MAGTYMGULUDA DÜNİÄNIŇ TYMSAL TESWIRI

 

Tymsalyň şahyrana düşündirilişine, ondaky jemgyıetçilik-pelsepewi we sopuçylyk manydyr mazmuna göz ıetirmek üçin geliň, ilki bilen Magtymguly atamyzyň setirlerine salgylanyp, “dünıä” sözi baglanyşykly käbir tymsallary linwistik terezä goıup, öwrenmäge çalşalyň:

1. Dünıä düışdür, örän gysga wagtlaıyndyr: “Bir gije düış gördüň, ertiri ıokdur, Dünıäniň tymsaly düışdür, ıaranlar!”(Keçdir ıaranlar), “Pyragy, dünıä düışdür, Düış görseň, düıbi hiçdir.”(Diş gitmek). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + halk ynanç. &)

2. Dünıä iki sany warakdyr (sahypadyr), hem az, hem gysga wagtlykdyr: “Bu dünıä diıgeniň iki warakdyr, İarysy garadyr, ıarysy akdyr.”(Keçdir ıaranlar). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + mat. &+ poligraf. neşir. &).

3. Dünıä ıalançy (ıalançy dünıä), dünıä-aldawçydyr: “Jebri-jepasy köp, ıalançy dünıä, Goımaz sen gezmäge ıaru-ıar bile.”(Ar bile), “Kimdir ıalançyda tutan jahany, Tutanyň ellerin açyp baradyr”(Geçip baradyr), “İalançyda ıegdir galsa ıagşy at, Bu dünıäge gelmiş bolsaň, öter sen.”(İeter sen), “Ynanmagyl bu dünıäniň barlygna, “Bar-bar” bilen ıok bolar sen, ıiter sen”(İeter sen), “Bir gün aşymyza awy gatar sen, Owwal aldap biır sen baly, dünıä heı!”(Saly, dünıä heı!). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + ahlak-häsiıetn. &+ jenaıat. &).

4. Dünıä panydyr, geçijidir, uzak eglenmez, geldi-geçerdir: “Pany dünıä ynanmaň, Altyn-kümüşe guwanmaň”(Atça bolmaz), “Bu dünıä panydyr, tutmaz binany, Bu dünıäge gelen geçip baradyr.”(Geçip baradyr), “İaranlar pany dünıäniň, Ahyry bibat görüner”(Bibat görüner). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + din. &+ hlk. ynanç. &).

5. Dünıä gowgadyr, goh-galmagaldyr: “Bu dünıä gowgadyr, bir galmagaldyr, Kimi “ber-hä-berdir”,  kim “al-ha-aldyr”, İigitler, bu dünıä şuňa mysaldyr, Bark urar asmanda, baran eglenmez!”(Pygan eglenmez) “Bolan günüň toıdur, ölen günüň-waı, Başdan-aıak galmagaldyr, bu dünıä”(İolmuş bu dünıä). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + jemgyıet-hukuk. & + jenaıat. ).

6. Dünıä bazardyr, alyş-beriş, aluw-satuw, söwda merkezidir: “Gulak salyp bir köşede oturdym, “Ber-hä-bermiş”, “al-ha-almyş” bu dünıä.”(Bu dünıä). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + jemgyıet-ykdysady. & + söwda. &).

7. Dünıä talaňçydyr: “Dyrnagy demirden talaňçy dünıä, Işiň ıokdur, namys bile, ar bile.”(Ar bile). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + jemgyıet-hukuk. & + jenaıat. &).

8. Dünıä bir kerwensaraıdyr: “Bu dünıä göıä bir kerwensaraımyş, Gelen ıük ıazdyryp geçip baradyr.”(Geçip baradyr). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + ulag-gatnaşyk. & +  gurluşyk. ).

9. Dünıä bir ıylandyr, mardyr, dünıä bir syçandyr: “Dünıä mardyr, ıassanyban ıatyp sen, Ynjalarmy bile ıatan mar bile?”(Kär bile), “Bu dünıä bir kör syçanyň mysaly, Kökleri birbe-bir kertip durupdyr” (Utup durupdyr). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + zool. &).

10. Dünıä bir menzildir: “Dünıä bir menzildir gelip-geçerge, Bu menzile gelgen, gitmeıin galmaz.” (İetmeıin galmaz). Tymsalyň ylmy arabaglanyşygynyň ugurlary: (jemgyıet-syıasy. & + geograf. &)...wb.

Mysallardan görnüşi ıaly, ussat şahyr atamyz Magtymguly “dünıä” sözüniň şahyrana tymsalyny öz goşgy setirlerinde çeperçilik nusgalary bilen jaıdar görkezipdir.

Berdi Saryıew, Ankara uniwersitetiniň türkmen dili mugallymy.