (35), "Muña Durmuş Diyerler" (108), "Ciğiñ Elinden Tutup" (134), "Cübüt hem Tääk" (156), "Hat" (233), "Gözel Gülende" (243). Sekiz Dörtlükten Meydana Gelenler (5 tane): "Iızçı" (17), "Geldi Ceyhun Aşğabada" (80), "Mähir" (100), "Şaahıırıñ Ayaalı" (167), "Erkeklere" (321). Dokuz Dörtlükten Meydana Gelenler (3 tane): "Men Aşğabatlı" (13), "Giiceler" (89), "Uukusızlık Belaası" (293).

On Dörtlükten Meydana Gelenler (4 tane): "Biz İki Oğlan Bolup" (77), "Açıl Gurbanıñ Dokladı" (144), "Yaarış" (232), "Eşidilmeyään Ovaazım" (276).

On Bir Dörtlükten Meydana Gelen: "Ene Süydi" (103).

On İki Dörtlükten Meydana Gelenler (2 tane): "Ataamıñ Aayası" (65), "Aak Sözüniñ Ovaazı" (216).

On Dört Dörtlükten Meydana Gelen: "Yaada Yazılan Giice" (43).

On Altı Dörtlükten Meydana Gelen: "Gara Daağlar Gılıç Bolup Aarada" (95).

Yirmi Dörtlükten Meydana Gelen: "Namanğan Gatığı" (301/1- 6).

Yirmi Üç Dörtlükten Meydana Gelen: "İki Student bilen Bir Süytçi Gıız Hakında" (71/1-3). Yirmi Dört Dörtlükten Meydana Gelen: "Döörtlemeler Düvünçeği" (189). Kırk Beş Dörtlükten Meydana Gelen: "Döörtlemeler Düvünçeği" (316).

Kırk Altı Dörtlükten Meydana Gelen: "Harsıdünyää" (331/1- 2).

Elli Bir Dörtlükten Meydana Gelen: "Murğap" (329/1-6).

b. Beşlik Nazım Birimiyle Yazılanlar

Beşlik nazım birimiyle yazılmış 3 şiir bulunmaktadır. Bunların bütün şiirlere oranı % 0.89'dur:

Üç Beşlikten Meydana Gelen: "Aatsız Aadam" (68).

Dört Beşlikten Meydana Gelen: "Ökceleriñ Tırkıldısı" (238).

Beş Beşlikten Meydana Gelen: "Kää Ertiir Kää Ağşam Men" (57).

c. Altılık Nazım Birimiyle Yazılanlar

Altılık nazım birimiyle yazılmış 6 şiir bulunmaktadır. Bunların bütün şiirlere oranı % 1.79'dur:

İki Altılıktan Meydana Gelenler (2 tane): "Köönelmeyään Aydım" (242), "Dil bilen Orak Orma" (252).

Üç Altılıktan Meydana Gelenler (2 tane): "Muslimat" (79), "Aaşıklar Şäheri" (132).

Beş Altılıktan Meydana Gelen: "Golı Kitaaplı Gııza" (98).

Altı Altılıktan Meydana Gelen: "Aaylı Ağşam" (165).

d. Yedilik Nazım Birimiyle Yazılanlar

Yedilik nazım birimiyle yazılmış 2 şiir bulunmaktadır. Bütün şiirlere oranı % 0.59'dur: "Çal Duutaarım" (76), "Yaaşlığıñ Yaazı" (231).Bu şiirlerin her ikisi de üç yedilik hâlinde yazılmıştır.

e. On İkilik Nazım Birimiyle Yazılanlar

On ikilik nazım birimiyle yazılmış tek şiir, "Sağımçı Gıız Säherğül" (69)'dür ve üç bent hâlinde yazılmıştır.Diğerlerine oranı % 0.29'dur:

2. Bentleri Eşit Olmayan Şiirler

Bentleri eşit olmayan şiirlerin bir kısmında dörtlükler hâkimdir.Diğerleriyse değişik sayıda düzensiz bentlerle yazılmıştır:

a. Dörtlüklerin Hâkim Olduğu Şiirler Dörtlüklerin hâkim olduğu şiirlerin sayısı 60, oranı % 17.91'dir. Bu tür şiirlerde yer yer vezin ve kafiye bütünlüğü bulunmaktadır:

"Dağdan" (3), "Setdar Ağa" (4), "x x x" (24), "Sayrama Guş" (27), "Yağsana Yene de Yağsana Yağış" (36), "Mağtımğulı" (37), "Korrektor" (38), "Şaatlan Yürek Şaatlanmaağa Hakıñ Baar" (39/1-2), "Maşğala Başı" (40), "Garaalı" (41), "Vah Halııpa Soorama" (47), "Gırğız İilinde" (61), "Doğan Günlerim" (66), "Teşnelik" (67), "Haalı" (86), "Men Guyı Gözleğinde" (92), "Gaanat" (93), "Soñlanmadık Saazım" (111), "Çopan Aydımı" (121), "Leylisaç" (137), "Yaadıñda mı Nurğözel" (146), "Unutman" (147), "Kasam" (148), "Oynadı" (154), "Habarçı" (170), "Bar Baalaam Amaan Gel" (175), "Suv Sarpası" (178/1-4), "Güyz Giicesi" (181), "Sedaasız Söyği" (193), "Yağşılık" (197), "Yıkılsañ Yere Yapış" (204), "Duuşuşık" (205), "Hemiişelik Halııpaam" (206), "Şuğulçıınıñ Ölümi" (211), "Göteriñ Enääni" (213), "Mihaylovskoye Obasında Okalan Goşğı" (214), "Ölçeğ" (225), "Meniñ Bir Tanışım Baar" (228), "Köçe Süpüryään Ayaal" (230), "İkindiinaara" (237), "Dañ Säher Çaağı" (245), "Yalñışan Yiğit" (255), "Pursat bilen Ömür" (256), "Pursatlık Duyğı hem Iğraarlı Söyği" (258), "Soñkı Trolleybus" (275), "Aal Şapak Aydımları" (279/a-e), "Aaşık Men" (281), "Gözellik Kaanuunı" (287), "Seyil Baağında" (289), "Kööne Güzerde" (291), "Zenaanlar" (295), "Lukmanıñ Yaaşı" (302), "Meniñ Bääşyıllığım" (315), "Gartaşan Çarlak" (317), "Garrılık Derdi" (318), "Gözellikden Doyma Yook" (319), "Çöl Işıkları" (328/1-5), "Sallançağım Sähraa Meniñ" (330/1-8), "Gızıl Alma Rovaayatı" (332/1-6), "Guşğı Galası" (335/a-z).

b. Değişik Sayıda Düzensiz Bentlerle Yazılanlar Bu tarzda yazılan şiirlerin sayısı 144, oranı % 42.98'dir. Dikkatle incelendiği zaman, bunların da aslında hece vezniyle yazılmış oldukları görülecektir.Konunun daha iyi anlaşılması için "Hoş Gaal Erkin Oobaam" (2) adlı şiiri örnek olarak vermek istiyoruz.Söz konusu şiir, eserde şu şekildedir:

Hoş gaal, erkin oobaam,

Hoş gaal, mekaanım,

Söyği sırlarımıñ sakçısı, çınaar!

Aar naamıs oodunda gaynadı gaanım,

Buu gün gayraatımı gamçıladı aar.

Ekledi,

Sakladı,

Ösdürdi Vatan.

Bizem buu gün gerek bolduk derdine,

Goy, guvansın garabağır eneler

Yovuz günde ata münen merdine.

Hoş gaal, kääbääm enem,

Mähribaan enem!

Ölsem de,

Süydüñi haklaap ölerin.

Aağlama,

Aağlama, söver yaar, senem.

Inan, men aapatdan amaan gelerin.

11'li heceyle yazılmış mısraların dağıtılmış kısımlarını bir araya getirdiğimizde, şiirin hece vezni ve dörtlüklerle yazıldıktan sonra birtakım mısra bölünmeleriyle serbest şiire benzer bir hâle getirildiği daha iyi anlaşılacaktır:

Hoş gaal, erkin oobaam, hoş gaal, mekaanım,

Söyği sırlarımıñ sakçısı, çınaar!

Aar naamıs oodunda gaynadı gaanım,

Buu gün gayraatımı gamçıladı aar.

Ekledi, sakladı, ösdürdi vatan.

Bizem buu gün gerek bolduk derdine,

Goy, guvansın garabağır eneler

Yovuz günde ata münen merdine.

Hoş gaal, kääbääm enem, mähribaan enem!

Ölsem de, süydüñi haklaap ölerin.

Aağlama, aağlama, söver yaar, senem.

Inan, men aapatdan amaan gelerin.

Değişik sayıda düzensiz bentlerle yazılmış şiirler şunlardır: "Carnaama" (1), "Hoş Gaal Erkin Oobaam" (2), "Caanım Baalaam" (5), "Çık daa Seret Yoollara" (8), "Salaam" (11), "Vah Dokuz Sekuntda" (12), "Çaal Saçlı Kommuniste" (18), "x x x" (26), "x x x" (28), "Şondan Bääri" (34), "Seniñ Barmaklarıñ" (42), "Aylavda" (44), "Bolmaz Oğlan" (48), "Yaar Yaarıñ Aaynası" (49), "Gülaabı" (60), "Aaynaañızı Kaksam Ağşam" (72), "Haalanmayaan Sovaal" (75), "Köyen Arzuvlar" (78), "Vals" (81), "Sayra Bilbil" (83), "Pağta bilen Goşğı" (84/1-4), "Meñ Ecem Sovatsız" (85), "Servi" (87), "Hökmürovaan" (91), "Dükaanda Bolan Vaaka" (94), "Gıızımın Gazetde Gören Suuratı" (96), "Eziizim Oot Yakdım" (97), "Gıız bilen Tolkun" (99), "Gözi Yoolda Gaalan Söyği" (101), "Dünyää Döredesim Gelyäär" (102), "Men Cuvaan" (104), "Buğday bilen Aadam" (105), "Beryoza" (106), "Aşğabatda Haayat Yıkyaalar" (107), "Aadam Yürekden Tanalyaar" (109), "Gülüm Baar Gülzaarım Baar" (110), “Ece Eşidyää miñ" (113), "Yekelik" (114), "Yaroslavl Meydanında" (115), "Menem Aadam" (116), "Öydeçi Dääl Düzdeçi" (118), "Pağta Bayramı" (120), "Gözyetim" (122), "Komissar Hakında Ballada" (124), "Yaaşayşıñ Maanısı" (125), "Paataa Baramda" (126), "Yook Yoldaş Muğallım" (128), "Nääme Yaazığı Baar" (129), "Aslında Oot Nääme" (130), "Aağlama Gıızım" (131), "Yaadıñda mı" (133), "Sen Aayı Övyäärsiñ" (135), "Buu Gün" (136), "Niirde Sen" (138), "Alav Alışdıkça" (139), "Dövürdeşime" (140), "Yene Yool Berdiler" (141), "Öçme Oocağım" (143), "Gün Hakında Ballada" (149), "Torğayıñ Ovaazı" (150), "Mecnuun" (152), "Garıncaanı Men Näämüçiin Haalayaan" (153), "Pövrize Cülğesinde" (155), "Seni Gözleyään" (157), "Goñşı Gıız" (158), "Aadam Doğulyaar" (159), "Köçeler de Aadamlara Meñzeyäär" (160), "Hoşlaşık Aydımı" (161), "Enääniñ Gözyaaşı" (162), "Çınaar bilen Naaçaar" (163), "Bağışlaañ Gumrular" (164), "Gözleriñ Gülse de" (166), "Suv Akar Daaş Gaalar" (168), "Goca Esğeriñ Yüreği" (171), "Tarpa Taayın mı" (172), "Öözüni Bilen Velii" (177), "Güzer" (179), "Şemaalıñ Buuşluğı" (180), "Goşa Taar" (182), "İndibiir Aağlatma" (183), "Irım" (184), "Kääşğä" (185), "Arkadaağım" (187), "Yekşenbeler Şenbeler" (188), "Muğallım" (191), "Gül, Bilbil hem Durmuş" (192), "Gün Günorta Çaağı" (195), "Seslen Sonaam" (196), "Halkıñ Akılı-İiliñ Nakılı" (207), "Gulağından Görmeli" (208), "Ağraslık Sunğatı" (209), "Yağşı Niyet" (212), "İilimiñ Aak Pağtası" (215), "Seliniñ Güyci" (217), "Bayramhan" (218), "Miiraas" (219), "Durmuşda Bolmayaan Zaat" (221), "Aadamıñ Aslıyeti" (222), "Güyç bilen Adaalat" (226), "Erkinlik hem Taabıınlık" (227), "Sözi Yele Sovurma" (229), "Maavı Gün" (236), "Saçlarıñ Tolkunı" (240), "Sen. Sen. Sen..." (241), "Dünyää Garramayaar" (244), "Tääze Yıl Ağşamında" (246), "Hoş Geldiñ Tääze Yıl" (247), "Türkmenistanım Meniñ" (248), "Çaay Başınıñ Söhbeti" (249), "Hatııra" (251), "Doost bilen Duşmaan" (253), "Kööneleriñ Övüdi" (254), "Cepaa bilen Sapaa" (257), "Duydaansız Duyğı" (259), "Uzak Giice Söz Gözledim" (260), "Açılyaan Pıntıklı Alleyalarda" (262), "Yağtılan Pencire" (263), "İki Köpük" (266), "Yoolda" (267), "Saalğım" (269), "Çatrıkda" (271), "Sudur" (272), "Elegiya" (273), "Güyz Etyudları" (274/1-7), "Daşlaşma" (282), "Gerek" (288), "Belki Men Yaazıklı" (294), "Gursağımda Gaalan Şert" (296), "Añsaat Dääl" (297), "Saaya Hakında Rovaayat" (303), "Baağbaanıñ Beğenci" (304), "Ataamıñ Övüdi" (305), "Bürğüt bilen Aavçı" (307), "Öözüñden Soora" (309), "Güyz Mukaamı" (310), "Biziñ Planetaamız" (311), "Asır Menden Raazı mı" (312), "Paraahatlık Bolsun Diyseñ" (314), "May Bayramı" (320), "Göök Bukca" (325/1-4), "Iıncalıksız Nesil" (326/1-3), "Tähran" (327/a-f), "Ooba Etyudı" (333/a-ç), "Cokrama Cövzaa" (334/a-e).

