MAGTIIMGULI

 

Bibliografiya

 

we

kä bir bellikler

 

 

 

 

 

Gürgenli. A

 

SWEDEN

May  1996.y

 

 

 

Giriş

 

Magtımgulı köñle gaygı getirme,

Bu bir iyş wagtıdır, özüñ yitirme,

Sözüm diñlän yok diyip, öm-süm oturma,

Jahan giyñdir, çendan bilende bardır.

 

   Magtımgulı— bu ad ähli türkmen üçin, çeper sözüñ ähli mugtakları üçin iñ mähriban, iñ guwançlı at. Belli gündogarşınas Bartoldıñ belleyşi yalı, bütin orta Asıya halklarınıñ arasında diñe türkmenlerde bir millin şahır bolupdır, ol-da Magtımgulıdır.

Magtımgulı, beyik akıldar, filosof, gündogarıñ pähim payhasını öñe süren humanist, öz milletini janı-teni bilen söyen watançı, milli şahır bolupdır. Belli klassiki şahıyrımız Mämedweli Kemiynäniñ sözleri bilen ayıtsak: ”Magtımgulı edebiyat meydanınıñ oragunı orup giden şahırdır. Türkiyäniñ göreşjeñ şahırı, belli Türk şahırı Nazım Hikmet   Magtımgulı hakında şeyle diyipdir:

” Magtımgulı meniñ hem şahırım, onuñ dili meniñ hem dilim...Men Magtıgulıdan köp zatlar öwrenyärin, ol meniñ-de ussadım. Yöne onuñ bir öwreden  ullakan zadını has nıgtasım gelyär. Ol-da öz halkıñ azatlıgı üçin göreşmek.”

Türkmen halkınıñ edebiyat tarıhında ençeme klassiki şahıyrı sanap bolar. Olardan alım Bertelsiñ aydışı yalı, söz ussadı, deñi-tayı bolmadık Magtımgulı birinji orunda duryar. Magtımgulı, türkmeniñ edebiyat hazınasınıñ gımmat-baha daşlarınıñ biyri bolup, ol biziñ zamanamızda täze yüzügiñ gaşında gözüñi gamışdırjı şöhlesi bilen lowurdayar. Magtımgulı, Jemşiydiñ jamıdır.

   Magtımgulı, 18-nji asırda yaşap, özüniñ dürdäne döredijiligi bilen türkmen edebiyâtını, türkmen dilini ösdüren şahıyrdır. Belli alım Mäti Kösäyev ayıtmışlayın, türkmen halkınıñ wepalı oglı Magtımgulı örän kiçi göwünli, sayhallı, edepli, salıhatlı, sıpayı adam bolupdır. Ol hiyç wagtda ulumsılık etmändir, men-menlik satmandır, şöhräte kowalaşmandır, adamkärçiligiñ iñ gowı sıpatlarını özünde birleşdiripdir. şahıyr ulumsılık etyänleri, tekepbiyrleri, bedasıl şöratparazları, açgöz hırsı dünyäleri, elmıdama rehimsiz tankıyt edip, oları “yurdi yıkan, orramsıdan bolan haramhor begler” diyip sıpatlandırıpdır.

  Gündogarıñ çeperçilik pikriniñ ösüş tarıhında, türkmeniñ beyik ogullarınıñ biyrisi Magtımgulı Pıragı öz boluşşahıyrana dünyä açdı. Onuñ asırlar aşıp gelen ajayıp sözi, umumı adamzât bähbiytli şahıyrâna pikirleriñ giden bir älemini yada salyandıgından başgada özünıñ ruhı taydan çuññur milliligi bilen hem äşgär tapawutlandı.

Magtımgulı, külli türkmeniñ şahıyrı hökmünde at-owazası dünyä dolan şahsıyet, şonuñ üçin onuñ ajayıp setirlerine, gızılıñ gırındısı yalı garamak duygusı diñe bir türkmen halkına häsyetli duygı bolman, eysem, dünyäniñ dürli halklarına mahsus duyga öwrüldi. Özi-hem şahıyrıñ altın setirleri, şeyle duygı bilen örän iyrki döwürlerden bäri ünsi özüne çekip geldi. Şoña görä onuñ dana setirlerini birleşdiryän ayrı-ayrı şıgır diywanlarınıñ bir uwjı Hindistandan çıksa, bir uwjı meşhur Britan muzeyinden çıkdı.

Magtımgulı diywanınıñ daş basma çapları:

 

  Barıp 1842-nji yılda, palyak alımı Alexander Chodozko tarapından onuñ 3 goşgusı Londonda neşir edildi. Ol bu goşguları 1833-nji yılda Köpet-dag etrapına, demirgazık Hurasana geçiren sıyahatı döwründe yıgnapdır. Neşir bolan goşgular ”Duwza mıyhmandır”, ”Galmazlar ”, ”Sıyl galmaz”. şeyle-de şahıyra degişli bolan ”Yaraşmaz” (Aksakgallık yaraşmaz), ”Olmaz”(...kebuter olaz) yalı şıgırları Kemine we Aydıñ Deregezli diyen şahslarıñ eseri diyip görkezipdir.

