1-NJI SÖHBETDEŞLIK

MAGTYMGULY KIM?

Bu söhbetdeşlikden esasy maksadymyz ýaşlarymyza Magtymguly atamyz hakynda gysgaça düşündiriş bermek, onuň kimligini öz goşgularynyň kömegi bilen açyp görkezmek, şahyryň maşgala ýagdaýy we döredijiligi barada gysgaça maglumat bermek.

Hormatly türkmen talyplary! Dogrusyny aýtsak, akyldar atamyz aslynda “äleme belgilidir”.“Asly gerkez, ýurdy Etrek, ady Magtymguludyr” diýen ýörgünli setirleri türkmenlerde bilmeýän ýok bolsa gerek. Hut şu ýerdenem söhbetdeşligimiz başlanýar.

Eziz ýaşlar! Biz bu soraga anyk jogap bermek üçin, başga çeşmä salgylanman akyldar atamyzyň hut özünden, onuň çeper setirlerinden soralyň. Bu ýerdäki ylmy çeşmämiz milli şahyrymyzyň çeper setirleridir. Başgaça aýdanymyzda, onuň çeper şygyrlaryny ylmy esasda tireliň. Geliň, öňi bilen Magtymguly atamyzyň kimligi hakynda şahyrymyzyň hut öz setirlerine salgylanalyň!

1.Bilmeýen soranlara aýdyň bu garyp adymyz,

Asly gerkez, ýurdy Etrek, ady MAGTYMGULUDYR.

Sünnälenen setirlerden-de görnüşi ýaly, şahyrymyzyň kimlik taýdan başbildiniň özboluşly üçburçlugy mesaňa mälimdir. Anyklap aýdanymyzda, çeper sözler bilen sünnälenen şahyrana üçburçluk Magtymguly atamyzyň öz döwrüniň resmi şadatnamasyny ýatladýar. Bu üçburçlugyň “asly”, “ýurdy”, “ady” diýlip atlandyryljak üç burçy-da gaty anykdyr. Ynha, şol şahyrana üçburçluk:

A_sly

Ý_urdy A_dy

Asly = gerkez, ýurdy = Etrek, ady = Magtymguly.

2.Ýurdum ETREK, ilim gökleň,

Men bir söwer ýar gözlär men (Gözlär men)

Ýurdy = Etrek, ili = gökleň, ady = men (Magtymguly)

3.MAGTYMGULY, ismiň seniň bolsun gerekdir Pyragy,

Mar golundan dyndym diýsem, geldi hijranyň ýaragy. (Sylmaý boldum)

Ady = Magtymguly, lakamy = Pyragy. Lakamy bilen baglanyşykly ýagdaýy aşakdaky şygyrlaryndan hem öwrenip bileris.

4.MAGTYMGULY, seniň adyň,

Bolsun indi, goý, Pyragy. (Pyragy) we şm.

Netije: ADY: MAGTYMGULY.

1.Resululla goýmuş adyn Azady,

Atam – DÖWLETMÄMMET molla haky çün! (Haky çün)

Netije: ATASYNYŇ ADY: DÖWLETMÄMMET MOLLA

1.Görmedim öz rastyma,ol bakydan gül deý ýüzün,

Diýdi:görmedim çyragym,ýaş ediban ol gözün,

“PYRAGY!PYRAGY!”diýip,unudyban ol sözün,

Berdi ol zemin içre biygtyýar görge özün,

Walydym,Mekge-Medinäm,mähribanym, kaýda sen?(Kaýda sen?).

2.Magtymguly adyň döndi PYRAGA,

Paryg bolup çek özüňni gyraga (Bu dünýä).

3.Magtymguly,seniň adyň ,

Bolsun indi, goý, PYRAGY! (Pyragy)

4.Diýdim:“PYRAGY ismim”. Diýdi: “Pyrkat çeke sen”(Diýdi)

5.Magtymguly seniň ismiň bolsun gerekdir PYRAGY (Sylmaý boldum)

Netije: LAKAMY: PYRAGY

1.Bilmeýen soranlara aýdyň bu garyp adymyz,

Asly GERKEZ,ýurdy Etrek, ady Magtymguludyr (Äleme belgilidir)

2.Ýurdum Etrek, ilim GÖKLEŇ,

Men bir söwer ýar gözlär men (Gözlär men)

3.Bug bolup göterlen arza, gör, umman,

GÖKLEŇİŇ pälwany- Azadym kany? (Azadym kany?)

Netije: TIRE-TAÝPASY: GÖKLEŇ-GERKEZ

1. Bilmeýen soranlara aýdyň bu garyp adymyz,

Asly gerkez, ýurdy ETREK, ady Magtymguludyr (Äleme belgilidir)

Netije:ÝAŞAN ÝURDY: ETREK

1.Mekan eýläp, üç ýyl iýdim duzuňy,

Gider boldum, hoş gal, gözel “ŞIRGAZY!”

