1-NJI SÖHBETDEŞLIK

MAGTYMGULY KIM?

 

 

Bu söhbetdeşlikden esasy maksadymyz ıaşlarymyza Magtymguly atamyz hakynda gysgaça düşündiriş bermek, onuň kimligini öz goşgularynyň kömegi bilen açyp görkezmek, şahyryň maşgala ıagdaıy we döredijiligi barada gysgaça maglumat bermek.

Hormatly türkmen talyplary! Dogrusyny aıtsak, akyldar atamyz aslynda “äleme belgilidir”.“Asly gerkez, ıurdy Etrek, ady Magtymguludyr” diıen ıörgünli setirleri türkmenlerde bilmeıän ıok bolsa gerek. Hut şu ıerdenem söhbetdeşligimiz başlanıar.

Eziz ıaşlar! Biz bu soraga anyk jogap bermek üçin, başga çeşmä salgylanman akyldar atamyzyň hut özünden, onuň çeper setirlerinden soralyň. Bu ıerdäki ylmy çeşmämiz milli şahyrymyzyň çeper setirleridir. Başgaça aıdanymyzda, onuň çeper şygyrlaryny ylmy esasda tireliň. Geliň, öňi bilen Magtymguly atamyzyň kimligi hakynda şahyrymyzyň hut öz setirlerine salgylanalyň!

1.Bilmeıen soranlara aıdyň bu garyp adymyz,

Asly gerkez, ıurdy Etrek, ady MAGTYMGULUDYR.

 

Sünnälenen setirlerden-de görnüşi ıaly, şahyrymyzyň kimlik taıdan başbildiniň özboluşly üçburçlugy mesaňa mälimdir. Anyklap aıdanymyzda, çeper sözler bilen sünnälenen şahyrana üçburçluk Magtymguly atamyzyň öz döwrüniň resmi şadatnamasyny ıatladıar. Bu üçburçlugyň  “asly”, “ıurdy”, “ady” diılip atlandyryljak üç burçy-da gaty anykdyr. Ynha, şol şahyrana üçburçluk: 

 

                                   Asly

                                  

                    İurdy                         Ady

                       

Asly = gerkez, ıurdy = Etrek, ady = Magtymguly.

 

2.İurdum ETREK, ilim gökleň,

Men bir söwer ıar gözlär men (Gözlär men)

 

İurdy = Etrek, ili = gökleň, ady = men (Magtymguly)

 

3.MAGTYMGULY, ismiň seniň bolsun gerekdir Pyragy,

Mar golundan dyndym diısem, geldi hijranyň ıaragy. (Sylmaı boldum)

 

Ady = Magtymguly, lakamy = Pyragy. Lakamy bilen baglanyşykly ıagdaıy aşakdaky şygyrlaryndan hem öwrenip bileris.

 

4.MAGTYMGULY, seniň adyň,

Bolsun indi, goı, Pyragy. (Pyragy) we şm.

 

Netije:   ADY: MAGTYMGULY.

 

1.Resululla goımuş  adyn Azady,

Atam – DÖWLETMÄMMET  molla haky çün! (Haky çün)

 

Netije: ATASYNYŇ ADY: DÖWLETMÄMMET MOLLA

 

 

1.Görmedim öz rastyma,ol bakydan gül deı ıüzün,

Diıdi:görmedim çyragym,ıaş ediban ol gözün,

“PYRAGY!PYRAGY!”diıip,unudyban ol sözün,

Berdi ol zemin içre biygtyıar görge özün,

Walydym,Mekge-Medinäm,mähribanym, kaıda sen?(Kaıda sen?).

2.Magtymguly adyň döndi PYRAGA,

Paryg bolup çek özüňni gyraga (Bu dünıä).

 

3.Magtymguly,seniň adyň ,

Bolsun indi, goı, PYRAGY! (Pyragy)

 

4.Diıdim:“PYRAGY ismim”. Diıdi: “Pyrkat çeke sen”(Diıdi)

 

5.Magtymguly seniň ismiň bolsun gerekdir PYRAGY (Sylmaı boldum)

 

Netije: LAKAMY: PYRAGY

 

1.Bilmeıen soranlara aıdyň bu garyp adymyz,

Asly GERKEZ,ıurdy Etrek, ady Magtymguludyr (Äleme belgilidir)

2.İurdum Etrek, ilim GÖKLEŇ,

Men bir söwer ıar gözlär men (Gözlär men)

 

3.Bug bolup göterlen arza, gör, umman,

GÖKLEŇİŇ pälwany- Azadym kany? (Azadym kany?)

 

Netije: TIRE-TAİPASY: GÖKLEŇ-GERKEZ

 

 

1. Bilmeıen soranlara aıdyň bu garyp adymyz,

Asly gerkez, ıurdy ETREK, ady Magtymguludyr (Äleme belgilidir)

 

Netije:İAŞAN İURDY: ETREK

 

 

1.Mekan eıläp, üç ıyl iıdim duzuňy,

Gider boldum, hoş gal, gözel “ŞIRGAZY

Ötürdim gyşyňy, nowruz-ıazyňy,

Gider boldum, hoş gal, gözel “ŞIRGAZY!”(Gözel “Şirgazy!”)

