MEHMET KARA: 1960 Mersin (Gülnar) doğumludur. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünü bitirdi (1986). Ankara Üniversitesi Hukuk, Siyasal Bilgiler ve Ziraat fakültelerinde Türk dili okutmanlığı görevinde bulundu (1987-1993).

Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış bir eser üzerinde dil incelemesi yaparak yüksek lisansını tamamladı (1988).

Sovyetler Birliği'nin dağılmaya başladığı yıllarda hocası Prof. Dr. Ahmet B. Ercilasun'un açtığı çığırı izleyerek Türk lehçelerine karşı derin bir ilgi duydu. Onun rehberliğinde Türkmen şairi Ata Atacanov'un şiirleri üzerinde bilgisayar destekli bir stilistik çalışması yaparak doktor oldu (1996).

Türkmenistan'a giderek sahasıyla ilgili araştırmalarda bulundu ve uluslararası düzeyde toplantılara katıldı.

Yazdığı makaleleri, Türk Dili, Türk Yurdu, Türk Kültürü, Bilig, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi gibi dergilerde yayımladı.

Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı, Türk Dil Kurumu ve Millî Eğitim Bakanlığının ortaklaşa yürüttükleri "Ortak Türk Edebiyatlarını Yazma Komisyonu"nda; Türk Dil Kurumu ile Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansının birlikte yürüttükleri "Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri Projesi"nde görev aldı.

Gazi Üniversitesiyle Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesinde misafir öğretim üyesi olarak Türk lehçeleri dersleri okuttu.

Yirmi Türk lehçesinin Kiril harfli metinlerini elektronik ortamda Lâtin'e çeviren bir yazılımın geliştirilmesine öncülük etti ve bu yazılıma "Gaspıralı Ver. 1.0" adını verdi.

Yaptığı çalışmaların bir ürünü olarak Who is Who in Turkey? (Türkiye'de Kim Kimdir?) adlı biyografi ansiklopedisinde hayatı ve eserlerine yer verildi.

06.06.2002 tarihinde "Çağdaş Türk Lehçeleri Doçenti" unvanını aldı.

Şu anda Kırıkkale Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde öğretim üyesi olan Kara, evli ve üç çocuk babasıdır.

ESERLERİ:

İnceleme ve Araştırmaları: Nerede Hata Yaptık? -Zeki Karakaya ve Ahmet Efe ile birlikte- (1991), Türkçenin Uluslararası Şiir Şöleni-Türk Dünyası Şiir Güldestesi -Metinler/Bildiriler/Seçmeler -Yayına hazırlayan- (1993), Ata Atacanov’un Şiirleri I-II - Giriş-Metin-Aktarma-İnceleme-Gramer Dizini- (1997), Türkmen Türkçesi ve Türkmen Edebiyatı Üzerine Araştırmalar (1998), Türkmence - Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük (2001).

Şiir Kitapları: Gün Doğmak Üzere (1990), Denizi Mavileştiren Uyku (1992), Gündüz Tükenmeden (2000).

Tercümeleri: Japanese Tales -Japon Masalları- (2000).

AHMET KARADOĞAN: 1976 Yozgat (Akdağmadeni) doğumlu olan Karadoğan, ilk ve orta öğrenimini memleketinde tamamladı. 1998 yılında Kırıkkale Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünden mezun oldu. Aynı yıl Kırıkkale Üniversitesinde başladığı yüksek lisans eğitimini 2001 yılında “Anadolu’yu Türkleştirenlerin İsimleri” adlı teziyle tamamladı. 2001 yılında aynı üniversitede doktora eğitimine başladı. Türklük biliminin çeşitli konularında yaptığı çalışmaları Türk Dili, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı–Belleten, Türk Dünyası Araştırmaları, Millî Folklor gibi dergilerde yayınlandı.

Şu anda Kırıkkale Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde araştırma görevlisidir.

İletişim: mehkara@yahoo.com

ahkaradogan@yahoo.com

SÖZ BAŞI

Deyimler, çoğunlukla gerçek anlamının dışında kullanılan ve ilgi çekici bir anlatım özelliği taşıyan kalıplaşmış kelime topluluklarıdır. Bu kelime toplulukları, taşıdıkları anlatım değeri bakımından dilde önemli bir yere sahiptirler ve doğru kullanıldıkları zaman anlatıma büyük bir zenginlik kazandırırlar. Bu sebeple gerek konuşma dilinde, gerekse yazı dilinde deyimlere sık başvurulur.