3. Tek Bent Hâlinde Yazılmış Şiirler

Tek bentten oluşan 28 şiirin oranı % 8.35'tir.Bunlarda mısra sayısı, 4 ilâ 25 arasında değişmektedir: Tek Bent Hâlinde Yazılmış Dört Mısralı Şiirler (2 tane): "İil-ää Saña Gülyää" (51), "Duyğı bilen Aañ" (52). Tek Bent Hâlinde Yazılmış Beş Mısralı Şiirler (2 tane): "Minnetli Çörek" (186), "Gövün Sığsa Gövre Sığar" (199). Tek Bent Hâlinde Yazılmış Altı Mısralı Şiirler (5 tane): "Köleğe" (50), "Aar" (88), "Duuz" (127), "Saadalık" (174), "Sıınağ" (198). Tek Bent Hâlinde Yazılmış Sekiz Mısralı Şiirler (3 tane): "Hünci" (46), "Halaal" (194), "Yeke Bolup Yool Tapandan" (200). Tek Bent Hâlinde Yazılmış Dokuz Mısralı Şiirler (2 tane): "Bahar Aydımı" (239), "Sözüñ Sarpası" (277). Tek Bent Hâlinde Yazılmış On Mısralı Şiirler (4 tane): "Issık Köl" (62), "Bolmasa" (176), "Unutma" (210), "Mertebe" (223). Tek Bent Hâlinde Yazılmış On İki Mısralı Şiirler (2 tane): "Gördüm" (45), "Dialog" (220). Tek Bent Hâlinde Yazılmış On Altı Mısralı Şiirler (2 tane): "Aydışık" (283), "Ata bilen Oğul" (306). Tek Bent Hâlinde Yazılmış On Yedi Mısralı Şiir: "Tamadaanıñ Tostı" (280).

Tek Bent Hâlinde Yazılmış On Sekiz Mısralı Şiir: "Suurat" (265).

Tek Bent Hâlinde Yazılmış Yirmi Mısralı Şiir: "Yaaşasın Gööriip" (142).

Tek Bent Hâlinde Yazılmış Yirmi Dört Mısralı Şiir: "Gel Cennete Gaçalı" (268).

Tek Bent Hâlinde Yazılmış Yirmi Beş Mısralı Şiirler (2 tane): "Aadam Gaytalanmayaar" (278), "Yaadığäärlik" (292).

B. VEZİN

Atacanov, şiirlerinde hece veznini ve bölünmüş hece veznini kullanmıştır. İncelediğimiz 335 şiirden 154'ü bölünmüş hece vezniyle, 130'u normal heceyle, 51'i ise hece vezni ve bölünmüş hece vezninin bir arada kullanılmasıyla yazılmıştır.

Şair, bölünmüş hece veznini kullandığı şiirlerinde, normal heceyle yazdığı mısraları dağıtarak şiirlere bentleri bakımından serbest bir düzen vermiştir. Özellikle kelimeleri sık tekrarladığı, yoğun ve değişik duyguları anlattığı yerlerde bu tarza daha çok başvurmuştur.

Özbek şairi Abdulhamid Süleymanoğlu Çolpan (1897-1938)'la Uygur şairi Abdurrahim Ötkür (1923- )'de de aynı eğilim görülmektedir (ÖZBAY 1994: 41-42; KASAPOĞLU-ÇENGEL 1994: 126). Bütün bunlar, bölünmüş hece vezniyle şiir yazmanın, Orta Asya ve çevresinde gelişen Türk edebiyatlarında bir geleneğe dönüştüğünü göstermektedir.

Mısralardaki kırılmalar neticesinde oluşan bu vezin türünü isimlendirirken Abdurrahim Ötkür'ün "saçılmış" anlamına gelen "saçma" kelimesini kullanması ve bunları da hece vezniyle yazılmış şiirler olarak değerlendirmesi, oldukça yerinde bir yaklaşımdır (KASAPOĞLU-ÇENGEL 1994: 126). Biz ise bunun için "bölünmüş hece vezni" terimini kullanıyoruz.

Ata Atacanov'un şiirlerini vezinleri bakımından şöyle inceleyebiliriz:

1. Doğrudan Doğruya Hece Vezniyle Yazılanlar

Atacanov, hece vezniyle 130 şiir yazmıştır. Bunların oranı, % 38.80'dir. Şair, hece vezniyle yazdığı şiirlerde geçen "otryad", "reñk" gibi alınma kelimelerde zaman zaman söyleyişi esas almış; "tr" ve "ñk" ünsüzleri arasında bir ünlü var kabul etmiştir. Aksi hâlde bu kelimelerin geçtiği şiirlerde vezin bir hece eksik çıkmaktadır:

Yörüñ, yaaş yiğitler! diyende, onuñ

Ääpet maşıın gelip durdı deñine.

Geologlañ ilki otryadınıñ

Kervenbaşı bolup, düşdi öñüne.

(17/8)

Govaçaanı, goozaanı

Elleşdirip gören kim.

Reñkine, boyuna

Puğta pikir beren kim.

(232/3)

Aşağıdaki ilk örnekte, aynı mısrada iki defa geçen "doost" ve bir defa geçen "raast" kelimelerinden birisi tek, diğerleri iki hece olarak değerlendirilmiştir. İkinci örnekteki "student" kelimesinde bulunan "st" ve "nt" seslerinden birisi arasında da ünlü var gibi kabul edilmiştir:

Doost doost, maamla raast!

Köp bolupdır döküni.

Beyle suva baay mı siz?

Suv basıpdır ekini!

(232/8)

İki yığra student

Bir çaanakda süyt alyaar.

Süytçi gııza ikisem

Bir hiili nazar salyaar.

(71/1/1))

Alınma kelimelerin bazısında ise, yazılış dikkate alınmıştır. Örnek olarak "brigadir"in ilk üç sesi olan "bri", tek hece olarak değerlendirilmiş, "br" arasında herhangi bir ünlünün varlığı düşünülmemiştir:

Başlık bir soocadı, dımdı epesli,

Sedaasız seretdi keç brigadire.

Cebirli cedelden iiren dek misli,

Yaadaan yüreğini baağladı bire...

(20/5)

Hece vezniyle yazılan şiirleri kendi arasında şu şekilde sınıflandırabiliriz:

a. Bütün Bentlerde Hece Sayısı Değişmeyenler

Bütün bentlerde hece sayısı değişmeyen şiirlerin miktarı 115, oranı % 34.32'dir. Şairin bunlarda en çok kullandığı vezin, Türk halk şiirinde de çok tercih edilmiş olan 11'li hecedir. Bunu, sırasıyla 7'li, 8'li, 12'li, 13'lü ve 16'lı hece vezinleri takip eder:

11'li Heceyle Yazılmış Şiirler (55 tane): "Nääbelli Gahrımaana" (6), "Saklan Uçup Baryaan Aakca Kepderi" (7), "Alma Yene Gülleyäär" (9), "Pogon" (10), "Men Aşğabatlı" (13), "Yıldırım Dääldi Ol" (14), "Perzent" (15), "Tääze Lakam" (16), "Iızçı" (17), "Oğlumıñ Arzuvları" (19), "Siziñ Köçääñiz" (22), "Taakatsız Seredyään Tanış Yoollara" (23), "Aydımçı Gııza" (25), "x x x" (26), "Sayrama Guş" (27), "Salaam Hatı" (29), "Aalöymääñ Uucunı Iıkcadıp Yele" (31), "Gözüm Gözleriñe Düşende Veli" (32), "Arzılı Mııhmaan" (33), "Yağsana Yene de Yağsana Yağış" (36), "Korrektor" (38), "Şaatlan Yürek Şaatlanmaağa Hakıñ Baar" (39/1-2), "Garaalı" (41), "Yaada Yazılan Giice" (43), "Aylavda" (44), "Gördüm" (45), "Köleğe" (50), "İil-ää Saña Gülyää" (51), "Duyğı bilen Aañ" (52), "Yazlııñ Köprüsi" (56), "Aalnıñ Açık Bolsun" (59), "Issık Köl" (62), "Ataamıñ Aayası" (65), "Aatsız Aadam" (68), "x x x" (74), "Aar" (88), "Giiceler" (89), "Mele Şlyapalı" (90), "Gara Daağlar Gılıç Bolup Aarada" (95), "Soñ Görüp Otursak" (117), "Aaşıklar Şäheri" (132), "Säher Aydımı" (145), "Müñkür Hakda Hekaayat" (169), "Dünyääniñ Gözbaşı" (173), "Muzeyde" (190), "Unutma" (210), "Dialog" (220), "Hakııkat" (224), "Yaaşıl Yuva Yığalı" (261), "Bahar Geldi" (284), "Kimde Kim" (286), Gucağında Çemen Gözünde Güneş" (313), "Döörtlemeler Düvünçeği" (322), "Çaslı Çaaylı Derede" (323), "Hokkey" (324). 7'li Heceyle Yazılmış Şiirler (37 tane): "Täcik Doonı" (21), "Aay Aaydıñlık Süyt Yaalı" (35), "Men hem Meniñ Yüreğim" (53), "Kää Ertiir Kää Ağşam Men" (57), "Doğan Günlerim" (66), "İki Student bilen Bir Süytçi Gıız Hakında" (71/1-3), "Gelmediñ" (73), "Biz İki Oğlan Bolup" (77), "Mähir" (100), "Muña Durmuş Diyerler" (108), "Gülüm Baar Gülzaarım Baar" (110), "Gara Gözli Gül Beden" (112), "Gün bilen Körpe" (123), "Ciğiñ Elinden Tutup" (134), "Açıl Gurbanıñ Dokladı" (144), "Cedel" (151), "Cübüt hem Tääk" (156), "Şaahıırıñ Ayaalı" (167), "Aabray" (202), "İilimiñ Aak Pağtası" (215), "Aak Sözüniñ Ovaazı" (216), "Yaarış" (232), "Hat" (233), "Aydoğanıñ Yıldızı" (234), "Gözel Gülende" (243), "Mele Saçlı Meleğe" (264), "Suurat" (265), "Sen Hakdadır Eziizim" (270), "Eşidilmeyään Ovaazım" (276), "Aydışık" (283), "Yaaşıl Yüzük Yasaayın" (285), "Uukusızlık Belaası" (293), "Döörtlemeler Düvünçeği" (298), "Dilber bilen Dildara" (300), "Ata bilen Oğul" (306), "Dilinde Yaazık Yook" (308), "Harsıdünyää" (331/1-2). 8'li Heceyle Yazılmış Şiirler (19 tane): "Görüşmääğe Gelseñ Suray" (30), "Yaap bilen Şaahıır" (54), "Yata Yaap" (55), "x x x" (58), "Ecem" (64), "Açılanda Alça Güli" (70), "Haalanmayaan Sovaal" (75), "Geldi Ceyhun Aşğabada" (80), "Çarlak Uçyaar" (82), "Golı Kitaaplı Gııza" (98), "Bolmasa" (176), "Yel Äkider" (235), "Ökceleriñ Tırkıldısı" (238), "Oodunı Yığana Yakdır" (250), "Ayralık" (290), "Umııt" (299), "Namanğan Gatığı" (301/1-6), "Paraahatlık Bolsun Diyseñ" (314), "Erkeklere" (321). 12'li Heceyle Yazılmış Şiirler (2 tane): "İkindiinaara" (237), "Gahar bilen Payhas" (203). 13'lü Heceyle Yazılmış Şiir: "Hünci" (46). 16'lı Heceyle Yazılmış Şiir: "Yediöküz" (63).