 

2.Ylym-tälim algan seni unutmaz,

Gider boldum, hoş gal, gözel “ŞIRGAZY!”(Gözel “Şirgazy!”)

 

Netije: BILIM ALAN İOKARY OKUW JAİY:

ŞIRGAZY (HYWA)

 

 

1.Magtymguly,çagyr rebbul ybbady,

Bu dünıä,ahyret bergil myrady,

Resululla goımuş adyn AZADY,

Atam-DÖWLETMÄMMET MOLLA haky çün!(Haky çün)

 

2.Her dem ıatlap,gan aglaram,

Kyblam-atam AZADYNY!(Terk eıleme bu mekany)

 

3.Degre-daşym sil alypdyr,galmyşam ıowuz menem,

Pederim AZADY ötdi,galmady käbäm enem(Jan eıledi)

 

Netije: KAKASYNYŇ ADY: AZADY, DÖWLETMÄMMET

 

Bellik:Magtymgulynyň ejesiniň ady,Orazgül bolup, şahyryň goşgularynda onuň hakyky ady tutulmaıar. Onuň ıerine “Walydym, Mekge-Medinäm, Mähribanym, Käbäm, Enem” ıaly aňlatmalar ulanylypdyr.

 

1.Sen gideliň dokuz ıyldyr öteni,

Kaıda watan tutduň,gardaş ABDYLLA?

 

2.Gan ıyglap,atamyň bili büküldi,

Kaıda watan tutduň, gardaş ABDYLLA?(Abdylla)

 

3.Eı, gardaşym, sen, ABDYLLA,

Terk eıleme bu mekany! (Terk eıleme bu mekany)

 

4.MÄMMETSAPADYR gardaşym,

Molla MATAM – Sapakdaşym,

ABDYLLA  gelse basdaşym,

Pygamber nazar gözlär men.(Gözlär men)

 

5.BAİRAM gelin, HANMEŇLI gyz, JANESEN,

Bu dertleriň haısy birne ıana sen.

 

6.Magtymguly,elip bilim buruldy,

Damarym dartyldy,ganym duruldy,

Ölüm zarby üç tarapdan uruldy,

Akylym dagylyp, haırana geldi.(Weırana geldi)

 

7.Illeri bar diňli-diňli,

Sowuk suwly, ter öleňli,

İli-gökleň, ady-MEŇLİ,

Näzli dildardan aıryldym(Aıryldym).

 

 

Netije: GARYNDAŞLAR WE İOLDAŞLARY:                                                         ABDYLLA(dogany)

                         MÄMMETSAPA(dogany)

JANESEN (dogany)                                                                                   HANMEŇLİ (uıasy)

                         BAİRAM(dogany Janeseniň gelni)

                          MOLLA MATAM (bile okan ıoldaşy)

                             MEŇLI (aşygy, söıen gyzy)

 

 

1.Türkmenler baglasa, bir ıere bili,

Gurudar Gulzumy, derıaıy-Nili,

Teke, ıomut, gökleň, ıazyr-alili,

Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz (Döker bolduk ıaşymyz)

 

2.Teke, ıomut, ıazyr, gökleň, ahal ili bir bolup,

Kylsa bir jaıga ıörişni,açylar gül lälesi,

Erer ol erkan mydam,budur ki türkmen binasy,

Bil polatdan bina bolgan, budur türkmen galasy (Türkmen binasy)

3.Hor galmasyn puştba-puşdum,

Berkarar döwlet islärin (At islärin)

 

4.Eglenmez, eııam öwrüler,

Zaman öter, nyrh çöwrüler,

Agyr döwletler aırylar,

Bir agza bakmaıan ärden.(İykmaıan ärden).

 

5.Bir-birini çapmak ermes ärlikden,

Bu iş şeıtanydyr, belki körlükden,

Agzalalayk aırar ili dirlikden,

Döwlet dönüp, nobat düşmana gelgeı.(Nogsana gelgeı)

 

6.Pyragy,sözlär derdini,

Tilkiler atmyş gurduny,

Söıüpdir türkmen ıurduny,

Eıe bolgan bir han istär.(Jan istär)

 

Netije: SYİASY GARAİŞY: TÜRKMEN TIREDIR TAİPALARYNY BIRLEŞDIRIP, BERKARAR, ÖZBAŞDAK, GARAŞSYZ BIR DÖWLET GURMAK, AGZYBIRLIKDE İAŞAMAK, BIR DÖWLETE JEBISLEŞMEK, BIR SERDARA GULLUK ETMEK.

Hormatly türkmen talyplary! Ynha, parasatly atamyz Magtymgulynyň öz elleri bilen ıazan şygyrlaryndan alnan nusgalar-ha gysgajyk şulardan ybarat. Geljekdäki söhbetdeşligimizde milli şahyrymyzyň akyl gämisi bilen gezelenje çykmaklygy göz öňünde tutıarys.

Hormatlamak bilen,  Doç. Dr. Berdi SARYİEW (Ankara uniwersiteti)