Parçalanan toprak

Ya-da

9-nji Desember trajedisi

Tayyarlan:

Gürgenli.A

SWEDEN

July 1996

Bu iyşiñ zähmeti iylimiziñ merdana ogulları

Gaygısız Atabay

we

Şirli Tumajıñ

Yağtı hatıralarına

bağışlanyar.

Gayra, gayrada galdı,

Oklar yarada galdı,

Biziñ bilen deñ-duwşlar,

Bizden gayrada galdı.

Läleden

19-nji asırın 2-nji yarımı, 20-nji asırıñ başlarında dörän şertler halkımızıñ tarıxında kesgiytleyji rol oynap, türkmenleriñ siyası durmuşında ööz ajı tağmasını galdırıp gelyär. Şol galagowuplı yıllarda daşardan abanan howuplar we basıbaljı güyçler milletimiziñ täleyini gara yazıpdırlar.Şol elhenç, şuwm wakalarıñ biyrisi-de 1881-nji yılıñ 9-nji Desemberinde Eyran-Rus döwletleri arasında bağlaşılan bir şert-nama esasında topragımızıñ iki para edilmegidir. Şeylelik bilen Etrek.Gürgen türkmenleri Eyranıñ häkimiyeti astına berlip, biraz soñ Za-Kaspi(Hazar ötesi) oblest diylip adlandırlan häzirki Türkmenistan jemhuriyeti bolsa orslarıñ gazigina örklenyär. Bu siyası wakanıñ düyp sebäni düşünmek üçin bir-az tarıxıñ sahıypalarına göz aylaylıñ.

20-nji asırıñ başlanmagı bilen koloniyalistik siyasatları esasında ezilen halklarıñ milli azat-ediş hereketleri barha möwç alıp başlayar. Latın Amerikadan Hıtaya, Afrikadan Irlanda jenli Inglisleriñ, Fransuzlarıñ, Spanyollarıñ we Portegeslarıñ garşısına ulı möçberde göreş başlanyar. Angelyanıñ Mençester mata öönderyän fabrikları Hindistan pağtasınıñ talanmagı bahasına ayak üstünde duryardı, olar Hitayıñ Şanghay we Hung-kong yalı söwda merkezlerini hem ööz kontrollarında saklap gelyärdiler. Inglisler Eyranıñ nebidini hem talap, yurdiñ siyası ıkbalında belli derejede ööz täsirlerini yetiryärdiler.

Orsyediñ tezarı Puter 1-njiniñ wesiyeti boyunça, orslar Kafgazı, Türküstanı we Hindistanı ele geçirip, Inglisleri bu yerden kowup çıkarmalıdılar. Iki güyçli döwletiñ bu aldım-berdimli söweşinde türk halkı-şol sandan türkmenler gatı horlanyarlar, toprakları basılıp alınyar we parça-parça edilyär.(Puteriñ wesyetiniñ dolı mazmunını goşmaça böölüminde getirdik).

Bu döwürde türkmenler öözbaşdaklık ugrundakı göreşlerini barha yaybañlandırıp, birnäçe gezek Astrabat goşunını hem-de orsların Aşır-adadakı harbı merkezini hüjüm astına alyarlar.

“1836-nji yılda Eyran döwleti türkmenleriñ gozgalañlarıñı basıp yatırmak üçin orslardan iki sanı uruş gämi bilen 15 günüñ içinde Kümüş-depäni topa tutmagını hayış etyär(Türkmençay şert-naması esasında Eyranıñ harbı gämileri Hazar deñizine girmegi gadagan edilipdi). Eyranıñ goşun başlıgı Ärdeşir mürze Kümüş-depeli Kıyat hanıñ gozgalañını basıp yatırmak üçin Gürgene goşun sürüpdi we bu gämiler bolsa şol yörüşe yardam üçin çagırlıpdı.Orslar, Eyranıñ hayışını yerine yetirmek üçin iki sanı uruş gämini Esengula tarap yollayar.”(1)

Kümüş-depeli Jafarbaylarıñ baştutanı “Aga han” Inglis diplomatı Jharlez.F.Mekenzi bilen duşuşanda oña Astrabatlı Şayılarıñ axunı molla Reza, türkmenleriñ garşısına dini söweş“Jahah“ ığlan edip, birnäçe gezek Astrabat goşunınıñ Etrek-Gürgene tarap sürülmegini planlaşdırıpdır.(2)