Türk Lehçelerinin birbirine aktarılmasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmaktadır. Türk Lehçeleri arasında karşılaştırmalı dil bilimi çalışmalarının azlığı sebebiyle bu tür sorunların niteliği ve nasıl aşılacağı tam olarak tespit edilememektedir.

Türk Lehçeleri arasındaki aktarma sorunlarından bir kısmı, deyimlerin yanlış aktarılmasından kaynaklanmaktadır. Bu sorunun aşılması da şüphesiz lehçeler arası deyim sözlüklerinin hazırlanmasıyla mümkün olacaktır.

İşte bu eser, lehçeler arası aktarma çalışmalarına katkı sağlamak üzere hazırlanmıştır. Ancak doğrudan aktarma çalışması yapmayanlar da Türkmenlerin kullandığı deyimleri görmek ve bunları Türkiye Türklerinin deyimleriyle karşılaştırmak için bu eseri kullanabilirler.

Bu çalışmada, Türkmen Türkçesindeki deyimlerin anlamları Türkiye Türkçesi ile verilmiştir. Anlamlar verilirken deyimin deyim olarak karşılanmasına büyük özen gösterilmiştir. Eser hazırlanırken çeşitli eserler ve sözlüklerden faydalanılmıştır. Sözlükler içerisinde hem deyimler sözlüğü hem de genel sözlükler vardır.

Çalışmamızda, madde başı olarak toplam 5728 adet deyim bulunmaktadır. Aynı kavramı anlatan deyimlerin anlamları verilirken, okuyucuya kolaylık olması bakımından " bk." ibaresi kullanılmamış; onun yerine bu durumdaki her madde başı için bizzat madde başının karşısında anlam verilmiş, göndermede bulunulmamıştır. Zaman zaman sözlükte bir yere baktığında, okuyucunun bir başka yere daha bakması gerekmektedir. Bu, dolambaçlı bir yoldur. "bk." anlayışını işletmememizde, bilgisayarın sağladığı kolaylık da elbette etkili olmuştur.

Bazı deyimler Türkiye Türkçesinde olmadığı hâlde bunların Türkmen Türkçesindeki anlamları kelime kelime aktarılmış, daha sonra (;) işareti konulup ardından deyimin Türkiye Türkçesindeki şekillerine yer verilmiştir. Derin kültür etkileşimleri sonucu bunların ortak deyim hâline gelmeleri ihtimal dahilindedir. Bu yüzden çok yerde ilk (;) işaretinden önceki deyimlerin Türkiye Türkçesinde bulunmadığı hâlde verilmesi yadırganmamalıdır. Bununla ilgili olarak şu örnekleri verebiliriz: "içinde it uvlamak: İçinde it ulumak; açlıktan karnı guruldamak, karnı zil çalmak, fena hâlde acıkmak; diliñden kirey islemek: Dilinden kira istemek; söylemesi gereken şeyi söylememek, konuşmaktan kaçınmak; düyeden ulı pil bar: Deveden büyük fil var; büyüğün büyüğü var, güçlünün daha güçlüsü var; garı köp basğılamak: Karı fazla çiğnemek; güngörmüş olmak, çok yaşamak, uzun yaşamak, yaşı çok olmak; üzümiñ suvı yalı: Üzüm suyu gibi; iki dirhem bir çekirdek, bir içim su, çok güzel, zarif -kadınlar için-."

Türkiye Türkçesinde deyimler, genellikle 3. şahıs baz alınarak kullanılır. Ancak Türkmen Türkçesinde 3. şahıs yanında, ağırlıklı olarak 2. şahıs da göz önünde bulundurulmaktadır. Bu sebeple çalışmamızdaki madde başları, Türkmen Türkçesindeki yaygın kullanılış biçimleri dikkate alınarak; bir kısmı 3. şahsa göre, bir kısmı da 2. şahsa göre verilmiştir.

Ortaya koyduğumuz bu eserin; Türkmen Türkçesi–Türkiye Türkçesi üzerine karşılaştırmalı araştırmalarda bulunacak olanlara, iki lehçe arasında aktarma yapacak kimselere, Türk kültürüyle ilgilenen araştırıcılara ve Türkmen Türkçesi dersi alan öğrencilere faydalı olacağını ümit ediyoruz.