b. Mısralara/Bentlere Göre Hece Sayısı Değişenler Bunların sayısı 15, oranı % 4.47'dir. Kullanılan en kısa vezin 3'lü, en uzun vezinse 14'lü hece veznidir. En çok tercih edilen ise, 7'li hecedir. Bu kategoride yer alan şiirlerden ikisi, müstakil dörtlüklerden meydana gelmiştir ve bunlar "Döörtlemeler Düvünçeği" adını taşımaktadırlar. Müstakil dörtlüklerden meydana gelmiş olmaları, bunlarda kullanılan hece vezni çeşidini artırmıştır.

Söz konusu şiirlerin bazısında iki, bazısında ise birkaç hece vezni birlikte kullanılmıştır:

7'li ve 4'lü Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Köçe Süpüryään Ayaal" (230). 7'li ve 5'li Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Ene Süydi" (103). 7'li ve 8'li Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Murğap" (329/1-6). 7'li ve 10'lu Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Köönelmeyään Aydım" (242).

7'li ve 11'li Hece Vezinleriyle Yazılan Şiirler (4 tane): "Aadama Inanmalı" (20), "Suv Sarpası" (178/1-4), "Şemaalıñ Buuşluğı" (180), "Belki Men Yaazıklı" (294).

7'li ve 14'lü Hece Vezinleriyle Yazılan Şiirler (3 tane): "Çık daa Seret Yoollara" (8), "Sağımçı Gıız Säherğül" (69), "Dil bilen Orak Orma" (252).

11'li ve 3'lü Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Muslimat" (79).

12'li ve 5'li Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Gel Cennete Gaçalı" (268).

7'li, 8'li ve 11'li Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Döörtlemeler Düvünçeği" (316).

7'li, 8'li, 10'lu, 11'li, 12'li, 13'lü ve 14'lü Hece Vezinleriyle Yazılan Şiir: "Döörtlemeler Düvünçeği" (189).

Örnek olarak iki şiirin veznini aşağıda gösteriyoruz. Bunların birinde 11'li ve 7'li, diğerinde ise 14'lü ve 7'li hece vezni kullanılmıştır:

1 2 3 4

-------- 11 -------- 11 -------- 11 -------- 7

-------- 11 -------- 11 -------- 11 -------- 7

-------- 11 -------- 11 -------- 11 -------- 7

-------- 11 -------- 11 -------- 11 -------- 7

5 6 7

-------- 11 -------- 11 -------- 11

-------- 11 -------- 11 -------- 11

-------- 11 -------- 11 -------- 11

-------- 11 -------- 11 -------- 11

Aadama Inanmalı (20)

1 2

--------- 7 --------- 7

--------- 7 --------- 7

--------- 14 --------- 14

--------- 7 --------- 7

--------- 7 --------- 7

--------- 14 --------- 14

Dil bilen Orak Orma (252)

2. Bölünmüş Hece Vezniyle Yazılanlar

Bölünmüş hece vezniyle yazılan şiirlerin sayısı 154, oranı % 45.97'dir. Şair, yaklaşık olarak şiirlerinin yarısını bölünmüş hece vezniyle yazmıştır. Atacanov'un, bu tür şiirlerinde mısra kırılmaları meydana getirdiğini yukarıda belirtmiştik. Örnek olarak "Yaaşayşıñ Maanısı" (125), bunlardan biridir. 11'li heceyle yazılan şiir, eserde şu şekildedir:

Näämüçiin buu goohlı dünyää gızıklı?

Çünki dünyää aala ınsaan mekaanı.

Ähli ınsaan bir gılıkda bolsadı,

Yaaşda,

Yaaşayışda bolmazdı maanı.

Näämüçiin buu dääli dünyää gızıklı?

Bir güldüryäär,

Bir aağladyaar ınsaanı.

Eğer ähli günler meñzeş bolsadı,

Yaaşda,

Yaaşayışda bolmazdı maanı.

Näämüçiin buu gıısğa ömür gızıklı?

Çünki ol tanadıp aağı, garaanı,

Garaa garşı göreşmääğe çaağıryaar,

Göreşsiz ömürde yook asıl maanı.

Näämüçiin buu goca dünyää gızıklı?

Çünki ol käämiil dääl,

Gurav dääl caanı.

Düzetmecek bolsañ dünyääñ kemini

Yaaşda,

Yaaşayışda baar mıdır maanı?

Dağıtılmış mısraları bir araya getirdiğimizde şiirin aldığı şekil ilgi çekicidir:

Näämüçiin buu goohlı dünyää gızıklı?

Çünki dünyää aala ınsaan mekaanı.

Ähli ınsaan bir gılıkda bolsadı,

Yaaşda, yaaşayışda bolmazdı maanı.

Näämüçiin buu dääli dünyää gızıklı?

Bir güldüryäär, bir aağladyaar ınsaanı.

Eğer ähli günler meñzeş bolsadı,

Yaaşda, yaaşayışda bolmazdı maanı.

Näämüçiin buu gıısğa ömür gızıklı?

Çünki ol tanadıp aağı, garaanı,

Garaa garşı göreşmääğe çaağıryaar,

Göreşsiz ömürde yook asıl maanı.

Näämüçiin buu goca dünyää gızıklı?

Çünki ol käämiil dääl, gurav dääl caanı.

Düzetmecek bolsañ dünyääñ kemini

Yaaşda, yaaşayışda baar mıdır maanı?

Görüldüğü gibi dörtlükler oluşmuş, vezin ve kafiye bir bütünlüğe kavuşmuştur.

8'li heceyle yazılıp mısraları dağıtılmış olan şiirlerden de bir örnek vermek istiyoruz. "Seslen Sonaam" (196) adlı şiir, eserde şu şekildedir:

Ağşam aaydan sooradım men.

Akar çaaydan sooradım men.

Aayam:

"Yaarıñ geler" diydi.

Çaayam:

"Yaarıñ geler" diydi.

Sooradım men gışda gaardan.

Sooradım men goşa taardan.

Gaaram:

"Garaş, geler" diydi.

Taaram:

"Garaş, geler" diydi.

Sooradım men ençe gıızdan.

Sooradım men set müñ ıızdan.

Gıızlar:

"Yaarıñ geler" diydi.

Iızlar:

"Yaarıñ geler" diydi.

"Garaş, oğlan,

Garaş, oğlan,

Yaarıñ yene güler" diydi.

"Garaşmağı başaryaanlañ

Gıızlar gadrın biler" diydi.

Armaan, armaan, gaçğak gözel,

Zaar men seniñ diidaarıña.

Yazyaan yene saña gazal,

Seslen, sonaam, ööz yaarıña.

Bu şiirin dağıtılmış dörtlükleri bütünleştirildiği zaman aldığı şekil aşağıdadır:

Ağşam aaydan sooradım men.

Akar çaaydan sooradım men.

Aayam: "Yaarıñ geler" diydi.

Çaayam: "Yaarıñ geler" diydi.

Sooradım men gışda gaardan.

Sooradım men goşa taardan.

Gaaram: "Garaş, geler" diydi.

Taaram: "Garaş, geler" diydi.

Sooradım men ençe gıızdan.

Sooradım men set müñ ıızdan.

Gıızlar: "Yaarıñ geler" diydi.

Iızlar: "Yaarıñ geler" diydi.

"Garaş, oğlan, Garaş, oğlan,

Yaarıñ yene güler" diydi.

"Garaşmağı başaryaanlañ

Gıızlar gadrın biler" diydi.

Armaan, armaan, gaçğak gözel,

Zaar men seniñ diidaarıña.

Yazyaan yene saña gazal,

Seslen, sonaam, ööz yaarıña.

Görüldüğü gibi dörtlükler ortaya çıkmış, vezin ve kafiye düzenli bir şekilde yerlerini almışlardır.

Bunlarda vezin ve kafiyeden büsbütün kopmamakla şair, şiirlerinin ahengini canlı tutmayı başarmış ve onları nesre yaklaşmaktan kurtarmıştır.

Atacanov'un bölünmüş heceyle yazdığı şiirler şunlardır:

"Carnaama" (1), "Hoş Gaal Erkin Oobaam" (2), "Caanım Baalaam" (5), "Salaam" (11), "Vah Dokuz Sekuntda" (12), "Çaal Saçlı Kommuniste" (18), "x x x" (28), "Şondan Bääri" (34), "Seniñ Barmaklarıñ" (42), "Bolmaz Oğlan" (48), "Yaar Yaarıñ Aaynası" (49), "Gülaabı" (60), "Aaynaañızı Kaksam Ağşam" (72), "Çal Duutaarım" (76), "Köyen Arzuvlar" (78), "Vals" (81), "Sayra Bilbil" (83), "Pağta bilen Goşğı" (84/1-4), "Meñ Ecem Sovatsız" (85), "Servi" (87), "Hökmürovaan" (91), "Dükaanda Bolan Vaaka" (94), "Gıızımın Gazetde Gören Suuratı" (96), "Eziizim Oot Yakdım" (97), "Gıız bilen Tolkun" (99), "Gözi Yoolda Gaalan Söyği" (101), "Dünyää Döredesim Gelyäär" (102), "Men Cuvaan" (104), "Buğday bilen Aadam" (105), "Beryoza" (106), "Aşğabatda Haayat Yıkyaalar" (107), "Aadam Yürekden Tanalyaar" (109), "Ece Eşidyää miñ" (113), "Yekelik" (114), "Yaroslavl Meydanında" (115), "Menem Aadam" (116), "Öydeçi Dääl Düzdeçi" (118), "Ağır Yükli Maşıınlar" (119), "Pağta Bayramı" (120), "Gözyetim" (122), "Komissar Hakında Ballada" (124), "Yaaşayşıñ Maanısı" (125), "Paataa Baramda" (126), "Duuz" (127), "Yook Yoldaş Muğallım" (128), "Nääme Yaazığı Baar" (129), "Aslında Oot Nääme" (130), "Aağlama Gıızım" (131), "Yaadıñda mı" (133), "Sen Aayı Övyäärsiñ" (135), "Buu Gün" (136), "Niirde Sen" (138), "Alav Alışdıkça" (139), "Dövürdeşime" (140), "Yene Yool Berdiler" (141), "Yaaşasın Gööriip" (142), "Öçme Oocağım" (143), "Gün Hakında Ballada" (149), "Torğayıñ Ovaazı" (150), "Mecnuun" (152), "Garıncaanı Men Näämüçiin Haalayaan" (153), "Pövrize Cülğesinde" (155), "Seni Gözleyään" (157), "Goñşı Gıız" (158), "Aadam Doğulyaar" (159), "Köçeler de Aadamlara Meñzeyäär" (160), "Hoşlaşık Aydımı" (161), "Enääniñ Gözyaaşı" (162), "Çınaar bilen Naaçaar" (163), "Bağışlaañ Gumrular" (164), "Aaylı Ağşam" (165), "Gözleriñ Gülse de" (166), "Suv Akar Daaş Gaalar" (168), "Goca Esğeriñ Yüreği" (171), "Tarpa Taayın mı" (172), "Saadalık" (174), "Öözüni Bilen Velii" (177), "Güzer" (179), "Goşa Taar" (182), "İndibiir Aağlatma" (183), "Irım" (184), "Kääşğä" (185), "Minnetli Çörek" (186), "Arkadaağım" (187), "Yekşenbeler Şenbeler" (188), "Muğallım" (191), "Gül, Bilbil hem Durmuş" (192), "Halaal" (194), "Gün Günorta Çaağı" (195), "Seslen Sonaam" (196), "Sıınağ" (198), "Gövün Sığsa Gövre Sığar" (199), "Yeke Bolup Yool Tapandan" (200), "Tost" (201), "Halkıñ Akılı-İiliñ Nakılı" (207), "Gulağından Görmeli" (208), "Ağraslık Sunğatı" (209), "Yağşı Niyet" (212), "Seliniñ Güyci" (217), "Bayramhan" (218), "Miiraas" (219), "Durmuşda Bolmayaan Zaat" (221), "Aadamıñ Aslıyeti" (222), "Mertebe" (223), "Güyç bilen Adaalat" (226), "Erkinlik hem Taabıınlık" (227), "Sözi Yele Sovurma" (229), "Yaaşlığıñ Yaazı" (231), "Maavı Gün" (236), "Bahar Aydımı" (239), "Saçlarıñ Tolkunı" (240), "Sen. Sen. Sen..." (241), "Dünyää Garramayaar" (244), "Tääze Yıl Ağşamında" (246), "Hoş Geldiñ Tääze Yıl" (247), "Türkmenistanım Meniñ" (248), "Çaay Başınıñ Söhbeti" (249), "Hatııra" (251), "Doost bilen Duşmaan" (253), "Kööneleriñ Övüdi" (254), "Cepaa bilen Sapaa" (257), "Duydaansız Duyğı" (259), "Uzak Giice Söz Gözledim" (260), "Açılyaan Pıntıklı Alleyalarda" (262), "Yağtılan Pencire" (263), "İki Köpük" (266), "Yoolda" (267), "Saalğım" (269), "Çatrıkda" (271), "Sudur" (272), "Elegiya" (273), "Güyz Etyudları" (274/1-7), "Sözüñ Sarpası" (277), "Aadam Gaytalanmayaar" (278), "Tamadaanıñ Tostı" (280), "Daşlaşma" (282), "Gerek" (288), "Yaadığäärlik" (292), "Gursağımda Gaalan Şert" (296), "Añsaat Dääl" (297), "Saaya Hakında Rovaayat" (303), "Baağbaanıñ Beğenci" (304), "Ataamıñ Övüdi" (305), "Bürğüt bilen Aavçı" (307), "Öözüñden Soora" (309), "Güyz Mukaamı" (310), "Biziñ Planetaamız" (311), "Asır Menden Raazı mı" (312), "May Bayramı" (320), "Göök Bukca" (325/1-4), "Iıncalıksız Nesil" (326/1-3), "Tähran" (327/a-f), "Ooba Etyudı" (333/a-ç), "Cokrama Cövzaa" (334/a-e).

3. Hece Vezni ve Bölünmüş Hece Vezninin Birlikte Kullanıldığı Şiirler

Sayısı 51, oranı % 15.22 olan bu tür şiirlerin bazı bentleri bildiğimiz hece vezniyle, bazılarıysa bölünmüş hece vezniyle yazılmıştır. Anılan özelliği taşıyan şiirler şunlardır: "Dağdan" (3), "Setdar Ağa" (4), "x x x" (24), "Mağtımğulı" (37), "Maşğala Başı" (40), "Vah Halııpa Soorama" (47), "Gırğız İilinde" (61), "Teşnelik" (67), "Haalı" (86), "Men Guyı Gözleğinde" (92), "Gaanat" (93), "Soñlanmadık Saazım" (111), "Çopan Aydımı" (121), "Leylisaç" (137), "Yaadıñda mı Nurğözel" (146), "Unutman" (147), "Kasam" (148), "Oynadı" (154), "Habarçı" (170), "Bar Baalaam Amaan Gel" (175), "Güyz Giicesi" (181), "Sedaasız Söyği" (193), "Yağşılık" (197), "Yıkılsañ Yere Yapış" (204), "Duuşuşık" (205), "Hemiişelik Halııpaam" (206), "Şuğulçıınıñ Ölümi" (211), "Göteriñ Enääni" (213), "Mihaylovskoye Obasında Okalan Goşğı" (214), "Ölçeğ" (225), "Meniñ Bir Tanışım Baar" (228), "Dañ Säher Çaağı" (245), "Yalñışan Yiğit" (255), "Pursat bilen Ömür" (256), "Pursatlık Duyğı hem Iğraarlı Söyği" (258), "Soñkı Trolleybus" (275), "Aal Şapak Aydımları" (279/a-e), "Aaşık Men" (281), "Gözellik Kaanuunı" (287), "Seyil Baağında" (289), "Kööne Güzerde" (291), "Zenaanlar" (295), "Lukmanıñ Yaaşı" (302), "Meniñ Bääşyıllığım" (315), "Gartaşan Çarlak" (317), "Garrılık Derdi" (318), "Gözellikden Doyma Yook" (319), "Çöl Işıkları" (328/1-5), "Sallançağım Sähraa Meniñ" (330/1-8), "Gızıl Alma Rovaayatı" (332/1-6), "Guşğı Galası" (335/a-z).

C. KAFİYE

Atacanov, sadece mısra sonlarındaki ses benzerliğine dayanan kafiyeyle yetinmemiş, zaman zaman mısra başlarında/içlerinde de söz konusu benzerlikten faydalanarak bir iç ahenk kurmayı başarmıştır. Ancak birçok yerde şairin manayı kafiyeden üstün tuttuğunu, sözün özünü söyleyebilmek için esnek bir kafiye anlayışı izlediğini tesbit ettik. Buna örnek olarak "bääbek-dääbe" (103/1), "yaydanıp-aydanı" (144/6), "sesiniñ-kääsesini" (329/2/3), "kövlenip-eğlenip" (329/1/4), "gaayışıp-haayışım" (290/3), "petredip-pıtradık" (335-ü/9) kelimelerini verebiliriz. Türk halk şiirinde olduğu gibi, ince ve kalın ünlülü kelimelerin birbiriyle kafiye oluşturmasına Atacanov'un şiirlerinde sık rastlanmaktadır. Hem kısa hem de uzun ünlüler için aynı durum söz konusudur. Kısa ünlüler için şu örnekleri verebiliriz:

Ovadan söz tapyaan, labızlı goşğı.

Hersiini näähili aytcağmam bilyään.

Saña vaada berip tıllaadan köşği,

Göni öye alıp gaytcağmam bilyään.

(32/2)

Eneñ şövür çekmesin,

Gaabanmasın seni, gıız.

Garşı köçää bakmasın,

Kovcak bolup meni, gıız.

(35/6)

Goy, hemiişe aydım bolsun, saaz bolsun,

Säherlerde sayrasın şaat gözeller.

Maavı asmaan, yaaşıl meydaan, yaaz bolsun,

Çaslı çaaylar kimiin aksın gazallar.

(145/4)

İnce ve kalın sıradan farklı uzun ünlü bulunduran kafiyeli kelimeler içinse, aşağıdaki örnekleri verebiliriz:

Mahorka pulundan kesip, süyşürip,

Sovğat iibererdi narpızlı kööke.

Daadıırdı enemem bizi üyşürip!

Neneñ unudalı biz seni, kaaka?

(65/7)

Okladılar tääze deryaa

Ter çemenler läälesin.

Mundan artık aadam oğlı

Suvı näädip sıılasın!

(80/2)

Kimse öözin urdı suva.

Şallak atdı çaağalar.

Yalmanıp, yool berdi deryaa

Yüki yeñlään çääğeler.

(80/4)

Çaay uzatdı enem, kääse bermedi.

Yene gaytaladı enem toobasın.

Naansız saçağmızı eli sermedi.

Sedaasız sıınladı kaakam kääbesin.

(89/4)

Geçip giden tanasa daa şaahıırı,

Yüzüni övürdi.Aaydıñ mesele:

Ol şäherde aatlı iişğääriñ biiri.

Uslııp mı görüşse, telpekli bile?!

(90/4)

Säher säher seyraan edyään iilime:

Aak telpekli daağları baar, daağları.

Gül düşelyäär gidip baryaan yooluma,

Gün geçmeyään baağları baar, baağları.

(145/1)

İncelediğimiz şiirlerde çok defa aynı tür uzun ünlülü kelimeler birbiriyle kafiyelidir. Bununla birlikte farklı uzun ünlü bulunduran birbiriyle kafiyeli kelimelere de rastladık:

Kööne pağtaçı doostum

Aldı daa, geydi doonı.

Gepledi, gulak asdım,

Sözünde käändi maanı:

(21/3)

Maña şondan gözel, şondan bezemen

Hem şondan pääkiize yool yook yaalıdı.

Diñe şol köçede diirilyäädim men,

Her äädimi muhabbetden doolıdı.

(22/4)

Birçak geçip gitseñem,

Gañrılyaan bir ıızıma.

Gol bulaap gaalyaan yene

Yaaşlığıma yaazıma.

(112/4)

Türkmencede benzer kelimelerin birçoğunun kısa ve uzun ünlülü şekillerinin bulunması, kafiye oluşturmada şaire büyük kolaylıklar sağlamıştır. Çok defa kısa ünlülü kelimeler kısa ünlü alanlarla, uzun ünlülü kelimeler de uzun ünlü alanlarla kafiyelenirken, bazen bu kurala uyulmamıştır. Aşağıdaki örneklerde bunu görebiliyoruz:

"Näämüçiin men ınanmadımkaam oña?"

Diyääyesi geldi başlığıñ indi.

Yene men menliğiñ derdinden yañaa

Sesini çıkarmaan, atına mündi.

(20/7)

Yediöküzi meñzetdim men aak galpaklı Gırğızlara,

Cooşğunı baar, daaşğını baar, caadısı baar Yediöküziñ.

Serğin suvı melhem onuñ ençe belaa, ençe yaraa,

Daraayı dek parçası baar, depesi gaar Yediöküziñ.

(63/3)

Gısıp aayasında tüpeñ gundağın,

Gitdi bizi gooramaağa Gitlerden.

Göterdik gerdene gahatlık daağın,

Şaatlık şovhun çıkdı gitdi yaatlardan.

(65/10)

"Akıldır iñ güyçli zaat!"

Diydi daana daa aahır.

"Ähli zaadıñ özeni

Söyğidir" diydi şaahıır.

(151/3)

Şu örnekte ise, "teatr" kelimesinde "ı" ünlüsü bulunmayıp söyleyiş sırasında ortaya çıkarken, "hovaatıır" kelimesinde uzun "ıı" kullanılmıştır:

- Petrograd! Parij! Balet! Teatr!

Baronessa Şarlottaanıñ salonı!..

Düyşe dööndi... indi edyään hovaatıır.

Äärim tapdı garaamatlı galaanı.

(335-k/7)

Atacanov'un şiirlerinde kafiye konusunu, "kafiye türü" ve "kafiye düzeni" olmak üzere iki başlık altında inceledik:

1. Kafiye Türü

Atacanov, şiirlerinde çok çeşitli kafiyeler kullanmıştır. En fazla zengin kafiyeye yer veren şair, tam kafiyeye de çok baş vurmuştur. En az kullandığı kafiye türü ise, yarım kafiyedir. Bunların dışında benzer sesler kafiyesi, metatezli sesler kafiyesi ve kulak kafiyesi yoğunlaştığı diğer kafiye türleridir.

a. Tam Kafiye

Tam kafiye, bir ünlü ve bir ünsüzden meydana gelen iki ses benzerliğine dayanır. Ayrıca uzun ünlü benzerlikleri de tam kafiye olarak değerlendirilmektedir (ÖZBAY 1994: 47).