Orslar Hazar deñziniñ gündogarını, Esengulı, Çeleken we Gızıl-suwı basıp alanlarından soñ, Köpet-dağ etegi bilen Mara tarap süyşmegi planlaşdıryarlar. Türkmenler ööz-erkinliklerini goramak üçin hem orslar hem-de Eyranlılar we olara yardam beryän Inglisler bilen göreşmäge mejbur bolyarlar. Inglis diplomatı Mekenzi, Eyrandakı ors konsulı Lijharov bilen geçiren duşuşıgını şeyle yatlayar:“ Lijharov, Esengulı we Kümüş-depe-de harbı karargahlar salıp, näçe gezek Kümüş-depäni topa tutupdırlar. Türkmenleriñ gozgalañını basıp yatırmak üçin men konsula, ors eskerlerine partizanlık orş taktikasını öwretmägi we barikadalarıñ köpräk salınmagını maslahat berdim”.(3)

Eyranıñ goşunında harbı mugallım bolup iyşlän Fransuzlı general Bohler, Kümüş-depeden, Tehrana şeyle rapport beripdir:“ Ilki bilen türkmenlere duwz we nebit söwdasını etmegini gadagan edip, bu harıytları ööz elimize geçirmeli. 2-njiden bolsa köp sanlı türkmenleri Eyranıñ pars oturumlı welayatlarına göçrüp, türkmen topragına parsları getirmeli we olarıñ arasında biyr-biyri bilen öylenmegi rowaçlandırmalı”.(4)

Şujagaz tarıxı faktlardan belli bolşuna görä, şol wagtıñ ulı döwletleri diñe milli baylıgımızı talamak bilen çäklenmän, eysem olar bizi düyp-türşegimiz bilen yok etmegiñ ugruna çıkanmışlar.

Inglis diplomatı Mekenziniñ yazmagına göra Baklanda göçüp gelenYomutlar,Astrabad häkimi Japargulı handan oturmaga yurt hem malları öörmäge meydan sorayarlar, häkim olara Ak-galanıñ töwereginde oyurmaga ruğsat beryär.Türkmenler ol yerde yaşap, maldarçılık hem-de ekerançılık edip başlayarlar. Eyran hökümeti türkmenleri berk kontrol astına almak maksadı bilen, oları barıp Säfäviytler döwründen bäri harbı gala üçin hayırlanıp gelyän Ak-gala göçürmegi yüregine düwyär. Yomutlarıñ hanı Göki han ekilen yeriñ hasılını yığnamaga porsat dileyär, häkim türkmenleriñ hayışına gulak asman 3 gezek ulı goşun toparı bilen olarıñ üstüne hüjüm etyär. 1-nji çozuşda ıyzına serpikdirlen Eyran goşunı, bu gezek 4müñ sanı atlı yarağlı goşun, 6 sanı pilomut we top yaragı bilen topulyarlar. Yomut, Göökleñ halkı bir bolup, 7 günläp goşunıñ öñünde tap getiryärler, Eyran goşunından näçe yüz sanı esker bilen 15-20 sanı komandiri heläk bolyar.(5)

Eyran döwleti ööz basbaljılık siyasatınıñ dowamında ençeme gezek Garrı-gala, Sarağta, Tejene we Mara goşun süryär. Halkımız olarıñ şuwm siyasatlarının öñünde berk duryarlar, emma uruş nıdama üstünlikli gutarmayar. Misal üçin 1877-nji yılda Hurasan häkimi Abbas mürze Sarağıt galasında asuwda oturan Salır türkmenleriñ üstüne çozup, galanı ööz erkine geçirmegi niyet etyär. Onuñ esası maksadı Marı türkmenlerine haybat atmakdan ıbaratdı. Galada takmıyn 10 müñe golay iylat yaşayardı. Galanıñ 5 müñ sanı batır yigidi ”Guşgı” türkmenleriniñ yardamı bilen Eyranlılarıñ öñünde duryarlar. Orslar bu porsatdan peydalanıp, Türküstanı gol astına geçirmek maksadı bilen Hıwa goşun süryär.Hıwa hanı Mämedemin han täjini gutarmak üçin Eyran döwleti bilen ılalaşıga giyrip, Gızıl-arbat we Gara-gumıñ içinden araçäk belläp, oları Eyranıñ erkinde durmagını kabul etyär. Ol şeylelik bilen Eyranlılar bu yerlere çozan mahalları, türkmenlerden arka çıkmajakdıgını boyun alyar.(6). Abas mürzäñ yörüşleri netiyjesinde 3 müñe golay türkmen esiyr düşüp Maşada äkidilyär. Esiyr düşen türkmenleri gışıñ añzagında aç-yalañaç köçelerde entityärler, olarıñ ölüm halında köçede serrelşip yatanına hatta Inglis iylçisi G.Friseriñ rehmi iynip, birnäçesine baha töläp, azat etyär.(7)