Kullanıcıların yerinde yapılmış eleştirileri, eserin yeni baskılarında değerlendirilecektir. Kendilerine şimdiden teşekkür ederiz.

Sözlüğün düzeltmelerinde bize yardımcı olan Arş. Gör. Aslıhan Dinçer'e, bazı deyimlerin doğru anlamlandırılmasında katkıda bulunan Farzad Marjani'ye, bizi sıkıştırarak bu sözlüğün kullanıcılarına daha çabuk ulaşmasına vesile olan yayıncı Musa Çağlar'a teşekkürü bir borç biliriz.

20.02.2004

Doç. Dr. Mehmet KARA

Ahmet KARADOĞAN

"DEYİM" VE "DEYİMLER SÖZLÜĞÜ" ÜZERİNE

Gramer terimleri sözlüklerinde ve konuyla ilgili eserlerde "deyim" kavramı genellikle şu biçimlerde tanımlanmaktadır: "Bir tür sözlüksel birim oluşturan anlambirim toplaşması; genellikle öz anlamından az çok ayrı bir anlam içeren kalıplaşmış söz" (Vardar 1988: 74); "Çekici bir anlatım özelliği taşıyan, genellikle gerçek anlamından ayrı bir anlamı bulunan kalıplaşmış kelime öbeği" (Topaloğlu 1989: 55); "Gerçek anlamından farklı bir anlam taşıyan ve çekici bir anlatım özelliğine sahip olan kelime öbeği" (Korkmaz 1992: 43); "Belli bir kavramı, belli bir duygu ya da durumu dile getirmek için birden çok sözcüğün bir arada, seyrek olarak da tek bir sözcüğün yan anlamında kullanılmasıyla oluşan sözdür" (Aksan 1998: 35).

Yukarıdaki tanımlamalarda deyimle ilgili "kelimelerin yan anlamında kullanılması", "etkili bir anlatım gücü olması" ve "kalıplaşmış sözlerden oluşması" gibi özelliklere vurgu yapılmaktadır. Vurgulanan bu özellikler, deyim için tanımlayıcı niteliklerdir. Bir ifadenin deyim olup olmadığının belirlenmesinde, kelimelerin gerçek anlamlarının dışında kullanılıp kullanılmadığına özellikle dikkat etmek gerekir. Aksi taktirde deyim ile birleşik fiil karıştırılabilir; bazı birleşik fiiller deyim, bazı deyimlerse birleşik fiil zannedilebilir. Meselâ; Türkiye Türkçesindeki küfelik olmak deyimi, ol- fiilinin birleşik fiil kuruluşunda sıkça kullanılmasına bakılarak birleşik fiil zannedilebilir.

Çeşitli söz gruplarının deyim hâline gelebilmesi veya deyim olarak kullanılabilmesi için belli bir zamana ve belli bir dil birliği içinde yaygınlaşma sürecine ihtiyacı vardır. Deyimlerin doğuşu şahsî kullanımlarla başlar. İlk başlarda belli bir grup veya çevre içerisinde yaygınlaşır. Eğer bu ifade gerçekten etkili bir anlatım gücüne sahipse, kullanımı iyice yaygınlaşır ve artık deyim hâline gelir. Hatta deyimlerin bir kısmı belli bir sosyal grup argosu olarak başlar; daha sonra geniş kitleler tarafından kullanılınca deyim hâline gelir. Meselâ; Türkiye Türkçesindeki arazi olmak, asker argosu olarak ortaya çıkmasına rağmen günümüzde deyim olarak üst dilde kullanılmaktadır.

Deyimlerde bir milletin iktisadî ve sosyal hayatının, inanç sisteminin, tarihî macerasının derin izlerini bulmak mümkündür. İnsanların önem verdikleri şeyler deyimlere yansır; dolayısıyla deyimlere bakarak bir millet hakkında çok fazla şey öğrenilebilir. Ayrıca; halk tarafından iyi veya kötü sayılan tutum, davranış ve çeşitli insanî özellikler de deyimlere yansımaktadır. Bu özellikler, diğer bütün dünya dillerinde olduğu gibi, Türk lehçelerine de yansımış durumdadır. Öte yandan bu tür deyimlerin yanında organ adlarıyla ilgili deyimlerin bütün Türk lehçelerinde çok yaygın olduğunu söylemek gerekir.