Ötürdim gyşyňy, nowruz-ýazyňy,

Gider boldum, hoş gal, gözel “ŞIRGAZY!”(Gözel “Şirgazy!”)

2.Ylym-tälim algan seni unutmaz,

Gider boldum, hoş gal, gözel “ŞIRGAZY!”(Gözel “Şirgazy!”)

Netije: BILIM ALAN ÝOKARY OKUW JAÝY:

ŞIRGAZY (HYWA)

1.Magtymguly,çagyr rebbul ybbady,

Bu dünýä,ahyret bergil myrady,

Resululla goýmuş adyn AZADY,

Atam-DÖWLETMÄMMET MOLLA haky çün!(Haky çün)

2.Her dem ýatlap,gan aglaram,

Kyblam-atam AZADYNY!(Terk eýleme bu mekany)

3.Degre-daşym sil alypdyr,galmyşam ýowuz menem,

Pederim AZADY ötdi,galmady käbäm enem(Jan eýledi)

Netije: KAKASYNYŇ ADY: AZADY, DÖWLETMÄMMET

Bellik:Magtymgulynyň ejesiniň ady,Orazgül bolup, şahyryň goşgularynda onuň hakyky ady tutulmaýar. Onuň ýerine “Walydym, Mekge-Medinäm, Mähribanym, Käbäm, Enem” ýaly aňlatmalar ulanylypdyr.

1.Sen gideliň dokuz ýyldyr öteni,

Kaýda watan tutduň,gardaş ABDYLLA?

2.Gan ýyglap,atamyň bili büküldi,

Kaýda watan tutduň, gardaş ABDYLLA?(Abdylla)

3.Eý, gardaşym, sen, ABDYLLA,

Terk eýleme bu mekany! (Terk eýleme bu mekany)

4.MÄMMETSAPADYR gardaşym,

Molla MATAM – Sapakdaşym,

ABDYLLA gelse basdaşym,

Pygamber nazar gözlär men.(Gözlär men)

5.BAÝRAM gelin, HANMEŇLI gyz, JANESEN,

Bu dertleriň haýsy birne ýana sen.

6.Magtymguly,elip bilim buruldy,

Damarym dartyldy,ganym duruldy,

Ölüm zarby üç tarapdan uruldy,

Akylym dagylyp, haýrana geldi.(Weýrana geldi)

7.Illeri bar diňli-diňli,

Sowuk suwly, ter öleňli,

İli-gökleň, ady-MEŇLİ,

Näzli dildardan aýryldym(Aýryldym).

Netije: GARYNDAŞLAR WE ÝOLDAŞLARY: ABDYLLA(dogany)

MÄMMETSAPA(dogany)

JANESEN (dogany) HANMEŇLİ (uýasy)

BAÝRAM(dogany Janeseniň gelni)

MOLLA MATAM (bile okan ýoldaşy)

MEŇLI (aşygy, söýen gyzy)

1.Türkmenler baglasa, bir ýere bili,

Gurudar Gulzumy, derýaýy-Nili,

Teke, ýomut, gökleň, ýazyr-alili,

Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz (Döker bolduk ýaşymyz)

2.Teke, ýomut, ýazyr, gökleň, ahal ili bir bolup,

Kylsa bir jaýga ýörişni,açylar gül lälesi,

Erer ol erkan mydam,budur ki türkmen binasy,

Bil polatdan bina bolgan, budur türkmen galasy (Türkmen binasy)

3.Hor galmasyn puştba-puşdum,

Berkarar döwlet islärin (At islärin)

4.Eglenmez, eýýam öwrüler,

Zaman öter, nyrh çöwrüler,

Agyr döwletler aýrylar,

Bir agza bakmaýan ärden.(Ýykmaýan ärden).

5.Bir-birini çapmak ermes ärlikden,

Bu iş şeýtanydyr, belki körlükden,

Agzalalayk aýrar ili dirlikden,

Döwlet dönüp, nobat düşmana gelgeý.(Nogsana gelgeý)

6.Pyragy,sözlär derdini,

Tilkiler atmyş gurduny,

Söýüpdir türkmen ýurduny,

Eýe bolgan bir han istär.(Jan istär)

Netije: SYÝASY GARAÝŞY: TÜRKMEN TIREDIR TAÝPALARYNY BIRLEŞDIRIP, BERKARAR, ÖZBAŞDAK, GARAŞSYZ BIR DÖWLET GURMAK, AGZYBIRLIKDE ÝAŞAMAK, BIR DÖWLETE JEBISLEŞMEK, BIR SERDARA GULLUK ETMEK.

Hormatly türkmen talyplary! Ynha, parasatly atamyz Magtymgulynyň öz elleri bilen ýazan şygyrlaryndan alnan nusgalar-ha gysgajyk şulardan ybarat. Geljekdäki söhbetdeşligimizde milli şahyrymyzyň akyl gämisi bilen gezelenje çykmaklygy göz öňünde tutýarys.

Hormatlamak bilen, Doç. Dr. Berdi SARYÝEW (Ankara uniwersiteti)