1863-nji yılda Eyran goşunı Mara tarap hüjüme geçyär. Inglis diplomatı Arthur.K.Yeytiñ ayıtmagına görä şol yılın ğurban ayında Tejenden aşan 40 müñ sanı eyran goşunundan diñe 8müñ sanısı Maşada dolanıp bilipdirler, galanları bolsa Gowşut handır Nurberdi hanıñ yolbaşçılıgındakı söweşleri netijesinde heläk bolyarlar.(8) Başga bir ınglis diplomatı Grant Watsonıñ bellegine görä Eyranıñ baş weziyri Hajı mürze Hasan han Sepehsalar mekirlik bilen Marı türkmenlerini Eyrana rayat etmek üçin giyzlinlikde Mara iylçi yollayar hem-de 20 sanı türkmen yaşullarını Tehrana çagıryar. Olar Tehranda Eyrana rayat bolmak hakındakı bir şert-nama gol çekmeli bolanlarında, Ors ilyçisi bu iyşden habardar bolup, oña garşi bolyar. Şeyle-de bu diplomat Abbas mürzäñ ganlı yörüşi hakında öwgüli sözler ayıtyar:” Abbas mürzäñ ınanşına görä türkmenler yalı basmaçılar medeniyetlı halklarıñ aralarında bolyan urş kadalarına däl, oları başardıkça öldürmeli”.(9)

Watsonıñ bu sözleri Amerikanlılarıñ Hollywoud-da yasayan filmlerini yadıña salyar. Ol filmlerde Amerikan artistları Gizıl derileri yok etmek ugrunda ”jan ayaman alada” etyärler.

Basıbaljılar ööz şuwm siyasatlarını amala aşırmak üçin halkımıza esas-sız töhmet urup, oları basmaçılıkda garalayarlar. Göyä türkmenler Hurasandan esiyr alıp, oları Hıwadır Buxara bazarlarında gul edip satyan ekenler. Beyle töhmetleri Eyranıñ ööz tarıxçıları hem esas-sız bilyärler, bu barada birnäçe tarıxı faktlara göz gezdireyliñ:

Eyranıñ baş weziyri Ga-em mIkam bilen goşun başlıgı Emir nızamıñ arasındakı hat alşıkda, Sarağıt gala yörüşi hakında şeyle maglumat bar:” Türkmenlerden köp olja ele geçdi, 2000 sanı at, 150 müñ goyun hem düye, köp mukdarda kümüş-şay, şal, halı, palas we 7 müñe golay esiyr aldık...”(10)

Inglisli Games Moryeniñ yazmagına görä hökümetiñ diñe Hurasandan 200 müñ tümen salgıt yıgnapdır. Beyle zuluma çıdamadık halk ayak aldıgından gaçıp, Hıwadır Buxara sıgınyarlar, häkimler bolsa ööz kiyselerini doldurmak üçin”türkmenler çozdular, Hurasan talandı...” diyip Tehrana yalan rapportlar yollayarlar.(11) Eyranıñ baş weziyrliginiñ gündeliginde bu barada şeyle maglumat bar:” haysı yıl Hurasan häkimi türkmenleriñ çozuşı hakında rapport bermändir, geçen yıl göyä 12 müñ adam Hurasandan äkidilen eken. Bularıñ barısı oba arçınlarından biyzara gelip öözleri türkmenlere tarap gidipdirler”(12).Eyranıñ şol wagıtkı daşarı iyşler weziyri mejlisde eden bir çıkışında “diñe türkmenler däl-de eysem biziñ tarapımızdanam esiyr getirilyär”diyip ıkrar edipdir(13).Yene-de şol ağzalan gündelikde berilen maglümata görä, Hurasana esiyr äkidilen türkmenleriñ ıkbalı hakında şeyle habar berlipdir:“ Abbas mürze, golı baglı bu esiyrleri, elleri gılıçlı täsiypkeş şaylara tapşırıp, oları dogram-dogram etdiryär.