Deyimlerin bu özelliğini çok iyi kavrayan Mehmet Kaplan, yıllar önce şunları yazmıştır: "Türkiye dışında yaşayan yüz milyona yakın Türkün konuşma ve yazı dili de bizi ilgilendirir. Bütün Türklerin kullandıkları dili, deyimleriyle tespit eden bir lügate ihtiyaç vardır.

Dilciler, umumiyetle muhtelif Türk şiveleri arasındaki fonetik benzerlikler ve farklar üzerinde duruyorlar. Kelime ve deyimlerin mana bakımından mukayesesi kültür yönünden daha mühimdir." (Kaplan 1987: 11).

Deyimler, etkili bir anlatım gücüne sahip olmaları sebebiyle gerek gündelik konuşmalarda, gerekse yazı dilinde sıkça kullanılırlar. Türkçenin bugün için en eski metinleri olan Köktürk Yazıtlarında da anlatımın güzelleşmesi ve etkinleşmesi için deyimlerden faydalanılmıştır. Bu durum, kimi araştırıcılar tarafından Köktürk yazı dilinin eskiliğine bir delil olarak gösterilir. Çünkü, deyimler ilk olarak konuşma dilinde oluşmaya başlar ve konuşma dili unsurlarının yazı diline aksetmesi de belli süreç gerektirir. Yazı dilinde kullanılan unsurların gerisinde uzunca bir şifahî dönem vardır.

Türk dünyasında asırlar boyunca farklı coğrafya ve siyasî birliklerde yaşamış olan Türk topluluklarının deyimlerinde ortaklıklar, benzerlikler görülmektedir. Bir kısım deyimlerde ise kullanılan kelimeler farklı bile olsa kuruluş mantığı bakımından ortaklık veya benzerlik vardır. Türkmen Türkçesindeki deyimler ile Türkiye Türkçesindeki deyimlerde bu tür benzerliklere veya ortaklıklara rastlanmaktadır. Bu tür ortak deyimler; Oğuzların bir kısmının batıya göçüp, bir kısmının da yerlerinde kalarak ayrılmalarından önceki dönemlere ait olabilir. Ancak bir kısmı ayrılıştan sonraki dönemlere ait olmalıdır. Aşağıdaki deyimlerin aynısı veya benzeri Türkiye Türkçesinde de kullanılmaktadır. Verilen örneklerin birinci kısmı Türkmen Türkçesini, ikinci kısmı ise Türkiye Türkçesini temsil etmektedir: acı habar ~ acı haber, adam saymazlık ~ adamdan saymama, ağzı bişmek ~ ağzı yanmak, aman dilemek ~ aman dilemek, arka çıkmak ~ arka çıkmak, bağrıñ yanmak ~ bağrı yanmak, bağtı gara ~ bahtı kara, başı bağlı ~ başı bağlı, bir eli yağ bir eli bal tutmak ~ bir eli yağda bir eli balda olmak, bite gahar edip yorğanı oda bermek ~ pireye kızıp yorgan yakmak, bir okda iki tovşan avlamak ~ bir taşla iki kuş vurmak, burnundan getirmek ~ burnundan getirmek, cähennemiñ teyine gitmek ~ cehennemin dibine gitmek, dünyä täzeden inen yalı bolmak ~ dünyaya yeniden gelmiş gibi olmak, eğri oturıp doğrı sözleşmek ~ eğri oturup doğru konuşmak, ene süydüñden halal ~ ana sütü gibi helâl, eşekden yıkılan yalı bolmak ~ eşekten düşmüşe dönmek, gaflat ukusından oyanmak ~ gaflet uykusundan uyanmak, ganı beynisine urmak ~ kan beynine sıçramak, gaş oñarcak bolup göz çıkarmak ~ kaş yapayım derken göz çıkarmak, gassaba yağ gayğı geçä can ~ keçiye can kaygısı kasaba et kaygısı, gılını gımıldatmazlık ~ kılını kıpırdatmama, gılıcından gan dammak ~ kılıcından kan damlamak, gılıçdan geçirmek ~ kılıçtan geçirmek, gızım saña aydyan gelnim sen düş ~ kızım sana söylüyorum gelinim sen işit, gökdäki dileğiñ yerde govuşmak ~ gökte ararken yerde bulmak, göz açıp yuması salımda ~ göz açıp kapayıncaya kadar, göz bile gaşıñ arasında ~ kaşla göz arasında, gözüni yolda goymak ~ gözünü yolda koymak, gulağıñ posunı açmak ~ kulağının pasını açmak, oklav yuvudan yalı ~ oklava yutmuş gibi, ucız gutulmak ~ ucuz kurtulmak, üstünden dağ ayrılan yalı bolmak ~ üstünden dağ kalkmış gibi olmak, üstünden gaynağ suv guylan yalı bolmak ~ başından aşağı kaynar sular dökülmek.