Atacanov'un kullandığı tam kafiyeler, daha çok "ünlü-ünsüz" düzenindedir. "Ünsüz-ünlü"den meydana gelen örneğe az rastlanmıştır. Türkmencenin karakteristik özelliklerine paralel olarak şair, uzun ünlüyle yapılan tam kafiyeye de başvurmuştur.

Aşağıdaki örneklerde bunlar görülecektir:

Säher çaağı Günüñ çooğı

Garağuma gülaap saçdı.

Çölde çarlak säher çaağı

Suv üstünde gaanat açdı.

(82/1)

Aak mekdebe baryaar arzılı körpe.

Gucağında çemen, gözünde güneş.

Onuñ bilen bile beğenip baryaar

Onı dünyää beren eziiz yürekdeş.

(313/5)

Çaslı çaay bolup akyaañ...

Okyılaan bolup çakyaañ...

Gara göz bolup bakyaañ...

Uukusızlık belaası.

(293/2)

Yağşıını yaatlamak, elbetde govı:

Yööne günüñ geçse yaatlama bilen,

Durmuş ootlusından gaçıp gaalanñı

Öözüñ ööz boynuña alaayğınıñ sen.

(261/2)

Bağrıñ baadaşan yaalı,

Günde el berip ele,

Geçyääsiñ gayraamızdan

Sabırlı ciğiñ bile.

(134/1)

Ölüm yassığında yatıırkaa ataam

Elleriniñ aayasına seretdi...

Gısdı boğazımı iliksiz yakaam.

Eretdi ol ahvaal, ootsuz eretdi.

(65/1)

b. Yarım Kafiye

Yarım kafiye, tek ses (ünlü/ünsüz) benzerliğine dayanır. Yukarıda da belirttiğimiz gibi şair, bu kafiye türünü az kullanmıştır. Tek sesin biraz zayıf kalması, ahenge önem veren Atacanov'un bu tür kafiyeyi fazla kullanmamasında etkili olmuş olabilir. Yarım kafiyenin kullanıldığı yerlerde ahenk rediflerle sağlanmıştır. Şair, şiirlerinde daha çok ünsüzlerle yapılan yarım kafiyeye yer vermiştir:

Oodunıñ gadrını üşään,

Yaadavlığam yörään biler...

İile eden yağşılığıñ

Haas köpelip, gaydıp geler.

(250/2)

Olarıñ iiş yoolunı

Aayna yaalı eder ol.

Soñkı süplüği sıırıp,

Ööz öyüne gider ol.

(230/8)

Ööl yapraklar asfalta

Yelim yaalı yelmeşyäär.

İişe geçcek aadamlar

Enääñ yaadına düşyäär.

(230/7)

Aşağıdaki örnekte ise, ünlüyle yapılan yarım kafiye bulunmaktadır:

Mähribaanım görsün toya tayyaarlık,

Şay sepini dakınsın daa, yaynasın.

Geçdi indi gam çekdiren ayralık,

Baağımızda bilbil bolup sayrasın.

(7/4)

c. Zengin Kafiye

İkiden fazla ses benzerliğine dayanan zengin kafiyeye (tunç kafiye de denmektedir), şairin çok başvurduğunu yukarıda belirtmiştik. Atacanov, genellikle üç/dört ses benzerliğinden meydana gelen zengin kafiyeler kullanmıştır. Dört sesliler daha yaygındır:

Buu haalıñda yaramasam derdiñe,

Haraam bolsun maña çeşmeleñ suvı.

Zehiinim, zähmetim señkidir diñe,

Aaşıklar şäheri, şaahıır arzuvı.

(13/8)

Yıldırım dääldi ol asmaandan gelen,

Caaylara çaabıraap, övüsyään yalkım,

Yaaşıl oraayanı ovsunı bilen

Giice garañkısın bövüsyään yalkım.

(14/1)

- Niirää hovluğyaan, yürek,

Gürsüldeyääñ ne beyle?

Diy, saña nääme gerek?

Arzııñı ayaan eyle.

(53/1)

Bir gün biiri ılğayaar,

Ertiir iirden beyleki.

Görünende göök köynek

Gülzaara döönyää seki.

(71/1/2)

İki coora iki aay.

İkisi de bağta baay.

Haysı yiğit bolar taay

Dilber bilen Dildaraa?

(300/4)

Akıp duran gözlerden

Bolmayaan dek raazı,

Kääbir garağool birden

Açar yapık taraazı.

(329/2/2)

d. Benzer Sesler Kafiyesi

Atacanov, şiirlerinde iki tür benzer sesler kafiyesi kullanmıştır. Birinci tür benzer sesler kafiyesinde şairin dikkat ettiği husus, daha çok seslerin oluşma noktalarının yakın/bir olmasıdır. Bunların en tipik örneklerine "m-n" seslerinin bulunduğu kelimelerde rastlanmıştır:

Gooğur gooğur gooğurdadı mılaayım,

Naharlaayın diydim gövündeş guşı.

Tääze taabağımda darıım daa taayın,

Yöredim. Guş meniñ gövnümiñ hoşı.

(29/2)

"Gör, näähili govı suurat!" diydim men.

"Ayt näämesi govı?" diydi yoldaşım.

"Bir biiçääre bende gayğaa batıpdır.

Garañkı gaabaapdır töverek daşın."

(190/2)

Gutlayaar buu gün bizi

Zarpçı zähmet tolkunı...

Gör, neneñsi ovadan

Aal şapağıñ yalkımı!

(279-b/3)

Gorkulı yaalıdı yoolı oobaanıñ.

Oobaa gitmek gelenookdam küyüme.

Şäherde yaaşayaan Aman Ağanıñ

Barardım süyrenip sallah öyüne.

(38/2)

Gaanatlı günleri güneşli ülkääm

Dakdı baydağına Lenin ordeni.

Bağtıyaar baağında ne acap gül kään!

Güyçlendi gayraatlı halkıñ gerdeni.

(39/1/6)

İkinci olarak benzer sesler kafiyesi en çok "ç-ş" sesleriyle yapılmıştır:

Günüñ gızıl gıraanı

Aaynadan öye düşdi,

Yerinden yañı turan

Körpe de gözün açdı.

(123/1)

Övrüm övrüm, daar köçeleñ burçunda

Saaraldı aak paanuuslarıñ şöhlesi.

Gudrat gördi güyzüñ hemle urşunda

Eğilen dik ağaçlarıñ ählisi...

(335-k/2)

Bunların dışında "z-s", "v-ğ", "p-m", "l-n" ve "p-k" seslerinyle bu tür kafiye oluşturulmuştur:

Tääze Türküstanıñ gızıl merkezi

Daşkendiñ daaş köçeleri oot yaalı.

Buu gün bäärde görmek bolyaar her kesi.

Uzıın uzıın derekler de şaat yaalı.

(335-p/1)

Gaharıñ gelcek bolsa, yüz gezek saana.

Yumruk salmazdan burun saana müñ gezek.

Şeyle sabır çıdamlı, çeye ınsaana

Käär etmez keseden atılan kesek.

(203/2)

"Ece, men Güni tutcak".

Gıraan gaçdı. Ol kovdı...

Şeydip yağtı cahanda

Yene bir arzuv doğdı.

(123/4)

Bir çoğup, bir kövlenip,

Ovaaz edyäär suv sesi.

Bendimizde eğlenip,

Diñledim men buu sesi.

(329/1/4)

Yapraklaram yoolı gömdi,

Yoolı gömdi, gör, gaayışıp...

Gel, ayralık arvahını

Dep edeli! Gel, haayışım!

(290/3)

"Siziñ baağıñ miivesi mi buu alma?"

Diydi oña hormat bilen Çetili.

Depdi birden saarı sakgal yaaşulı

Iızı bilen üyrüp gelen itini.

(332/3/4)

Yovuz güni yaaraan bolan Solodar

Geldi yañı gözlerini petredip:

- Yolötene yetipdirler gızıllar...

Aalıı cenaap, indi erbet pıtradık...

(335-ü/9)

Kääte doostumdan dilääp,

Geyerdim köyneğini...

Işk onı etdi helääk,

Artdırdı köymeğini.

(77/8)

İkinci tür benzer sesler kafiyesinde ise kelimeler, tek ses eksiğiyle kafiyelenmişlerdir. Ancak kelimelerin daha geride bulunan seslerinde zengin bir benzerlik söz konusudur. Bu tür örneklere Türk halk şiirinde de sık rastlanmaktadır.

Aşağıdaki örneklerde birinci kafiye kelimelerinin sonunda "k", "p" ve "ñ" sesleri bulunmaktadır. İkinci kafiye kelimelerinde bunlara benzeyen herhangi bir ses yoktur. Ancak bütün kelimeleri dikkate aldığımızda zengin sesler hemen farkedilmektedirler:

Bääbecik bir yaaşadı,

Torsucak bääbek.

Diiş çıkdı.Noğul seçdik.

Eyerip dääbe.

(103/1)

Öñde bövet baar yaalı,

Durdı Açıl yaydanıp.

Aahırsoñam oonki söz

Boldı onuñ aydanı:

(144/6)

Eşidip suv sesiniñ

Üytğäänini garavul

Unudıp kääsesini,

Caanına düşüp dovul,

(329/2/3)

e. Kulak Kafiyesi

Atacanov'un kullandığı kulak kafiyeleri, Türkmencenin fonetik yapısıyla alâkalıdır. Türkmence, "st" seslerini, "ss"ye çevirme eğilimindedir. Alınma kelimelerden olan "destan"ın "dessaan", "hasta"nın da "hassa" olmasının sebebi budur. Bazı kelimelerde ise, "st/sd", "ss"ye dönmemiş şekliyle yazılmakta, ancak "ss" şeklinde okunmaktadır. Bunların yanında "l" ünsüzüyle biten kelimelere bilinen geçmiş zaman eki geldiğinde "ld" sesleri, söyleyişte "ll" şekline girmekte, bir uzun ünlü olan "ii" ise, "iy" şeklinde telâffuz edilmektedir. Bu yüzden Atacanov, "bassır-besdir" (53/4), "geldi-belli" (178/3/11), "süycüsem-hiicisem" (108/1) gibi kafiyeli kelimelere şiirlerinde hiç çekinmeden yer vermiştir. Aşağıdaki ilk örnekte "ss" ve "st/sd" sesleri birbiriyle kafiyelidir:

Telim yıl bääri bassır

Otıırsıñ öyden çıkmaan.

Besdir yatanıñ, besdir,

Git yaa giderin hökmaan.

(53/4)

Düşdüm ondan aar almağıñ kastına:

Kül edääyin diyip soğurdan diişim,

Gazap bilen aldım çekiç astına.

Goñşı goşarımdan tutdı dessine:

- Bir gün çekdim diyip onuñ ezyetin

Unutcak mı ençe yıllık hezzetin?

(88)

Şu örnekte ise, "nd" yazılıp "nn" şeklinde telâffuz edilen seslerin bulunduğu "şonda daa" ile "nn" sesi bulunduran ikinci kelime kafiyelenmiştir:

Alaacım yook, alaacım,

Aydım aydyaan şonda daa.

Belki, bir gün ovaazım

Yeter diyip Cennede...

(276/10)

Bir örnekte "geldi" yazılıp "gelli" okunan kelimeyle "belli" kelimesi kafiyelenmiştir:

Aarada Andicandan

Özbek doğanlar geldi.

Tankıdıñam tääsiiri,

İnim, öözüñe belli.

(178/3/11)

Aşağıdaki örneklerde ise, uzun ünlülerin telâffuzuyla ilgili bir durum söz konusudur. Bunlarda bulunan "üy" sesleri, bir uzun ünlü olan "üü"den gelişmiştir. Birbiriyle kafiyeli kelimelerde bulunan "ii" uzun ünlüleri de "iy" şeklinde söylendiğinden kolayca kafiye oluşturabilmişlerdir:

Muña durmuş diyerler,

Aacısam baar, süycüsem.

Aadamıını katdından

Çıkarmasın hiicisem.