Yeke Eyran hökümeti däl-de Rus hökümeti hem barıp 1873-nji yıldan bäri ıyzıgiderli halkımızıñ başına oyunlar gurap, oları ezip gelyär. General Kaufmanıñ 1873-nji yılınıñ 10-njı June ayında Hıwa türkmenlerini elhenç öldürşi, 1878-nji yılın soñlarında Ermeni asıllı general Lazariyan(Lazarov), general- Skobeleviñ 1881-nji yılıñ 12-nji Yanvarında Göök-depede azından 30 müñe golay halkımizı gırşı we ondan soñra 1-nji jahan söweşi yıllarında, kommunist gozgalañı yıllarında, içeri uruş diylip adlandırlan yıllarda,Irza şadır Stalınıñ soy gırımı yıllarında, 2-nji jahan söweşi yıllarında... bulardan mısallardır.

Orslarıñ Göök-depe,Eyranlılar bilen ortak iyş alıp barmagı we her iki döwletiñ biyrigip, milletimizi yok etmekleri hakında köp sanlı arkiv materiallar şayatlık etyär, bu barada yörüte bir iyş yazmalı.

Göök-depe galası zabt edilenden 11 ay soñ Eyran, Rus döwletleri 1881-nji yılıñ 9-nji Desemberinde elhenç bir şert-nama esasında türkmen topragını ööz aralarında paylaşyarlar. Eyranıñ arkiv materiallarında baglaşılan bu şert-nama ”baslıp alnan yerleri paylaşmak hakındakı Ahal şernaması” diyip adlandırlıpdır.(14)

Basılıp alnan türkmen topragınıñ

parçalanmagı hakındakı

Eyran-Rus şertnaması

1881-nji yılıñ 9-nji Deseberinde/1299-nji Hijri yılıñ baş- ayınıñ 29-ında Eyran tarapından daşarı iyşler weziyri mürze- Sayit han Motemen-elmolk, Orslar tarapından bolsa yörüte bellenen iylçi Ivan Zinoviyev basılıp alnan türkmen topragında araçäk bellemek hakındakı şert-nama gol çekyärler. Şeyle-de bu şert-namanıñ maddalarını dolı yerine yetirmek maksadı bilen 1894-nji yılıñ 9-nji Novemberinde Aşgabada gelen Eyran wekiyli Muhommetsadık han Emiyr Tümen, Rus wekilleri bilen duşuşıp, bir ılalaşıga gol goyyarlar.Eyranıñ arkiv materiallarında saklanyan bu tarıxı dokumentde 1881-nji yılın 9-nji Desemberinde gelnen ılalaşık esasında Ruslar bilen Eyranlılar topragımızı şeyle paylaşyarlar:

1-nji madda- Hazar deñziniñ gündogarıda Eyran-Rus

araçägi şeyle kesgiytlenyär:

Esengulıdan Çata çenli Eterk akarı araçägiñ belligidir, Çatdan demirgazık-gündogara tarap, araçäk ugrı Soñi-dagı hem Seğrem-dagından geçip,demirgazıkda Çükgän galasında Çendir akarına barıp yeter. Bu yerden demirgazıkda Çendir bilen Sumbar akarlarının arasındakı daglara dogürlanıp, gündogara tarap, şol dagları iyzarlap,, Sumbara tarap gidip, Sumbar bilen Aji-akyan akarınıñ biyrigyän yerine barıp yeter. Bu yerden gündogara ta Dayna metjiydiniñ harabalarına çenli araçäk, Sumbarıñ deryası bolar. Daynadan Köpet-daga çenli içeri tarap uzanan bir yol araçäk belligidir.