Oğuz Türkleri, batıda ve doğuda birbirlerinden habersiz olarak aynı veya yakın mantıkla bir miktar deyimler üretmişlerdir. Aynı boya ait toplumların birbirlerinden habersiz olarak aynı deyimleri üretmeleri, dilin dünyayı ve hayatı belli bir felsefe ve sistematik içerisinde yorumlama özelliğinden de kaynaklanabilir. Birbirleriyle hiç yüzleşmeden bir kısmı doğuda, bir kısmı da batıda yaşamalarına rağmen Oğuz alt unsurlarının aynı boy dilini konuşmaları ve aynı dil ile dış dünyayı ve hayatı yorumlamaları; birbirlerinden habersiz aynı deyimleri üretebilmiş olmalarında önemli bir etkendir.

Deyimlerin bir kısmının aynı veya benzer mantıkla kurulmuş olmasına rağmen farklı deyimler de az değildir. Hatta bir kısım deyimler, benzer görünmesine rağmen Türkiye Türkçesinden farklı anlamda kullanılmaktadırlar. İşte bu yüzden Türkmen Türkçesindeki deyimlerin birçoğunun hangi anlamda veya hangi durumlar için kullanıldığını ilk bakışta anlamak mümkün değildir; bunun için mutlaka sözlüklere başvurmak gerekir.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra, Türk lehçeleri arasındaki aktarma çalışmaları yoğunluk kazanmıştır. Bu aktarmalarda çeşitli hatalara rastlanmaktadır. Aktarma hataları üzerine yapılan bilimsel çalışmalarda deyimlere pek yer verilmemiştir. Oysa aktarmalarda, deyim aktarımı hataları sık görülmektedir. Yukarıda yer verilen ortak deyimlerin sayısının azlığı düşünüldüğünde, deyimleri anlamlandırmanın sanıldığından çok daha zor olduğu anlaşılır. Öte yandan benzer görünen kimi deyimlerin farklı anlamlarda kullanılabilir durumda olması, işi biraz daha karmaşık hâle getirmektedir.

Bütün bunlar, deyim aktarımı hatalarının çoğalmasına sebep olmaktadır. Deyimlerle ilgili aktarma hatalarını şöyle sıralayabiliriz: Uygun olmadığı hâlde aslını koruma, aslını uyarlama, yanlış deyim seçimi, hedef lehçede olmayan deyim kullanımı, deyimi deyim ile aktarmama. Bu hataların diğerleri orijinal metnin doğru anlaşılmasını engellerken; deyimi deyim ile aktarmama, genel metinlerde anlatım gücünü zayıflatmakta, şiir ve hikâye gibi sanat ürünü eserlerde ise duyulması gereken edebî zevki yok etmektedir.

Deyimlerin aktarımı konusunda bu tür hatalara düşmemek için Türk lehçeleri arasında karşılıklı olarak hazırlanmış deyimler sözlüklerinden yararlanmak gerekir. Ancak ne yazık ki bu tür eserler, yok denecek kadar azdır. Bu açıdan hazırladığımız deyimler sözlüğünün önemi bir kat daha artmaktadır.

Türk dünyasının gelecekte daha sağlam bir zeminde buluşmasını herhalde hepimiz arzu ederiz. İşte bu yüzden, değişik Türk lehçeleriyle ilgili bilimsel araştırma yapan meslektaşlarımızın da üzerinde çalışmış oldukları lehçelere ait gramerler ve genel sözlükler yanında özellikle deyimler sözlükleri hazırlamaları en büyük temennimizdir.

KİTAP İSTEME ADRESİ:

Bayındır 1. Sokak, Aksoy Çarşısı, No: 27/9 Kızılay/ANKARA

Telefon:   0312 – 435 26 62

Cep : 0536 – 691 9610

Faks : 0312 – 435 26 62

E-posta:   caglaryay@yahoo.com