   Gaazan we Petrburg universitetleriniñ professorı “Brezin” tarapından 1862-nji yılda tayyarlanan ”Türk hiristomatiya”sında Magtımgulınıñ goşguları yerleşdirildi. 30-dan gowrak goşgusı bolsa belli Venger (Majar) alımı, Budapest universitetiñ professorı Vamberiniñ tagallası bilen 1879-nji yılda Leypzikde neşir edildi. (Seret. Zeitschrift der deutschen morgenländi schen gesellschaft. Bd.33)

  1907-nji yılda professor N.P.Ostreomov ”Türküstan habarları” adlı gazetiñ 54-58-nji nommerlerinde şahıyrıñ bir döwer goşgularını (81 sanı) neşir etyär. Streomov şol yılda G.H.Arıfjanovanıñ litografiyasında ”Otuziki tohum kıssası we Mahtımgulı” eserini çap etdiryär. Bu kitap 1911-nji yılda Marılı kitap  söwdigäri-Mirzahed Mirsıddıkoglı tarapından 2000 nusgada neşir edilyär. 1911-nji yılda Ostreomov Magtımgulınıñ goşgularını yörite bir kıtapça hökmünde, arap eliyp-biysinde Daşkentde neşir etdiryär. Şahırıñ goşgular yıgındısı Stavropol, Ufa, Gaazan, Simfropol, Urenborg we Hıwa yalı şäherlerde çap edilipdir. Magtımgulınıñ goşgular yıgındısınıñ iñ oñat görnüsi- ençeme türkmen alımlarıñ gatnaşmagı esasında- 1910-nji yılda Buharada çap bolyar. Bu gımmatlı eser Özbekistanıñ Abureyhan Biyruni adındakı gündogarı öwreniş inistitutınıñ litografi çapları saklanyan hazınasında saklanyar.

1912-nji yılda Astrahanda yaşan Nurmuhommet oglı Niyazı, şahırıñ goşgular yıgındısını ”Diywan-e Mahtumgulı” adı bilen çap etdiryär. Bu barada A.Z.Velidov ”Şura” jurnalında (Nr.12-17. 1913-nji yıl) gızıklı maglumat beryär. Niyazınıñ ayıtmagına görä şahırıñ eseriniñ çap edilmeginde “Yaımämet oglı Hajı Nurı effendi” hem yardam edipdir.

  1914-nji yılda Esengulıda yaşap öten Gurbanberdi Gürgeni  öz harjı bilen Azadınıñ beheşt naması bilen ”Diywan-e Magtımgulını” neşir etyär. Bu yıgındıda şahıyrın jemi 189 goşgusı yerleşipdir.

”Türküstan yıgındısı” adlı esereriñ 422-nji tomunıñ 125-135 we 446-nji tomunıñ 65-nji sahıpasında V.E.Mejov tarapında şahırıñ 78 sanı goşgusı çap bolupdır.

 Magtımgulınıñ çeperçilik mektebe öwrülen payizyasınıñ hakıkı gadır-gıymatınıñ bütin halk tarapından özleşdirlen şu zamanda, onuñ şahırana dörüdijiligine ayratın sarpa goyulyandınıñ sebäbi hakda gürrüñ edip oturmagıñ hajatı yok. Diñe bir zat yorite nıgtamaga degyär. Magtımgulınıñ, hem-de onüñ dörüdijilik mektebine geçen klassiki şahırlarmızıñ ajayıp miyrasına goyulyan hormat we sarpa munıñ aydıñ şayadıdır. Milli şahır Magtımgulınıñ goşguları yeke türkmen dilinde däl, eysem birnäçe Aurupa dillerine hem neşir boldı. Onuñ dürdäne şıgırları Inglis, Fransuz, Polyak, Span, Alman, Arap, Pars, Venger, Türkiye türkçesine... öwrän-öwrän neşir edildi we edilip gelyär.

1944-nji yılda Almanıñ berlin şäherinde latın hatında Türkmenistanlı Türkmen, Gurban tarapından 85 sahıypadan ıbarat bolan Magtımgulınıñ eseri çap bolupdır. Eseri Türküstanıñ azatlıgı ugrun adlı gurama çap edipdir. Eser, milli Türküstan komitetiñ yanındakı edebi-ılmı bölümi tarapından çıkarlan 4-nji kitap diylipdir. Eserde 2 sahıypa Almança we 8 sahıypa türkmençe söz başı yerleşipdir. Söz başında şeyle diylipdir:” Özlerini, öz milletiniñ hoşbagıtlı ugrunda gurban etyärler, ine biziñ meşhur Magtımgulımız hem şeyle beyik şahsıyetiñ biyridir...”

Eseri çap etmäge tagalla sarp iyldeşimiz Gurban hakında şeyle maglumat bar:

  Onuñ hakıkı adı Remezan bolmalı, ol Gızıl-arbatlı Gökleñlerden eken. Oktober Inkılabınıñ başlarında şahıyr Gara Seyitli bilen Bakua okuwa gidip, mugallıymçılık terbiye beryän yokarı okunı tamamlap, Türkmenistana gaydıp baryar we ol yerde tarıh mugallemı bolup işleyär, ol Bakulı bir gıyz bilen durmuş guryar. 2-nji jahan söweşi başlananda, fronta yollanyar we Almanlara yesiyr düşyär. Gurban Almanda döredilen Türküstani  azat ediş guramasına alınyar we barıp 1944-nji yılda faşiystlarıñ dünyä gan çaykap duran mahalı Magtımgulınıñ eserini çap etdirmegi başaryar. Gurban 1960-nji yıla çenli Inglisleriñ Kipirde guran bir radio stansiyasında işläp, soñ Türkmenistana gaydıp baryar we näbelli yagdayda aradan çıkyar.

Şahiriñ kıtabınıñ çap edilşiniñ tarıhı

 

A. Türkmenistanda

    ”Yöne bir ulı däl, juda ulı sen,

       Dag oglı, dag şiyri, Magtımgulı sen.

       Şonuñ üçin saylap daşlañ ulusın,

       Yasadık biz senden dagın yagşısın”.

                                        K.Gurbannepes

 

 Şahırıñ edebi miyrası Türkmenistanda 10 gezek çap edildi, olar yıl tertiybi boyunça şulardan ıbarat:

1. Magtımgulı. Goşguları. Aşgabat. (Paltaratski) Türkmen döwlet neşriyatı (T.D.N). 1926. Çapa tayyarlan Berdi Kerbabayev. Arap-cezidçe hatında.

2. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aşgabat. 1940. Çapa tayyarlan, Türkmensähralı Ahmat Gürgenli (Ahundov). Latın hatında. Jübi görnüşünde.

3. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aşgbat.1941. A.Gürgenli bilen Ruhı Alıyevıñ tagallaları bilen. Latın hatında.

4.Magtımgulı. Goşgular yıgındısı. Aş.1944. Baymuhommed Garrıyev. Rus (kril) hatında.

5. Magtımgulı. Saylanan eserler. Aş. TDN.1957. Rus hatında.

6. Magtımgulı. Saylanan eserler. Aş.1959. 2 tom. Rus hatında. B.Garrıyev.   M.Kösayev.

7. Magtımgulı. Saylanan şıgırlar. Aşgabat-Bakuw.1960. Şahırıñ   225 yıllıgı mınasıbatına. Arap hatında. M.Kösäyev, Türkmensähralı Bayamuhmmed Ahundı/ Müderresi.

8. Magtımgulı. Saylanan goşgular. Aş.1976, 1977. Türkmenistan neşriyatı (T.N). B.Garrıyev    M.Kösäyev.

9. Magtımgulı. Saylanan eserler. 2 tom. T.N. AŞ. 1983. Şahırıñ 250 yıllıgı mınasıbatına. G.Nazarov, Mükiamanov, Öwezgeldiyv, Çarıyev, Nuryagdıyev. Rus hatında.

10. Magtımgulı. şıgırlar. 3 tom. Aş.19 92, 94 Mülkamanov, M.Öwezgeldi, M.Çarıyev...Rus hatında.

          ¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

B. Eyranda:

Aslı Gerkez yitmez adı,

Döwletmämet zuryatı,

Magtımgulı söz ussadı,

Söz tohmunı ekip gitdi.

                   M.Abdulgafur Ahengeri

 

1. Diywan-e hezret-e Magtımgulı. Çapa tayyarlan Molla-mürze Abdıllahı (Guşlı).1947. Arap hatında. 136 shıpa. Eyranda ilkinji çap.

2. Diywan-e hezret-e Magtımgulı. Çapa tayyarlan Berdimäd Amanı  Kümmet Gabus 1949

3. Diywan-e kämil-e hezret-e Magtımgulı. Kümmet. 1963,     156 sah.

4. Külliyat-e hezret-e Magtımgulı Fragı. Gabus neşyiyatı. 1964, 620 sah. Çapa tayyarlanlar  Welimämmed Azernuş, M.Gazı.

5. Magtımgulı. Saylanan şıgırlar. Aşgabat-Bakuw nusga esasında Tehrand çap bolup, 1979-nji yılda Türkmensährada yayradı.

6. Magtımgulınıñ kämil diywanı. M.Gazı.Kümmet 1979.  803 sah.

7. Magtımgulı Fragı. Yaşayışı we saylanan goşguları.

Abdırahman Düyeji. Tehran 1984. Pars we türkmen dillerinde 285 sah

8. Magtımgulı Fragınıñ kämil diywânı. M.Gazı. Maşat.1994.  2000 tiraj. 440 sah. Daş basma nusganın esasında.

 

   Bulardan başga Şahıyrıñ edebi miyrası barasında Eyranda birnäçe kitap, gazet we jurnallarda, şeyle-de yörüte kitap görnüşünde ılmı iyşler bitirilip gelyär, şolardan:

1. Tenbiyh-el ehevan fiy märefete Magtımgulı iyşan (Magtımgulını tanamak). Abdırahman ahun- Teñli.Türkmen dilinde.Tehran 1984

2. Hezret-e Magtımgulı Fragınıñ guburını gorayan toparıñ neşri.1985

3. A.Sarlı. Türküstan tarıhı. Tehran 1985.

4. A.Ahmadı. Türkmenleriñ tarıhına gıysgaja bakış.Tehran. 1980

5. Magtımgulı Türkmeniñ milli şahıyrı. Emin Güli Gülçarh adında edebi jurnal 2-nji san, 6-nji May, 1986 şeyle-de şol jurnalıñ 1986-njı yılınıñ 3-nji iyun sanında. Pars dilinde.

6. Emin Güli. Eyran türkmenleriniñ tarıhı.Tehran 1986

7. Yüsüp.Azmun. Türkmen     diliniñ grammatikası. Ankara. 1981

8. M.Sejjadiye. Dostluk şahıyrı. Tehran Keyhan gazeti. 22.Aug.1991

9. Yüsüp.Gojuk. Film jurnalı. 8-nji san. Okt. 1990

10. M.Gazı. Edebi miyras. Magtımgulı hakında oylanmalar.1992

Eyranlı yazıjılardan Seyitalı Miyrniya öz ”Deregezde yaşayan iylat” adlı eserinde (Maşat 1983) Magtımgulını şayı mezhepli, yurdunı Deregezdäki Etek rayonı diyip görkezen bolsa, başga bir pars yazıcısı Bastanı Parizi, şahıyrımızı garakçılık edenlikde garalayar (Häşel-häft eseri. Tehran 1989).

 

          ¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤

 

 

C. Owganıstda:

 

Dünyäde şöhratlı Türkmen şahırı,

Ilım öwredip, manı saçan Pıragı.

Magtımgulı, adıñ dillerde diri,

Gaznalar goyup geçen Pıragı.