Bu yerden, araçäkbelligi Köpet-dagıñ yanı bilen siyrıgıp,günorta-gündogara tarap uzar, Germap deresine yetmänkä günorta tarapa aylanıp, Sumbar bilen Germap arasındakı dagların örküjünden geçip, günorta-gündogara tarap uzanıp, Meysene we Çöp-best daglarnın üstünden aşıp,Robatıñ1,06 KM demirgazıgında Germapdan Robata baryan yola biyrigyär.Bu yerden araçäk belligi dagların örküjünden aşıp, Dalança dagınıñ örküjünden hem geçip, Hayrabad galasınıñ demirgazıgından geçip, demirgazık-gündogarda Göök-gaytal golayına yetip, ondan Pöwriyze akarlarınıñ gözbaşina gönükdürlip,ol yeri, Pöwriyze obasınıñ demirgazıgında kesyär.Bu yerden dmirgazık-gündogarda araçäk belligi günortalıkda yerleşen Aşgabat-Pöwriyze arasında yerleşen daglarıñ örküjüne ugrukdırlyar. Araçäk belligi bu yerden aşıp, gündogara tarap uzanıp, Aslama-dagınıñ iñ demirgazık belentliginden geçip,günorta-gündogarlıkda bu dagdan aşıp, Kelete-çınar obasınıñ demirgazıgından aylanıp, Ziyrkuh bilen Gızıl-dagıñ çatılışyan yerine barıp yetyär. Bu yerden araçäk belligi günorta-gündogarlıkda Ziyrkuh dagınıñ örküjünden geçirlip, Baba-durmaz akarınıñ geçyän deresine barıp yetyär. Bu yere barıp yetenden soñ demirgazıga tarap uzanıp,Baba-durmaz galası gündorgarında galmak şerti bilen, Gäwürs-Lutof-abad arasındakı yola barıp yetyär.

2-nji Madda:

Her iki döwletiñ bellenjek yörüte wekiylleri, bellenen araçäkde bellikler oturtmak üçin araçäge barıp edil bellenip geçilşi yalı nIşanalar oturdarlar. Bu iyşiñ wagtı we her iki döwletiñ kommiserleriñ duşuşjak yeri belli edilmeli.

3-nji madda:

Germap we Gulgulap obaları, Türkmenistan jülgesinı suwaryan akarnıñ demirgazıgında yerleşyänleri üçin, Eyran döwleti bir yılıñ möhletinde bu obaları boşaldar. Eyran bu möhletiñ içinde ööz rayatlarını alıp gider, Rus döwleti boşaldılan obalara türkmen göçüp gelmegini gadagan edip, ol yerlerde harbı bena salmaz.

4-nji madda:

Türkmenistanı suwaryan Pöwriyze we beyleki akarlarıñ gözbaşınıñ Eyranda bolanı üçin, Eyran döwleti bu akarlarıñ kenarında täze obalarıñ benna edilmegini gadagan edip, ekiş meydanlarını köpeltmän, öözlerine gerek bolan suwlardan köp mukdar almajakdıklarını boyun alyarlar.

5-ni madda:

Türkmenistan bilen Hurasan arasında söwda meselesiniñ ösmegi üçin her iki döwlet gatnaw yolları abadanlaşdırmak ugrunda bir karar almalı.

6-nji madda:

Eyran döwleti Astrabad we Hurasan etrabından her hil yaragıñ yurt daşına çıkarılmagınıñ öñüni alar, şeyle-de Eyran çägine düşen türkmenlere ok-yarag yetmeginiñ öñüni alar. Eyran döwletiniñ bellän serhet gawulları bu hakda orsyet tarapından ugrın yarag söwdasını etyän adamlarıñ öñüni almak ugrunda etyän aladaları bilen ortak iyş alıp bararlar.

7-nji madda:

Bu şert-namanıñ maddalarınıñ dolı yerine yetirilmegi we serhediñ golayında yaşayan türkmenleriñ hereketlerini kontrol etmel üçin, Orsyet döwleti, Eyran serhedine garawul bellemäge haklıdır. Bellenen kişiler, basılıp alnan topraklarda asuwdalıgı goramaga iki döwlet tarapından dolı ığtıyarlıdırlar.

8-nji madda:

Gelnen bütin kararlar we ılalaşigıñ şertleri ööz güyjünde saklanyar.

9-nji madda:

Bu şert-nama iki nusgada yazlıp, iki döwletiñ weziyrleriniñ golı we möherleri baslıp, Orsyet we Eyran patışaları tarapından tassıklanar. Tassıklanan şert-nama 4 ayın-hatta ondanam çaltrak wagıtda- Tehranda her iki döwletiñ weziyrleriñ arasında çalşırlar.

