MAGTYMGULUDA DÜNÝÄNIŇ TYMSAL TESWIRI

Tymsalyň şahyrana düşündirilişine, ondaky jemgyýetçilik-pelsepewi we sopuçylyk manydyr mazmuna göz ýetirmek üçin geliň, ilki bilen Magtymguly atamyzyň setirlerine salgylanyp, “dünýä” sözi baglanyşykly käbir tymsallary linwistik terezä goýup, öwrenmäge çalşalyň:

1. Dünýä düýşdür, örän gysga wagtlaýyndyr: “Bir gije düýş gördüň, ertiri ýokdur, Dünýäniň tymsaly düýşdür, ýaranlar!”(Keçdir ýaranlar), “Pyragy, dünýä düýşdür, Düýş görseň, düýbi hiçdir.”(Diş gitmek). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + halk ynanç. &)

2. Dünýä iki sany warakdyr (sahypadyr), hem az, hem gysga wagtlykdyr: “Bu dünýä diýgeniň iki warakdyr, Ýarysy garadyr, ýarysy akdyr.”(Keçdir ýaranlar). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + mat. &+ poligraf. neşir. &).

3. Dünýä ýalançy (ýalançy dünýä), dünýä-aldawçydyr: “Jebri-jepasy köp, ýalançy dünýä, Goýmaz sen gezmäge ýaru-ýar bile.”(Ar bile), “Kimdir ýalançyda tutan jahany, Tutanyň ellerin açyp baradyr”(Geçip baradyr), “Ýalançyda ýegdir galsa ýagşy at, Bu dünýäge gelmiş bolsaň, öter sen.”(Ýeter sen), “Ynanmagyl bu dünýäniň barlygna, “Bar-bar” bilen ýok bolar sen, ýiter sen”(Ýeter sen), “Bir gün aşymyza awy gatar sen, Owwal aldap biýr sen baly, dünýä heý!”(Saly, dünýä heý!). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + ahlak-häsiýetn. &+ jenaýat. &).

4. Dünýä panydyr, geçijidir, uzak eglenmez, geldi-geçerdir: “Pany dünýä ynanmaň, Altyn-kümüşe guwanmaň”(Atça bolmaz), “Bu dünýä panydyr, tutmaz binany, Bu dünýäge gelen geçip baradyr.”(Geçip baradyr), “Ýaranlar pany dünýäniň, Ahyry bibat görüner”(Bibat görüner). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + din. &+ hlk. ynanç. &).

5. Dünýä gowgadyr, goh-galmagaldyr: “Bu dünýä gowgadyr, bir galmagaldyr, Kimi “ber-hä-berdir”, kim “al-ha-aldyr”, Ýigitler, bu dünýä şuňa mysaldyr, Bark urar asmanda, baran eglenmez!”(Pygan eglenmez) “Bolan günüň toýdur, ölen günüň-waý, Başdan-aýak galmagaldyr, bu dünýä”(Ýolmuş bu dünýä). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + jemgyýet-hukuk. & + jenaýat. ).

6. Dünýä bazardyr, alyş-beriş, aluw-satuw, söwda merkezidir: “Gulak salyp bir köşede oturdym, “Ber-hä-bermiş”, “al-ha-almyş” bu dünýä.”(Bu dünýä). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + jemgyýet-ykdysady. & + söwda. &).

7. Dünýä talaňçydyr: “Dyrnagy demirden talaňçy dünýä, Işiň ýokdur, namys bile, ar bile.”(Ar bile). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + jemgyýet-hukuk. & + jenaýat. &).

8. Dünýä bir kerwensaraýdyr: “Bu dünýä göýä bir kerwensaraýmyş, Gelen ýük ýazdyryp geçip baradyr.”(Geçip baradyr). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + ulag-gatnaşyk. & + gurluşyk. ).

9. Dünýä bir ýylandyr, mardyr, dünýä bir syçandyr: “Dünýä mardyr, ýassanyban ýatyp sen, Ynjalarmy bile ýatan mar bile?”(Kär bile), “Bu dünýä bir kör syçanyň mysaly, Kökleri birbe-bir kertip durupdyr” (Utup durupdyr). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + zool. &).

10. Dünýä bir menzildir: “Dünýä bir menzildir gelip-geçerge, Bu menzile gelgen, gitmeýin galmaz.” (Ýetmeýin galmaz). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyýet-syýasy. & + geograf. &)...wb.

Mysallardan görnüşi ýaly, ussat şahyr atamyz Magtymguly “dünýä” sözüniň şahyrana tymsalyny öz goşgy setirlerinde çeperçilik nusgalary bilen jaýdar görkezipdir.

Berdi Saryýew, Ankara uniwersitetiniň türkmen dili mugallymy.