(108/1)

Men gatı govı bilyään.

Men ınanyaan güycüne.

Belet onuñ piiline,

Belet tohum tiicine.

(178/4/4)

f. Metatezli Sesler Kafiyesi

Şair, kelimelerin birinde görülen sesin metataze uğramış hâlini bulunduran diğer bir kelimeyi ikinci sırada kullanarak âdeta bir metatezli sesler kafiyesi oluşturmuştur. Metinde, bununla ilgili olarak aşağıdaki örneklere rastladık:

- Alekseyevkada bir nääçe batrak

Çernobayıñ ammarını yaarıpdır,

Galla, pissesini paaylaşıp ortak,

Bir topar maalınam guma gaarıpdır.

(335-ı/6)

Yool almadı yüz niyetden biirisi.

Amaan sıpsa, kaayıl bolup uğradı.

Sır alışyaan ofitserleñ baarısı

Gaçdı guma, dumlı duuşa darğadı.

(335-ü/8)

Gara geyen göök yüzi haçan durlanar?

Bizi bile görmedi geçen durnalar.

...

(273/3)

g. Mısra Başında Kafiyelilik

Atacanov, bazı şiirlerinde redifi çok uzun unsurlardan oluşturarak mısra başlarında kafiyeli kelimeler meydana getirmiştir. Bunlardan birkaç örnek veriyoruz:

Yaaz hakında yazsamam,

Sen hakdadır, eziizim.

Saaz hakında yazsamam,

Sen hakdadır, eziizim.

(270/1)

Gaanat hakda yazsamam,

Sen hakdadır, eziizim.

Zıınat hakda yazsamam,

Sen hakdadır, eziizim.

(270/3)

Säher çaağında çöle çıkdım men.

Säher çaağında güle bakdım men.

Çölde de gördüm seni.

Gülde de gördüm seni.

Sesime ses bermediñ,

Yalınsız yakdıñ meni.

(242/1)

Ağşam çaağında Aaya bakdım men.

Daağ deresinde çaaya bakdım men.

Aayda daa gördüm seni.

Çaayda daa gördüm seni.

Sesime ses bermediñ,

Yalınsız yakdıñ meni.

(242/2)

h. Redif Önünde Kafiyesizlik

Bazı şiirlerde redif önünde kafiyesizlik söz konusudur. Ancak bunlarda Atacanov'un benzer ünlüler/ünsüzler yoluyla ortaya koymaya çalıştığı gizli bir kafiyenin varlığı sezilmektedir:

Toprağınıñ tağamlı

Duuzundan gaanyaa.

Şerbetli suvlarından,

Nuurundan gaanyaa.

(103/8)

Serğin säher çaağında,

Alma yığyaa baağında.

Şeyle bir oñnääzi baar,

Şeyle bir ovaazı baar,

Gözi gidyää yiğitleñ,

Huuşı göçyää yiğitleñ,

Sesin eşden çaağında.

(110/2)

Oktyabrda Orusyet açdı tääze dünyääni.

Açıldı tääze dünyää Yeriñ bir bööleğinde.

Azaatlık ışıklandı,

Adaalat ışıklandı,

Oktyabr şapağınıñ alavlı zoolağında.

(279-a/1)

Diivaara duvlanıp, daarıkma entek,

Yaatlamaağa öñde vağtıñ köp bolar.

Yör, gideli yaaşıl yuva yığmaağa,

Sähraalıkda gayğılarıñ yook bolar.

(261/4)

2. Kafiye Düzeni

Şiirlerinde değişik kafiye düzenlerini kullanan şair, klâsik kafiye geleneğinden faydalanmakla birlikte yeni dizilişlere daha çok yer vermiştir.

Atacanov'un şiirlerini kafiye düzeni bakımından şöyle sınıflandırabiliriz:

a. Çapraz Kafiye ile Yazılmış Şiirler

Çapraz kafiyeyle yazılan şiirlerin sayısı 37, oranı % 11.04'tür. Bunlardan 27'si doğrudan doğruya çapraz kafiyeyle yazılmıştır. 10'u ise, doğrudan doğruya çapraz kafiyeyle yazılmamış olmakla birlikte bunlarda da çapraz kafiye hâkimdir:

Doğrudan Doğruya Çapraz Kafiyeyle Yazılanlar: Miktarı 27 olan bu tür şiirlerin 23'ü düzenli olarak çapraz kafiyeli dörtlüklerle yazılmıştır. 4'ünde ise, çapraz kafiyeyle yazılan ilk dörtlüğün kafiyesi sonda tekrarlanmıştır: Çapraz Kafiyeli Dörtlüklerle Yazılmış Şiirler: "Men Aşğabatlı" (13), "Yıldırım Dääldi Ol" (14), "Tääze Lakam" (16), "Iızçı" (17), "Oğlumıñ Arzuvları" (19), "Siziñ Köçääñiz" (22), "Salaam Hatı" (29), "Görüşmääğe Gelseñ Suray" (30), "Gözüm Gözleriñe Düşende Veli" (32), "Men hem Meniñ Yüreğim" (53), "Yaap bilen Şaahıır" (54), "Yata Yaap" (55), "Yazlııñ Köprüsi" (56), "x x x" (58), "Aalnıñ Açık Bolsun" (59), "Yediöküz" (63), "Ecem" (64), "Gelmediñ" (73), "Mele Şlyapalı" (90), "Soñ Görüp Otursak" (117), "Säher Aydımı" (145), "Dünyääniñ Gözbaşı" (173), "Bahar Geldi" (284). Bu tarz şiirlerin kafiye şeması şöyledir:

1 2 3 4

-------- a --------- c --------- e --------- g

-------- b --------- d --------- f --------- h

-------- a --------- c --------- e --------- g

-------- b --------- d --------- f --------- h

Oğlumıñ Arzuvları (19)

Çapraz Kafiyeli Dörtlükler Hâlinde Yazılmış Olup İlk Dörtlüğün Kafiyesi Sonda Tekrarlanan Şiirler: "Nääbelli Gahrımaana" (6), "Aalöymääñ Uucunı Iıkcadıp Yele" (31), "Aay Aaydıñlık Süyt Yaalı" (35), "x x x" (74). Bu şekilde kafiyelenmiş şiirlerden örnek olarak birinin kafiye şemasını gösteriyoruz:

1 2 3 4

-------- a --------- c --------- e --------- g

-------- b --------- d --------- f --------- h

-------- a --------- c --------- e --------- g

-------- b --------- d --------- f --------- h

5 6 7

-------- ı --------- j --------- a

-------- i --------- k --------- b

-------- ı --------- j --------- a

-------- i --------- k --------- b

Aay Aaydıñlık Süyt Yaalı (35)

Çapraz Kafiyenin Hâkim Olduğu Şiirler: Miktarı 10 olan bu tarz şiirlerin 6'sı dörtlüklerle yazılmıştır ve bunlarda çapraz kafiye hâkimdir. 4'ü ise, çapraz kafiyeli dörtlüklerin hâkim olduğu bentlerle yazılmıştır:

Dörtlüklerle Yazılmış Olup Çapraz Kafiyenin Hâkim Olduğu Şiirler: "Saklan Uçup Baryaan Aakca Kepderi" (7), "Aadama Inanmalı" (20), "Arzılı Mııhmaan" (33), "Ataamıñ Aayası" (65), "Gara Gözli Gül Beden" (112), "Murğap" (329/1-6). Örnek olarak birinin kafiye düzenini aşağıda gösteriyoruz:

1 2 3 4

-------- a --------- c --------- e --------- x

-------- a --------- d --------- f --------- g

-------- b --------- c --------- e --------- x

-------- b --------- d --------- f --------- g

5 6 7

-------- h --------- i --------- k

-------- ı --------- j --------- l

-------- h --------- i --------- k

-------- ı --------- j --------- l

Aadama Inanmalı (20)

Çapraz Kafiyeyle Yazılmış Dörtlüklerin Hâkim Olduğu Şiirler: "Sayrama Guş" (27), "Korrektor" (38), "Şaatlan Yürek Şaatlanmaağa Hakıñ Baar" (39/1-2), "Yağsana Yene de Yağsana Yağış" (36). Bunlardan birinin kafiye şemasını örnek olarak aşağıda veriyoruz:

1 2 3 4 5

------ a ------ c ------ e ------ g ------ ı

------ b ------ d ------ f ------ h ------ i

------ a ------ c ------ e ------ g ------ ı

------ b ------ d ------ f ------ h ------ i

------ j

------ j

Korrektor (38)

b. Koşma Kafiyesiyle Yazılmış Şiirler

Koşma kafiyesiyle yazılmış 2 şiir vardır; oranı % 0.59'dur. Bunlardan birinin bütün dörtlükleri koşma kafiyesiyle yazılmıştır. Diğerinde ise, koşma kafiyesi hâkimdir:

Bütün Dörtlükleri Koşma Kafiyesiyle Yazılan Şiir: "Dilber bilen Dildara" (300). Bu şiirin kafiye şeması şu şekildedir:

1 2 3 4

-------- a --------- c --------- d --------- e

-------- b --------- c --------- d --------- e

-------- a --------- c --------- d --------- e

-------- b --------- b --------- b --------- b

Koşma Kafiyesinin Hâkim Olduğu Şiir: "Açılanda Alça Güli" (70). Şiirin kafiye şeması şöyledir:

1 2 3

-------- a --------- c --------- d

-------- b --------- c --------- d

-------- a --------- c --------- d

-------- b --------- b --------- b

4 5

-------- e --------- f

-------- e --------- b

-------- e --------- f

-------- b --------- b

c. Mani Kafiyesiyle Yazılmış Şiirler Mani kafiyesiyle yazılmış 3 şiir vardır; oranı % 0.89'dur. Tamamı müstakil dörtlüklerden meydana gelen bu şiirlerden birinin bütün dörtlükleri mani kafiyesiyle yazılmıştır, diğer ikisinde ise söz konusu kafiye hâkimdir:

Bütün Dörtlükleri Mani Kafiyesiyle Yazılmış Şiir: Bu tarzda yazılan tek şiir "Döörtlemeler Düvünçeği"(298)'dir ve kafiye şeması şu şekildedir:

1 2 3

-------- a --------- a --------- a

-------- a X --------- a X --------- a

-------- x --------- x --------- x

-------- a --------- a --------- a

Mani Kafiyesiyle Yazılmış Dörtlüklerin Hâkim Olduğu Şiirler: "Döörtlemeler Düvünçeği" (316), "Döörtlemeler Düvünçeği" (322). Bunların kafiye düzenleri şöyledir: Döörtlemeler Düvünçeği (316): (aaxa-aaxa-aaxa-xaxa-xaxa- aaxa-abab-xaxa-aaxa-aaxa-aaxa-xaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa- aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-xaxa-xaxa-aaxa- aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa-aaxa- aaxa-aaxa). Döörtlemeler Düvünçeği (322): (abab-xaxa-aaxa-aaxa).

d. Gazelin Kafiyeleniş Tarzına Benzer Bir Şekilde Yazılmış Şiirler

Bunların sayısı 2, oranı % 0.59'dur. Her ikisinde de gazelin kafiye düzeni kullanılmıştır. Ancak tek bent hâlinde hece vezniyle yazılmışlardır. Söz konusu şiirler şunlardır: "Gördüm" (45), "Issık Köl" (62). "Gördüm" adlı şiirin kafiye şemasını örnek olarak gösteriyoruz:

---------- a

---------- a

---------- b

---------- a

---------- c

---------- a

---------- d

---------- a

---------- f

---------- a

e. İkinci ve Dördüncü Mısraları Birbiriyle Kafiyeli Dörtlükler Hâlinde Yazılmış Şiirler

Bunların sayısı 49, oranı % 14.62'dir. Bu tür şiirleri kendi arasında üç grupta değerlendirdik. Birinci gruba giren şiirlerde bütün dörtlüklerin ikinci ve dördüncü mısraları birbiriyle kafiyeli, diğer mısraları serbesttir. İkinci gruptakilerin de ikinci ve dördüncü mısraları birbiriyle kafiyeli, diğer mısraları serbesttir; ancak bunlarda dörtlüklerden biri sonda tekrar edilmiştir. Üçüncü gruptakilerde ise, ikinci ve dördüncü mısraları birbiriyle kafiyeli dörtlükler hâkimdir:

İkinci ve Dördüncü Mısraları Düzenli Olarak Birbiriyle Kafiyeli Olanlar (30 tane): "Aydımçı Gııza" (25), "Yaada Yazılan Giice" (43), "İki Student bilen Bir Süytçi Gıız Hakında" (71/1-3), "Mähir" (100), "Ene Süydi" (103), "Gün bilen Körpe" (123), "Ciğiñ Elinden Tutup" (134), "Açıl Gurbanıñ Dokladı" (144), "Cedel" (151), "Cübüt hem Tääk" (156), "Şaahıırıñ Ayaalı" (167), "Müñkür Hakda Hekaayat" (169), "Muzeyde" (190), "Aabray" (202), "Unutma" (210), "Yaarış" (232), "Hat" (233), "Aydoğanıñ Yıldızı" (234), "Yaaşıl Yuva Yığalı" (261), "Mele Saçlı Meleğe" (264), "Eşidilmeyään Ovaazım" (276), "Yaaşıl Yüzük Yasaayın" (285), "Kimde Kim" (286), "Ayralık" (290), "Umııt" (299), "Namanğan Gatığı" (301/1-6), "Dilinde Yaazık Yook" (308), "Erkeklere" (321), "Çaslı Çaaylı Derede" (323), "Hokkey" (324). "Mähir" adlı şiirin kafiye şemasını örnek olarak veriyoruz:

1 2 3 4

-------- x --------- x --------- x --------- x

-------- a --------- b --------- c --------- d

-------- x --------- x --------- x --------- x

-------- a --------- b --------- c --------- d

5 6 7 8

-------- x --------- x --------- x --------- x

-------- e --------- f --------- g --------- h

-------- x --------- x --------- x --------- x

-------- e --------- f --------- g --------- h

İkinci ve Dördüncü Mısraları Birbiriyle Kafiyeli Olup Sonda Herhangi Bir Dörtlüğün Tekrarlandığı Şiirler (2 tane): "Muña Durmuş Diyerler"(108), "Gucağında Çemen Gözünde Güneş" (313). Bu şiirlerin kafiye düzenleri aşağıdadır:

Muña Durmuş Diyerler: (xaxa-xbxb-xcxc-xdxd-xexe-xfxf-xaxa).

Gucağında Çemen Gözünde Güneş: (xaxa-xbxb-xcxc-xdxd-xbxb).

İkinci ve Dördüncü Mısraları Birbiriyle Kafiyeli Dörtlüklerin Hâkim Olduğu Şiirler (17 tane): "Alma Yene Gülleyäär" (9), "Pogon" (10), "Perzent" (15), "Täcik Doonı" (21), "Taakatsız Seredyään Tanış Yoollara" (23), "Biz İki Oğlan Bolup" (77), "Geldi Ceyhun Aşğabada" (80), "Çarlak Uçyaar" (82), "Giiceler" (89), "Gara Daağlar Gılıç Bolup Aarada" (95)"Suv Sarpası" (178/1-4), "Döörtlemeler Düvünçeği" (189), "Aak Sözüniñ Ovaazı" (216), "Sen Hakdadır Eziizim" (270), "Uukusızlık Belaası" (293), "Harsıdünyää" (331/1-2), "Gızıl Alma Rovaayatı" (332/1-6). Birinin -Döörtlemeler Düvünçeği- dörtlükleri müstakil olan bu şiirlerin kafiye düzenine bir örnek veriyoruz:

1 2 3 4

-------- x --------- x --------- c --------- x

-------- a --------- b --------- d --------- e

-------- x --------- x --------- c --------- x

-------- a --------- b --------- d --------- e

5 6 7 8

-------- f --------- h ---------x --------- x

-------- g --------- ı --------- i --------- j

-------- f --------- h ---------x --------- x

-------- g --------- ı --------- i --------- j

Geldi Ceyhun Aşğabada (80)

f. Değişik Kafiye Düzenleriyle Yazılmış Şiirler

Değişik kafiye düzenleriyle yazılan şiirlerin sayısı 39, oranı 11.64'tür. Bunlarda, yukarıda sıraladığımız kafiye düzenlerinden herhangi birine dahil edemeyeceğimiz tarzda bir kafiye dizilişi söz konusudur:

Değişik Kafiye Düzenleriyle Yazılan ve Bentleri Eşit Sayıda Mısralardan Oluşan Şiirler (14 tane): Bunlar, kendi arasında birkaç gruba ayrılmaktadır: Dörtlükler Hâlinde Yazılanlar: "Gahar bilen Payhas" (203), "Hakııkat" (224), "Yel Äkider" (235), "Gözel Gülende" (243), "Oodunı Yığana Yakdır" (250). Bunların kafiye düzenleri şöyledir: Gahar bilen Payhas: (xaxa-bcbc). Hakııkat: (aaxa-bbxb). Yel Äkider: (abab-cbcb-dbdb). Gözel Gülende: (abab-cbcb-dbdb-ebeb-xfxf-xgxg-abab). Oodunı Yığana Yakdır: (aaxa-xbxb). Beşlikler Hâlinde Yazılanlar: "Kää Ertiir Kää Ağşam Men" (57), "Aatsız Aadam" (68), "Ökceleriñ Tırkıldısı" (238). Bu şiirlerin kafiye düzenleri aşağıdadır: Kää Ertiir Kää Ağşam Men: (ababb-cdcdd-efeff-ghghh-ababb). Aatsız Aadam: (aabxb-ccdxd-eefxf).

Ökceleriñ Tırkıldısı: (aaaxx-bbbxx-cccxx-dddxx). Altılıklar Hâlinde Yazılanlar: "Muslimat" (79), "Golı Kitaaplı Gııza" (98), "Aaşıklar Şäheri" (132), "Köönelmeyään Aydım" (242), "Dil bilen Orak Orma" (252). Bunların kafiye düzenleri şu şekildedir: Muslimat: (aabaab-aacaac-aadxad). Golı Kitaaplı Gııza: (abaxxb-cdccxd-efexxf-ghggxh-abaxxb). Aaşıklar Şäheri: (aabbcc-aabbcc-aabbcc). Köönelmeyään Aydım: (aabbxx-ccddxx). Dil bilen Orak Orma: (xxaxxa-xxbxxb). On İkilikler Hâlinde Yazılan Şiir: "Sağımçı Gıız Säherğül" (69). Bu şiirin kafiye düzeni şöyledir: (abaccddbeeff- ghghııiijjkk-alalmmddnnoo).

Değişik Kafiye Düzenleriyle Yazılan ve Mısra Sayıları Farklı Bentlerden Oluşan Şiirler (14 tane): "Çık daa Seret Yoollara" (8), "x x x" (26), "Garaalı" (41), "Aylavda" (44), "Doğan Günlerim" (66), "Haalanmayaan Sovaal" (75), "Gülüm Baar Gülzaarım Baar" (110), "Şemaalıñ Buuşluğı" (180), "İilimiñ Aak Pağtası" (215), "Köçe Süpüryään Ayaal" (230), "İkindiinaara" (237), "Aal Şapak Aydımları" (279/a-e), "Belki Men Yaazıklı" (294), "Paraahatlık Bolsun Diyseñ" (314). Bunlardan "Doğan Günlerim" adlı şiirin kafiye şemasını örnek olarak aşağıda veriyoruz:

1 2 3 4

-------- x --------- x --------- x --------- x

-------- a --------- c --------- d --------- e

-------- x --------- x --------- x --------- x

-------- a --------- c --------- d --------- e

-------- b

-------- b

Değişik Kafiye Düzenleriyle Tek Bent Hâlinde Yazılan Şiirler (11 tane): "Hünci" (46), "Köleğe" (50), "İil-ää Saña Gülyää" (51), "Duyğı bilen Aañ" (52), "Aar" (88), "Bolmasa" (176), "Dialog" (220), "Suurat" (265), "Gel Cennete Gaçalı" (268), "Aydışık" (283), "Ata bilen Oğul" (306). Bu şiirlerin kafiye düzenleri aşağıdadır:

Hünci: (aaxabbxb).

Köleğe: (ababcc).

İil-ää Saña Gülyää: (abab).

Duyğı bilen Aañ: (aabb).

Aar: (axaabb).

Bolmasa: (xaxbxcxdxe).

Dialog: (xaxaxbxbxcxc).

Suurat: (xxxxxxxxxxxabxxab).

Gel Cennete Gaçalı: (axaxbcbcdedefxfxgxgxhıhı).

Aydışık: (xaxabbccxdxdxexe).

Ata bilen Oğul: (aaxbxbccxdxdxexe).

g. Bunların Dışında Kalan ve Mısralardaki Kırılmalar Sebebiyle Bentleri ve Kafiye Düzenlerinde Bir Bütünlük Olmayan Şiirler

Bölünmüş hece vezniyle yazılan ve mısralardaki kırılmalar sebebiyle bentleri ve kafiye düzenlerinde bütünlük bulunmayan 203 şiir vardır; oranı % 60.59'dur. Bu tür şiirlerin bazı bentleri eşit sayıda mısralardan oluşmuş ve bunlarda normal hece vezni kullanılmıştır. Bu kısımlarda yer yer bir kafiye bütünlüğünden söz edilebilir.

Bölünmüş hece vezniyle yazılan şiirlerdeki dağıtılmış kısımları bir araya getirdiğimizde ise, vezin ve kafiye düzeni belirli bir bütünlüğe kavuşmaktadır. Örnek olarak "Yağtılan Pencire" (263) adlı şiir, eserde şu şekildedir:

Uzıın hem daaracık,

Hem çola köçe.

Ayak astında daa gaar ıkırdayaar.

Asmaanda yıldız yook.

Ağaçlarıñ daa

Aak gaardan enaayı ooylukları baar.

Telim gat taamlarıñ pencireleri

Kem kemden garalyaar,

Işıklar öçyäär.

Şemaalı şuuvlayaan garañkı giice

Dünyäämi daaraldıp,

Öñüme geçyäär.

Assa assa gidip baryaan bir öözüm.

Gövrääm gaarlı garañkıını bövüsyäär...

Şahaları duutaar edinen şemaal

Nääme beyle zaarıın sesli övüsyäär?

Birden belent pencirede, öñümde

Işık yandı,

Yağtı saldı yooluma.

Ol meni de,

Köçääni de yılatdı...

Kimiñ haypı geldikää buu haalıma?

Mısralardaki kırılmaları, vezne ve kafiyeye dikkat ederek düzenli hâle getirdiğimiz zaman şiir, şu şekli almaktadır:

Uzıın hem daaracık, hem çola köçe.

Ayak astında daa gaar ıkırdayaar.

Asmaanda yıldız yook, ağaçlarıñ daa

Aak gaardan enaayı ooylukları baar.

Telim gat taamlarıñ pencireleri

Kem kemden garalyaar, ışıklar öçyäär.

Şemaalı şuuvlayaan garañkı giice

Dünyäämi daaraldıp, öñüme geçyäär.

Assa assa gidip baryaan bir öözüm.

Gövrääm gaarlı garañkıını bövüsyäär...

Şahaları duutaar edinen şemaal

Nääme beyle zaarıın sesli övüsyäär?

Birden belent pencirede, öñümde

Işık yandı, yağtı saldı yooluma.

Ol meni de, köçääni de yılatdı...

Kimiñ haypı geldikää buu haalıma?