                  Şirmuhammet Yeñiş

1. Magtımgulı Fragınıñ şıgırlar toplamı. şamuhommet Yazmaz Kabol 1986. Türkmenistan 1983-nji yıldakı nusga esasında.

2. Arzuwm bar galsam gözel iyl bile. Nurmuhommet Garkın.Peşawer-Pakistan.1992.Türkmen dilinde.Arap hatında.

4. Köñüller sesası: Yıgnan: Abdulmejit Turan. Päkistan 1999-njı yıl.

3.Kä bir mektep okuwı üçin niyetlenen kitaplarda.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

D. Yevropa döwletlerinde

 

1. A.H.Boreyho. Bu polyaklı alım ilkinji gezek 1842-nji yılda şahıyrın üç sanı şıgrını Londonda neşir edipdir.

2. Vamberi. H. Die sprache der turkomanen und der Machdumkuli Zeitschrift der Deutschen Morgenländisjhen Gesellschaft. (Türkmendili we Magtımgulı diywanı.1879. Eserde goşgularıñ almança terjimesi hem berlipdir. 56 sah.)

3. Şiyh Mohsen-e Fanı. Magtımgulı diywanı we yedi asırlık türkçe bir manzuma. Istanbul 1921. Türkiye türkçesinde. 64 sah. (Vamberiniñ çap eden nusgası esasında)

4. Zeki Velidi Togan.Türkiyyat mejmugası (yıgındısı) adındakı jurnal, ikinji sanınıñ 365-nji sah. 1928 y

5. Yaş Türküstan jurnalı. 98-nji san. 20−27-nji sah. Tahıyr tarapından yazılan ”Türküstan milli edebiyatı etrabında- Magtımgulı adlı  makala. 1938-nji yıl.

6. Z.V.Toganıñ Almanın Liden (häzirki Köln) şäherinde 1963-nji yılda çap bolan ”Gündogar golyazmaları” adlı kitabınıñ 224 -nji sah.

7. Almanıñ Visbaden şährinde 1965-nji yılda çap bolan ”Philologia Turjijae fundamenta”(Türkfilologiya esasları)  adlı kitabınıñ 719-741-nji sahıpalarında Johannes Benzing tarapından alman dilinde yazılan ”Türkmen edebiyatı” adlı makalası. Bu yazıjı doktorlık tezini hem türkmenleriñ dili hakında yazyar we onı “Türkmen dilinde iyşlik türleri“ adı bilen 1939-nji yılda Berlinde çapa yetiryär. Bu yazıjı öz eserinde türkmen ulusınıñ göreşjeñ ınsanı Kümüş-depeli Dr.Ahmad Gara-daglıdan we onuñ yardamlarında yadlap geçyär.

8. Baymirza Heyät.“Turküstan Rus bile  Çiyn (Hıtay) arasınd” Almançadan terjime eden A.Sadak.  Hollandia. 1971.y127-nji sah.

9. Louis Batsin. Magtımgulı Pıragı. Fransça.1975. 131 sah.

10. Hemzeli. Magtımgulı Fragı. Bakuw 1984

11. Himmet Biyray. Magtımgulı diywanı. Kultur bakanlıgı (ministerligi) Ankara 1992. Türkiye türkçesinde. 538 sah.

12. Emine Gürsoy. Türkmen şiiri (goşguları). Istanbul.1995.

13. Îvedsyanıñ Lund universitet bibliotekasında saklanyan şahıyrıñ daş basma görnüşinde çap bolan diywanı. Lahur-Päkistan 1936

14. Gurban (Remezan). Magtımkulı. Milli türküstan komitetiñ yanındakı edebi-ılmı bölümi tarapından çap bolan.Berlin 1944  Latın hatında. 79 sahıpa.

15. Azmun.Yüsüp. “Song from the steppes of Central Asia (Orta-asya çöllerinden aydımlar). Inglis dilinde. Eserde şahıyrın 40 sanı goşgusı inglisdilinde terjime edilipdir. Çap eden Magtımgulının dostları adındakı jemgiyet. Britania. 1995

16. Almanıñ ”Mir” inseklopediasınıñ 24-nji tomunıñ 42-nji sahıpasında Magtımgulı hakındakı makala.

17. Brock-haus inseklopediasınıñ 446-nji sahıpasında.

18. Britanika inseklopediyanıñ 28-nji bölüminiñ 1101-nji sahıpasında

19. Islam inseklopediya. Magtımgulı sözi. Arapça

20. 1954-nji yılda şahıyrın eseri Polşada -Poliş dilinde çap edilyär.

21. Makhtoumkouli Firaqui. Poemes de Turkménie. Traduits par L.Bazin et p. Boravav. Paris 1975 ( Jemi 88 sanı goşgısı)

22. Magtimguli Piragi. Almunkban el. Budapesht. 1983

     ........................................................

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Magtımgulınıñ ömri we  döredüjiligi

 

Magtımgulı budır derdiñ,

Sahıbı gerek her yurdiñ,

Îiyr zarbın görmeyän guwrdıñ,

Her murtı bir tiyre döner.

 

  17-nji asırın soñlarında anık bolmadık belli bir senede, häzirki Garrı-gala we Marawa-depe etraplarında ”Giyñ-jay” diyen bir yerde Gökleñleriñ Gerkez tiyresinden beyik Magtımgulınıñ 3-nji arkası Döwletmämet molla yaşapdır. Ondan takmıynan 1654-nji yılda Magtımgulı diyen perzent dünyä iynyär. Ömrüni agaç yonma we ussaçılık iyşleri bilen geçireni üçin, onuñ ”Yonaçı” lakamı bolupdır, ol az-owlak şıgır hem aydıpdır. Ilmı, janı-teni bilen söyyän Magtımgulı yonaçı, garıyplık zerarlı mektebe gidip bilmän, barıp orta yaşlarında öylenyär we ondan 1700-nji yılda türkmen halkınıñ alım oglı Döwletmämet ”Azadı”,dünyä iynyär. Döwletmämet ilkinji okuwnı obada tamamlap, yokarı ılım almak üçin Hıwa gidyär we birnäçe yıldan soñ ulı alım bolup, piyrlerinden ak pata alıp, Gerkeze öwürlip ol yerde mektep açyar.

Garrı molladan ”Wagız-elazad”, ”Hekayet-e Jaber we Ensar”, ”Monajat nama”, ”Behiyşt nama”, şeyle-de öz golı bilen  yazıp, parasatlı oglı Magtımgulının kämilleşdirmegi bilen ”Muxteser”adlı diyni eser yädigär galyar. Magtımgulınıñ nebirelerinden Ata iyşanıñ aytmagına göra bu kitap 2-nji jahan söweşi yıllarında, Gılıç Kulınıñ Asrabatda gulluk edip yören döwründe, Gerkezlerden amanat hökmünde alnıp, soñ Aşgabada aşırlan eken.

 Döwletmämet ”Wagzılazat” eserinde dürli sosial gıynçılıklara garap, ılım we düşünjäñ ösmegini, yoksullardan arka çıkılmagını, yolların, köpürleiñ we akar yaplarının abadlaşmagını öñe süryär. Ol bir goşgusında şeyle diyär:

 

          Halk üzre çün häkim olarsa bir är,

          Adıl bile höküm eylegey leyl-o-nahar

          Häkim olganlar jahanda adıl ola ,

          Bezegey är, özüni adlı bile.

 

Ya-da başga bir yerde:

          Köñül içre owwal pikir eylegil,

          Parh edip, yaı, yamanı söylegil,

          Ger yaman bolarsa söz, yumgıl dodak

          Yaı bolsa, diyer sen onı yaırak.

 

  Döwletmämediñ eseri köplenç ”Moyin-el morid”  we ”Gutatgu bilik” eserleriñ äheñinde aydılıpdır.

Döwletmämediñ yaşayış we durmuşı barada şeyle maglumat bar:

Azadıñ, Orazgül adlı ayalından Abdılla, Muhommetsafa, Magtımgulı, Seyit, Gahıyrgulı, Gulça, Zobeyde, Hurma we Orazgül dünyä iynyär.

Abdılla bilen Muhommetsafa yaş wegtlarında Çowdurhan bilen, Ahmatşa Dürränä kömek bermek üçin söweşe gidip, gaydıp gelmeyärler. Magtıngulı doganlarına balap, ”bular gelmedi” diyen eligasiyasını döretyär. Döwletmämediñ Gahırgulı diyen oglundan Garaja molla, Garja molladan Bürre molla, ondan Annagurban- ahun, ondan Nazarmämet iyşan, ondan Annagurban iyşan, ondan Gara- iyşan, ondan Magtımgulı häzir Türkmensähranıñ Jergelan yaylasını Gerkez obasında yaşayar. Hurmadan bolsa şahır Gurbandurdı Zelili dünyä iynyär.

  Döwletmämet Azadı 1760-nji yıda panı dünyäden bakaya göç etyär. Magtimgulı, ”Atamıñ” diyen goşgusında bu waka barada şeyle diyipdir:

          Altmış yaşda, nowruz güni, Low yılı,

          Turdı ajal, yoluñ tutdı Atamıñ,

          Bu dünyäniñ iyşi belemiş belli,

          Ömrüniñ tanabını kesdi Atamın.

 

  Belli bolan maglumatlara görä, türkmeniñ görnükli şahıyrı Magtimgulı 1733-nji yılda yagtı jahana iynip, takmıynan 1790-nji yılda Marawa-depäniñ Aba-sarı diyen çeşmäniñ kenarında aradan çıkıp, Ak-tokayda atasınıñ yanında jaylanıpdır.

Magtimgulı başlangıç ılmı, atasından alyar, soñ bolsa iyl-günüñ yardamı bilen Hiwanın belli Şiyrgazıhan medersesine okuwa gityär. şahıyr ol yerde üç yıl okandan soñ, öz dogduk diyarına gaydıp gelyär. Käbir rowayatlara göra şahıyr Halajıñ Edris-baba medersesinde hem okan eken. Rowayatlara göra, ol Buharada okap yören döwründe, Siyriyeli türkmen Bahıyr oglı Nurıkäzim bilen tanşıp, bilelikde Türküstanıñ köp yelerini sıyahat edip, Käbiliñ üsti bilen Lahura çenli ziyarat edenmişler. şahıyrın ilkinji guwat tapıp, gazal ayıtmaga başlamagı göyä 9 yaşında ”Turgul diydiler” goşgusı bilen başlanan eken.

Magtimgulının yaşan döwri-18-nji asır- türkmen halkının iñ bir galagowuplı döwür hökmünde tarıh sahıypalarına siñipdir. Bu yagday 1736-nji yıldan soñ yagnı Nedirşa özüni Eyranın şası hökmünde jar edenden soñ has-da çılşırımlı bolyar. Nedir tagta geçenden soñ guduzaçan yalı goñşı halklarıñ üstüne gan döküşikli çozuşlar etyär. Onuñ ganlı gılıjı Owganıstanda, Hindistanda  we Türküstanda şowurdap, günäsiz oturan iylatın üstünden iynyär. şol esasda Hıwa, Buhara hem tabıyn edilyär. Elbette Nediriñ ganlı yörüşleri türkmen halkının üstünden hem sawa geçmedi. Özüniñ sıyası özbaşdaklıgını saklamak, türkmen halkı üçin yeñil düşmedi. Magtimgulı öz goşgularında Nediriñ ganlı yörüşlerini berk tankıyt gamçısı astına alyar. şahıyr, şa bilen aldım-berdimli söweşe giyryär. Rowayatlara görä, Magtimgulınıñ golyazmaları, Gızıl-başların şol talañçılıklı yörüşleri netijesinde yok bolupdır.