Görüldüğü gibi dörtlükler ortaya çıkmış, vezin ve kafiye düzeni belirgin hâle gelmiştir. Söz konusu şiirler şunlardır: "Carnaama" (1), "Hoş Gaal Erkin Oobaam" (2), "Dağdan" (3), "Setdar Ağa" (4), "Caanım Baalaam" (5), "Salaam" (11), "Vah Dokuz Sekuntda" (12), "Çaal Saçlı Kommuniste" (18), "x x x" (24), "x x x" (28), "Şondan Bääri" (34), "Mağtımğulı" (37), "Maşğala Başı" (40), "Seniñ Barmaklarıñ" (42), "Vah Halııpa Soorama" (47), "Bolmaz Oğlan" (48), "Yaar Yaarıñ Aaynası" (49), "Gülaabı" (60), "Gırğız İilinde" (61), "Teşnelik" (67), "Aaynaañızı Kaksam Ağşam" (72), "Çal Duutaarım" (76), "Köyen Arzuvlar" (78), "Vals" (81), "Sayra Bilbil" (83), "Pağta bilen Goşğı" (84/1-4), "Meñ Ecem Sovatsız" (85), "Haalı" (86), "Servi" (87), "Hökmürovaan" (91), "Men Guyı Gözleğinde" (92), "Gaanat" (93), "Dükaanda Bolan Vaaka" (94), "Gıızımın Gazetde Gören Suuratı" (96), "Eziizim Oot Yakdım" (97), "Gıız bilen Tolkun" (99), "Gözi Yoolda Gaalan Söyği" (101), "Dünyää Döredesim Gelyäär" (102), "Men Cuvaan" (104), "Buğday bilen Aadam" (105), "Beryoza" (106), "Aşğabatda Haayat Yıkyaalar" (107), "Aadam Yürekden Tanalyaar" (109), "Soñlanmadık Saazım" (111), "Ece Eşidyää miñ" (113), "Yekelik" (114), "Yaroslavl Meydanında" (115), "Menem Aadam" (116), "Öydeçi Dääl Düzdeçi" (118), "Ağır Yükli Maşıınlar" (119), "Pağta Bayramı" (120), "Çopan Aydımı" (121), "Gözyetim" (122), "Komissar Hakında Ballada" (124), "Yaaşayşıñ Maanısı" (125), "Paataa Baramda" (126), "Duuz" (127), "Yook Yoldaş Muğallım" (128), "Nääme Yaazığı Baar" (129), "Aslında Oot Nääme" (130), "Aağlama Gıızım" (131), "Yaadıñda mı" (133), "Sen Aayı Övyäärsiñ" (135), "Buu Gün" (136), "Leylisaç" (137), "Niirde Sen" (138), "Alav Alışdıkça" (139), "Dövürdeşime" (140), "Yene Yool Berdiler" (141), "Yaaşasın Gööriip" (142), "Öçme Oocağım" (143), "Yaadıñda mı Nurğözel" (146), "Unutman" (147), "Kasam" (148), "Gün Hakında Ballada" (149), "Torğayıñ Ovaazı" (150), "Mecnuun" (152), "Garıncaanı Men Näämüçiin Haalayaan" (153), "Oynadı" (154), "Pövrize Cülğesinde" (155), "Seni Gözleyään" (157), "Goñşı Gıız" (158), "Aadam Doğulyaar" (159), "Köçeler de Aadamlara Meñzeyäär" (160), "Hoşlaşık Aydımı" (161), "Enääniñ Gözyaaşı" (162), "Çınaar bilen Naaçaar" (163), "Bağışlaañ Gumrular" (164), "Aaylı Ağşam" (165), "Gözleriñ Gülse de" (166), "Suv Akar Daaş Gaalar" (168), "Habarçı" (170), "Goca Esğeriñ Yüreği" (171), "Tarpa Taayın mı" (172), "Saadalık" (174), "Bar Baalaam Amaan Gel" (175), "Öözüni Bilen Velii" (177), "Güzer" (179), "Güyz Giicesi" (181), "Goşa Taar" (182), "İndibiir Aağlatma" (183), "Irım" (184), "Kääşğä" (185), "Minnetli Çörek" (186), "Arkadaağım" (187), "Yekşenbeler Şenbeler" (188), "Muğallım" (191), "Gül, Bilbil hem Durmuş" (192), "Sedaasız Söyği" (193), "Halaal" (194), "Gün Günorta Çaağı" (195), "Seslen Sonaam" (196), "Yağşılık" (197), "Sıınağ" (198), "Gövün Sığsa Gövre Sığar" (199), "Yeke Bolup Yool Tapandan" (200), "Tost" (201), "Yıkılsañ Yere Yapış" (204), "Duuşuşık" (205), "Hemiişelik Halııpaam" (206), "Halkıñ Akılı-İiliñ Nakılı" (207), "Gulağından Görmeli" (208), "Ağraslık Sunğatı" (209), "Şuğulçıınıñ Ölümi" (211), "Yağşı Niyet" (212), "Göteriñ Enääni" (213), "Mihaylovskoye Obasında Okalan Goşğı" (214), "Seliniñ Güyci" (217), "Bayramhan" (218), "Miiraas" (219), "Durmuşda Bolmayaan Zaat" (221), "Aadamıñ Aslıyeti" (222), "Mertebe" (223), "Ölçeğ" (225), "Güyç bilen Adaalat" (226), "Erkinlik hem Taabıınlık" (227), "Meniñ Bir Tanışım Baar" (228), "Sözi Yele Sovurma" (229), "Yaaşlığıñ Yaazı" (231), "Maavı Gün" (236), "Bahar Aydımı" (239), "Saçlarıñ Tolkunı" (240), "Sen. Sen. Sen..." (241), "Dünyää Garramayaar" (244), "Dañ Säher Çaağı" (245), "Tääze Yıl Ağşamında" (246), "Hoş Geldiñ Tääze Yıl" (247), "Türkmenistanım Meniñ" (248), "Çaay Başınıñ Söhbeti" (249), "Hatııra" (251), "Doost bilen Duşmaan" (253), "Kööneleriñ Övüdi" (254), "Yalñışan Yiğit" (255), "Pursat bilen Ömür" (256), "Cepaa bilen Sapaa" (257), "Pursatlık Duyğı hem Iğraarlı Söyği" (258), "Duydaansız Duyğı" (259), "Uzak Giice Söz Gözledim" (260), "Açılyaan Pıntıklı Alleyalarda" (262), "Yağtılan Pencire" (263), "İki Köpük" (266), "Yoolda" (267), "Saalğım" (269), "Çatrıkda" (271), "Sudur" (272), "Elegiya" (273), "Güyz Etyudları" (274/1-7), "Soñkı Trolleybus" (275), "Sözüñ Sarpası" (277), "Aadam Gaytalanmayaar" (278), "Tamadaanıñ Tostı" (280), "Aaşık Men" (281), "Daşlaşma" (282), "Gözellik Kaanuunı" (287), "Gerek" (288), "Seyil Baağında" (289), "Kööne Güzerde" (291), "Yaadığäärlik" (292), "Zenaanlar" (295), "Gursağımda Gaalan Şert" (296), "Añsaat Dääl" (297), "Lukmanıñ Yaaşı" (302), "Saaya Hakında Rovaayat" (303), "Baağbaanıñ Beğenci" (304), "Ataamıñ Övüdi" (305), "Bürğüt bilen Aavçı" (307), "Öözüñden Soora" (309), "Güyz Mukaamı" (310), "Biziñ Planetaamız" (311), "Asır Menden Raazı mı" (312), "Meniñ Bääşyıllığım" (315), "Gartaşan Çarlak" (317), "Garrılık Derdi" (318), "Gözellikden Doyma Yook" (319), "May Bayramı" (320), "Göök Bukca" (325/1-4), "Iıncalıksız Nesil" (326/1-3), "Tähran" (327/a-f), "Çöl Işıkları" (328/1-5), "Sallançağım Sähraa Meniñ" (330/1-8), "Ooba Etyudı" (333/a-ç), "Cokrama Cövzaa" (334/a-e), "Guşğı Galası" (335/a-z).

D. REDİF

Atacanov, şiirlerinde çok değişik redif türlerine yer vermiş, hem kelime hem de eklerden oluşan bütün redif türlerini kullanmıştır. Şair, arka arkaya tekrarladığı rediflerle bir yandan şiirinin ahengini kuvvetlendirmiş, bir yandan da duygu ve düşüncelerini daha etkili bir şekilde anlatmayı başarmıştır.

Aşağıdaki şiirlerde görüleceği gibi Atacanov, bazen birkaç kelimeden oluşan rediflere yer vermekte; bazen de isim, fiil, zarf, edat, zamir gibi kelime türlerinden her birini redif olarak kullanmaktadır:

Gasın gasın gara daağlar gerşinden

Sıınasına sıın etdim men Sumbarıñ.

Ovaaz geldi sarsan köñül kirşinden,

Pikirini kään etdim men Sumbarıñ.

(95/1)

Yaaz hakında yazsamam,

Sen hakdadır, eziizim.

Saaz hakında yazsamam,

Sen hakdadır, eziizim.

(270/1)

Öyden ayrılsam daa, oocağım sönüp,

Sendedir yüreğmiñ örki, Aşğabat.

Men neneñ derdimi diymääyin yanıp,

Gözümiñ guvancı, görki, Aşğabat!

(13/7)

Şemaalıñ buu sözüniñ,

Görüp duurun, caanı baar.

Şemaalıñ buu sözünde

Örään ağır maanı baar.

(276/6)

Gışıña daa gış diymezler,

Meydaanda gaarı bolmasa.

Sözüñi saana almazlar,

Bileğiñ zoorı bolmasa.

Biiderek geçdi diyerler,

Yaaşlığıñ yaarı bolmasa.

Duutaarıñ ovaazı çıkmaz,

Cüp goşa taarı bolmasa.

Gazalıñ gövün götermez,

Yüreğiñ goorı bolmasa.

(176)

İndi maña zoor etme,

Beyle uukaa zaar etme,

Giiñ dünyäämi daar etme,

Uukusızlık belaası.

(293/7)

Solan saarı güyze meñzääp,

Elleriñ de yitdi birden.

Mılaakatlı, mahmal sesiñ

Yaña dööndi gitdi birden.

(290/2)

Gülüm baar, gülzaarım baar,

Aal yañaklı yaarım baar,

Aal yañaklı naar yaalı,

Aak alkımı gaar yaalı,

Dünyää gözelliğiniñ

Baarı şonda baar yaalı.

(110/1)

Goydum yazyaan hatımı.

Dünye doñdı meñ bilen.

Yene çıkdım daşarıık

Seni küysääp dañ bilen.

(276/3)

Bütiin şäher yatanda daa,

Sesler uukaa batanda daa,

Yene dañlar atanda daa,

Gulağıma geldi durdı

Ökceleriñ tırkıldısı.

(238/1)

Derviş boldum, daanadım men.

Äädimiñi saanadım men.

Uukuda daa, sıınadım men,

Gulağıma geldi durdı

Ökceleriñ tırkıldısı.

(238/2)

Şair, aynı zamanda bir ek ve bir kelimeden meydana gelen redifler de kullanmıştır:

Duralğaa gelen gäämiiñ

Biiri örkün çekip yöör.

Oymuldaşıp, bir topar

Gumrı dääne çokup yöör.

(100/4)

Niiredendir bir yerden

Pısırdaap gelen serçe,

Öyünden ayra düşüp,

Süllümbaay bolan serçe

(100/5)

Atacanov'un redif olarak en çok kullandığı ekler, iyelik, fiil çekim ve zarf fiil ekleridir. Şair, hâl eklerinden oluşan rediflere de çok baş vurmuştur. Bunlarla ilgili örnekler aşağıdadır:

Goy, yañlanıp şirin şeker ovaazıñ,

Ähli ooba şäherlere yayrasın.

Toy gününde çalyaan şaadıyaan saazıñ,

Yüreklere yürek berip sayrasın.

(39/1/4)

Aydım bolsa ömürbaakı ölmeyäär,

Aydım aadamlarıñ gövün sırdaşı.

Ol esğeriñ aadın aadam bilmeyäär,

Emmaa ol aadamlañ baakı gardaşı.

(6/5)

Gooğurdaşıp gumrular

Gaanatların gerdiler.

Ezilen eciiz serçää

Baada penaa berdiler.

(100/7)

Şol mahalam şahada

Şeydaa bilbil sayrayaar.

Şaadıyaana ovaazı

Yaaslı öye yayrayaar.

(108/5)

Kimse otuzında yoolda haşlayaar,

Iızına övrülyää, alañdan ötmään.

Kimseler diişinden garraap başlayaar,

Ayrılyaa azıdan kırkına yetmään.

(318/5)

Göryää miñ, güllerden güllere gonup,

Güllere gül goşup, şiireden gaanıp,

Uçup yöör arılar ovaazlı iñlääp,