  Nedir şa, 1747-nji yılda öldrülyär. Ol ölenden soñ gol astında bolan yurtlarıñ üstünde häkimiyet yöretmek üçin ganlı göreş başlanyar. şeyle göreşleriñ netijesinde Owganıstanda Ahmat Dürräni özüni şa diyip ıglan etyär we öz häkimiyetini berkitmek üçin iki gezek hat üsti bilen türkmenlere yüzlenyär. Eyranlı tarıhçı Säniy-et-dowle öz ”Mätle-ol şämes” (Dañ şapagı) adlı eserinde- bu kıtap daş basma görnüsünde Tehranda çap boldı- bu hatları getiripdir. Hatlar Gerkez han-begleriniñ adına yazılıpdır. Çowdurhanıñ baş tutanlıgında Döwletmämediñ iki sanı ogulları Muhommetsafa bilen Abdılla, söweşmäge gityärler we gaydıp gelmeyärler. Magtımgulı Atasında rugsat diläp, doganlarınıñ gözlegine çıkmakçı bolyar, emma iki oglunıñ yoguna yanan Azadı oña rugsat bermeyär. Şahıyr öz ”Oglum-Azadım” goşgusında bu hakda yadlapdır.

  Magtımgulı, yaşlıgından dayzasınıñ gıyzı Meñlä aşık bolyar. Aydılşına göra Meñliniñ hakıkı adı Yañıbeg bolup, Magtımgulı ışık sırını iyle paş etmezlik üçin onı Meñli diyip agzayar. Meñli (Yañıbeg) Meded päliwanıñ gıyzı eken. Magtımgulı, Hıwada okap yören döründe Meñliniñ ”Şıhım Harpıga” berilyändigini eşidip, Meñli bilen edilen ähdi-peymanları yadlap, ”Nowruzdan seni” diyen odlı setirleri yazyar.

  Rowayatlara görä, şahıyr göye uruşda wepat bolan agasınıñ ayalı, yeññesi bilen öylenenmiş. Hakıkatdan bolsa, bu beyle bolup bilmez, sebäbi ıslam dininıñ kada-kanunlarını oñat bilyän Döwletmämet, dereksiz yiten ogulundan dolı habar gelyänça, onuñ maşgalasıñı başgasına berip bilmez, uruşda yitenlerden bolsa habar-hatıyr bolmayar. Magtımgulı soñra Ak-gıyz bilen durmuş guryar we bu öylülikden  Ibrayım bilen Molla Bäbek ogullar dünyä iynyär, emme olar iyr dünyäden gayıtyarlar.

 

 

 

 

Watançı şahıyr

 

” Magtımgulı...türkmen tiyreleriniñ hemmesi üçin deñ derejede gımmatlı görülyän we umumı milli şahıyr hasaplanyar”.

                                                                             Akademik A.Y.Krimiski

 

   Magtımgulı öz döwrüniñ ulı akıldarı. Ol, döwrüñ sosyal we sıyası durmuşına çuññur hem giyñ dünyä garayış bilen göz yetiren şahsıyet. Munuñ şeyle-digine şahıyrın bize miyras goyup giden ajayıp setirleriniñ akıl sütünini emele getiren oylanmalarına göz gezdirmek yeterlikdir. şahıyr, türkmen halkınıñ sıyası durmuşında yüze çıkan agır şertlerine çeper analiz bermek bilen bu yagdaydan diynmagıñ yolunı agtaryar:

 

          Musulmanlar gılıç goysa biyr-biyrine

          Döwlet dönüp, diynlar nugsana gelgey,

          Zulum eyläp, biyr-biyrin salsa esire,

          Pelek bu pikirden puşmana gelgey.

         

Biyr-biyrini çapmak, ermes ärlikden,

          Bu iyş şeytanıdır, belki körlükden,

          Agzalalık, ayrar iyli diyrilikden,

          Döwlet dönüp, nobat duşmana gelgey.

 

   Bu setirlerde öñr sürlen pikre, gönüden-göni, beyik şahıyrıñ öz döwrüniñ sıyası gurulşını analizlamak netijesinde orta goyan jemgiyetçilik-sıyası ähmiyetli açışı hökmünde baha bermek dogrı bolar. Sebäbi Magtımgula çenli, 18-nji asır türkmenleriñ jemgiyetçilik-sıyası durmuşını analizlap, şeyle dogrı netiyjä gelen akıldarımız yok diyseñ boljak. Şahıyr, türkmen halkınıñ sıyası durmuşda düşen kıyn şertiniñ düyp sebäbini daşardan abanıp gelyän howuplardan başga, tiyre-taypalarıñ arasındadakı agzalalıkdan göryär. Has taakıkı, şahıyr, öz kalbını lerzana salan bu ayılıganç hakıkatı düyp-teykarı bilen yazgaryar. Ulı pähimdar, tiyre-taypa duşmançılıgınıñ möwç uran döründe munuñ türkmen halkınıñ ıkbalında yitmez tagma bolup durandıgına aydın göz yetiryär:

 

          Derdim bar, diyarımdan, döwrümden,

          Hayır kaysı, ıhsan kaysı bilinmez.

          Zalımlarıñ jepasından, jebrinden,

          Islam kaysı, iyman kaysı bilinmez.

 

  Hakıykatdan hem öz dogduk diyarının derdi, yaşan döwrüniñ derdi, hut şahıyrıñ öz derdi. Sebäbi Magtımgulı öz ülkesiniñ, öz zamanasınıñ agısını aglan şahıyr. Şonuñ üçin ol öz töwereginde görüp-eşiden wakalarından, aldım-berdimli durmuş hadıysalarından akıllı-başlı baş çıkarjak bolyar, halkıñ başına düşen agır günlerden diynmagıñ aladası bilen yaşayar. Bu, elbette, şahıyra yeñil düşmeyär. Ol agır oylaran soñ, özüniñ çıkalga tapman kösenyändigini, umıytdan düşüp aljırayap oturyandıgını-da giyzlemejek bolmayar. Türkmen topragına daşarkı duşmanların talañçılıklı çözuşlarınıñ dowam etyän döründe, tiyre-taypaların özara oñışman, biyr-biyrini çapıp yörmeginiñ hakıkatını şahıyr ölüm bilen deñeyär:

 

          Istär elden çıka, döwlet humayım,

          Doga kılıp, döker bolduk yaşımız,

          Dilegim duwş eyle gözel Allahım,

          Ersgin boldı, gitdi, gızıl başımız.

 

  Gızılbaşlarıñ ersgin almagı, şahıyrıñ liyriki gahrımanınıñ ruhı çökgünliginiñ düyp sebäbidir. Ol, duşman ordasınıñ türkmen topragına ganlı toynugınıñ düşmezligi üçin giyje-gündiyz doga kılmaga, nalışlı dileg etmäge hem tayyar:     

 

          Hızır gezen çölde iyller yayılsın,

          Yurt benamız, gayım bolsun, goyulsın,

          Çille mes nerlermiz barça ayılsın,

          Bir suprada eda bolsun aşımız.

 

Ol, şeylelik bilen türkmen tiyreleriniñ bir supranın daşına egrilmegini arzuwlayar:

 

          Türkmenler baglasa bir yere biyli,

          Guwradar Gulzomı, deryay-e Niyli,

          Teke, Yomut, Gökleñ, Yazır, Alılı,

          Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz.

 

  Geñ tarapı, Nıyazovıñ rejimi ähli zatları galplaşdırışı kimin, milli şahırımızıñ bu setirlerine-de düzediş, has dogrusı galplaşdırma girizip, oña beyleki tireleriñ adlarını-da girizdi. (seret Türkmen sesi gazeti 97-nci yilkı sanı)

Ya-da

          Hor galmasın puşt der puştum,

          Berkarar döwlet islärin.

 

  Şahıyr öz öñe süren ideyasınıñ, türkmenler bir millet hökmünde yaşamalı ya-da yaşamalı dälmi diyilyän hayhatlı döwür bilen baglıdıgını nıgtayar. Şoña görä, şahıyrıñ jandan sızdırıp gaytalayşı yalı, türkmen tiyre-taypalarınıñ birligi. ”jan gerekmi, pıçak”- döwrüniñ öñe çıkaran talabı.

  Magtımgulınıñ, Kemalhan Owgan diyen adamsı, Ahmathan Dürräni bolmalı. Sebäp, ol döwürde ol, Eyranı, şayılarıñ kontrolundan çıkarmaga kasam eden kişidi. Bu waka, şayı mezhebine eyerip, goñşı ükelere talañçılılı yörüş geçiryän gızılbaşlarıñ çım-pıtrak bolmak arzuwundan gelip çıkyar:

 

          Yomut, Gökleñ täsiyp edip özünden,

          Çekse goşun, öñi, ardı bilinmez.

          Sıgmay çıka deşt-o- dahan düzünden,

          Yörän yolı, gonan yurdi bilinmez.

 

          Üçmün nayza bazı bardır nökerden,

          Dörtmüñ pildarı bardır gala yıkardan,

          Teke, Salır yörüş etse yokardan,

          Öñünde,çömüç, kesek, gerdi bilinmez.

 

Şahıyr, orta çıkaran durmuş hakıkatını payhas eleginden geçirip, ol zamanasınıñ bet-asıllıgı, asılzadalıkdan ileri tutyan döwür bolandıgı, yaılıgıñ egsilip, yamanlıgıñ möwç urup joşyan, Piygambar ornunda oturan gazılarıñ-da gara nebisleriniñ guluna öwrlüp para üçin el seryän, hatta diyndarlarıñ dünyä malı üçin öz diynından el göteryän, gamçısından gan damyan zalımlarıñ zulmundan, garıyp-puharaıñ horlanyan, ejir çekyän, asılsız beglere dowran dolanıp, şumlık, haramılıgıñ artan zamanası bolandıgını we şol zamanıñ fesat bolanını yazıp, ”panıdan, bakaya gitmele” bolyandıgı üçin gussalı oylarıñ girdabından çıkıp bilmeyär. Döwrüñ kemçiliklerini düzetmek üçin, şahıyr çäre agtaryar:

 

          Bakıñ bu eyyamı, görün gerdişi,

          Pahıyra zulum etmek, zalımıñ iyşi.

          Hak yolunda dogrı gezen derwüşı,

          Goymadılar, öz halına yatmaga.

 

 

          Yüregim sabırdan gitdi, karardan,

          Yaman iyşdir, bogaz bolmak, är, ärden,

          Biyzara gelip men şeyle diyardan,

          Jür bolup men başım alıp gitmäge.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   Milli şahıyr we sıyası arzuw-islegler

 

”Magtımgulı sözle herne bileniñ,

  Özüñe kemlik bil ayıtman öleniñ,

  Taraşlap şaglatgın köñle geleniñ,

  Senden soñkılara yädigär bolar”.

 

  Sözümiziñ başında belläp geçişimiz yalı, milli şahıyrımızıñ edebi miyrasını öwrenmek işi barıp Türkmenistan jemhuriyeti gurlan yıllardan  yagnı barıp 1924-nji yıldan bäri ıyzı giderli dowam edip gelyär. Şol ilkinji yıllarda şahıyrıñ diñe iyl-güni wasp etyän goşgularını çap edip, başga temalı goşgular ünsden düşrüldi. Muña şol wagıtlar yörgünli bolan sıyasat güyçli täsir etdi. Insankärçilik düzgüni wada beryän Bolşevikler, şahıyrımızıñ, halkıñ milli duyguları ösdüryän goşgularını öwrenyän we öwretyän alımlarıñ erkana yaşamagna yol berip bilmediler, oları ıyzarlap, görgi barını görkezdiler, gitse gelmez yola iyberdiler.

  1941-nji yılda Türkmenistanda yazuw hat, Latından rusça üytgedilenden soñ, durabara arap hatı unudılıp başlandı. Magtımgulı- şınaslarmız rus hatı esasında tayyarlanan tekstleri öwredip geldiler. Bu yagday bir näçe kıynçılıklara alıp geldi:

 1-njiden şahıyrıñ adına toplanan ähli golyazmalar arap hatında, elbette, arap hatınde, arap-pars dilini bilmezden Magtımgulını tanamak we onuñ golyazmalarını öwrenmek mümkin däl.

2-njiden Dolı analiz etmezden başga klassiki şahıyrlarıñ käbir goşguları, Magtımgulınıñ adına berildi.

3-njiden- Rus hatı bilen, arapça yazılan gadımı tekstleri göçürmek käbir yalñışlıklara alıp gelyär, esasan arap sözlerini, rus hatı bilen dolı yazıp bolmayar. Şol esasda bir topar sözler yalñış yazılıp, iyl arasında yayradı.

4-njiden Kommunistik ideologiyasınıñ türkmen gulları, Magtımgulınıñ adına bir näçe yasama goşgular düzüp berdiler we şahıyrıñ eserlerini galplaşdırdılar. Sözümiz gurak bolmaz yalı, käbir mısalları alıp göreyliñ:

 

          ”Ajap guran gerekmes, azan gerekmes.”

                                  Gerekmes goşgudan

 

          ”Diyerler har Dejjal jahana geler,

            Ne,ajap nakıldır, kim onı biler.”

                             Jeñ sesin añsa

 

Magtımgulı yalı din alımından hey-de şeyle sözler çıkarmı ?

 

Ya-da

          ”Pelek sen hem bir dem aman eylegil,

            Biz nadan yesire döwran eylegil.”

                             iyl geçer

 

          ”Magtımgulı gayra çekgil özüñi,

            Anık bil, oyarlar gözüñi,

            Diñlän yokdır, zaya kılma sözüñi

            Indi senden habar alan bolmadı.”

                             Zaman bolmadı

 

          ”Nadan menem, düşdüm pelek toruna,

            Çoh garaşdım, ajap eyyam gelmedi.”

 

Ya-da

          ”Hak sözüne ınanmazdım men dayım,

            Hijrandan tutupdır kerwön sarayım.”

                             Baradır

 

Ya-da

          ”Magtımgulı yarıymadım,

            Perzent pohun arıtmadım.”

                             Soyüş bile

Ya-da

          ” Arıp bolup, mest bolupdır tilkiler

             Magtımgulı çaşıp, lala dönüpdir.”

                             Bil indi

 

          Iyl sözüne ınandım men yazıklı biyçäre

                             ¤¤¤¤

          Gözel alsañ arıplara gulak goy

 

Biyr-biyrine zor bilen baglanyan beyitleri alıp göreyliñ:

 

          ”Dag başınıñ dumanı bar,

            Her bagıñ bagbanı bar,

            Adam oglı zenanı bar,

            Gözüm düşmer ol jenana.”

                             Bu dahana

Ya-da

          ”Gökleñ içre bir özüm,

            Galıp men arman bilen.”

                            

Magtımgulı hiyç mahal menlik satan şahıyr däldir.

 

Howa. Bular yalı mısallardan getirseñ getirip oturmalı. Beyle yalñışları düzletmek üçin yörüte ılmı yıgnak we akademik konferensiyalar geçirmeli. Yöne, gıynansagam, milli şahıyrımız hakında edilyän galplıklar bu günler başga görnüşde dowam etyär. Ol-da sovyet döwründe dini mazmunlı goşgularıñ çap bolmagına rugsat berilmäni üçin, bu günler dogrı galbırdan geçirilmän, käbir dini goşguları şahıyrın adına berilyär. Hakıkı magtımgulı şınaslar, şahıyrıñ goşgı stilleri bilen tanış bolmaga wagt yetendir diyp oyedyäris.

 

  Milli şahıyrımız Magtımgulı hakında bolan yalñışlar diñe onuñ goşgları bilen çäklenmän, eysem şahıyrın hatta yüz keşbine hem yetipdir. Barıp 40-nji yıllarda Türkmenistanıñ belli suwratkeşi Ayhan Hajıyeviñ çeken suwratında, şahıyrıñ başına çür telpek geydirilyär. Dogurdanam türkmenlerde şeyle telpek bolupdırmı, yogsa, ol Hurasan Kürtlerine mahsus baş börükmi?

Beyle galplıklara çıdap bilmedik çagdaş şahıyrımız Dañatar  yürek nalasını şeyle beyan edipdir:

 

          Her kim Pıragıda özün görmän.

          Pıragıda, Pıragını görmeli.

          Pıragıñ yerine özi sözlemän,

          Pıragıñ özüne söz bermeli.

            ¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤

 

         Pıragıdan proletaria bolarmı,

          Başına çür telpek geydirmek bilen

          Magtımgulı, Maksim Görki de bolmaz

          Diymedik sözlerini diydirmek bilen.

          Terki dünyä ruhanı-da däldir ol

          Uymadık yoluna uydırmak bilen

          Magtımgulı, diñe, Magtımgulıdır,

          Magtımgulıgına örän uludır.”

 

 

Peydalanılan çeşmeler:

 

 


1. Alehander  Jhodzko. Spejimens of the popular poetry of Persia.

    Harrison & jo printers. 1864 London

2. Dañatar. Salam Pıragı. Berlin 1991.

3. Miyrniya. S. Deregezde yaşyan iylat. Maşat. 1982

4. Bastani Parizi. Heşel-heft. 2-nji göyberiş. Novin neşriyatı. Tehran

    1989. Sahıpa. 349

5. Yüsüp Azmun. Magtımgulı kim? Inglis dilinde.

6. Almaz Yazberdiev. Biblioteçno-bibliografiçeskoye. Aşgabat. Ilım 1988

7. Makalada agzalan dürli çeşmeler we artikeller.