Tehran: 9 Desember 1881 22 Mäherrem 1299

Zinoviye - golı

Mürze Sayid han - golı

Bu şert-namanıñ 2-nji maddasını yerine yetirmek üçin 1885-nji yılıñ April ayında iki döwlet arasında bir protokle gol goylup, Baba-durmaz galasınıñ harabalıgından tä Esengulı aylagı aralıgındakı araçäge bellik oturtmak üçin Eyran tarapından Suleyman han Sahipixtiyar we Orsyet tapından bolsa polkovnik Nikolay Kormin Garabayev bellenyär. Şeyle-de Çekişlerde gol çekilen bir ılalaşıkda Etrek akarınıñ aşakı akımından tä Esengulı aylagı arasındakı araçäge bellik oturtmak üçin Eyrandan polkovnik-inginyer mürze Ali-eşref han, Rus kommiserleri bilen duşuşyar we araçägiñ geografik kartası 1:84000 möçberinde çızılyar.

Araçäk hakında baglaşılan protokollarıñ dowamında Pöwriyze we Hasar hakında üçin 1893-nji yılıñ 27-nji Mayında Tehranda Baş weziyr mürze Alı-asgar han Eminolsoltan bilen orsyediñ dolı ığtıyarlı iylçisi Potzov bir ılalaşıga gol goyyarlarIlalaşıkda şu maddalar yerleşdirlipdir:

1-nji madda:

Eyran patışası öözi hem-de miyrasdüşerleri tarapından serhet gırasındakı Pöwriyze obasını we 1881-nji yılda ılalaşilan yerleri, serher dagından ”Biyz” derä çenli uzayan toprakları, alıhezretler Ors patışasınıñ erkine beryär. Şeylelik bilen 1881-nji yılda gelnen ılalaşıgıñ bu yerlere degişli madası yatırlıp, beyleki maddalar el degrilmän saklanyar.

2-nji madda:

Alıhezert Orsyet patışası öözi hem-de miyrasdüşerleri tarapından Hasar obası hem-de onuñ töweregindäki Hasar we Şilgan akarlarını, obanıñ gündogarındakı degirmene çenli tä obanıñ ileri yüzündäki Zeññanlı töweregini Eyrana beryär.

3-nji madda: Ilalaşıgıñ bu maddası Azarbayjan serhedine

degişli bolanı üçin beyan etmedik.

4-nji madda:

Iki döwlet tarapından bellenen wekiyller Pöwriyze we Hasar etrabınıñ araçägi ol yere barıp dolı we dogrı bellemeli, almalı yerleri alıp, bermeli yerleri berip, serhet belligini oturtmalıdırlar.

5-nji madda:

1881-nji yılıñ 9-nji Desemberinden, gündogara tarap, basılıp alanan topraklarıñ Rus-Eyran araçägi şeyle kesgiytlenyär:

Araçäk belligi Baba-durmazdan, Ziyrkuh-dagınıñ örküjünden geçip, günorta-gündogarda Hayır-abad obasına gönükdürlip, oña yetmänkä, Durun deresiniñ çep kenarından geçip, Mir galasınıñ gayra yüzünden aylanıp, Durun akarınıñ sag yanını siyrıp, Göökleñ we Şor-gala obalarından geçip,gayrak aylanıp, Lotef-abadıñ aşak we gayra tarapından we Küren obasınıñ ileri yüzünden aylanyar. Soñ, günorta-gündogarda Şilgan obasını aylanıp, günorta tarapa aylanıp, Şilgan we Mäne obalarınıñ ortarasından geçip, Hoşaba belentliklerine çenli dowam yetip, Şilgan obasınıñ daşından aylanyar. Araçäk belligi bu yerde şeyle kesgiytlenyär: ilki Hasar-Şilgan akarlarınıñ gıralarından geçip, soñ şol akarlarıñ sol kenarına barıp yetip, günorta-günbatarda ulı gädigiñ arası bilen günortalıkda Zeññanlı çayına yetişyär we 3 KM geçip, Gozgan obasından, günorta-gündogara tarap çekilyär Etek obalarının iñ ileri tarapından geçip, Tejen deresine tarap uzanyar, soñ serhet belligi gündogarda Tejen deresinden, günortalıga aylanıp, Gowşut galasınıñ harabalıgından, Tejen deryasına barıp yetyär we ol yerden Owganıstanıñ serhedi bolan Zulpıkara barıp yetyär. Agzalan yerleri alıp, berilenden soñ, iki döwletiñ kommiserleri serhet belliklerini araçäge barıp oturdarlar.

6-nji madda:

Şu ılalaşigıñ iki döwlet weziyrleri aralarında gol çekilenden bir yıla çenli Eyran, Rus döwletleri Pöwriyze we Hasar obalarının iylatını boşadıp, oları degişli bolan yurde bereler. Her iki döwlet agzalan obalarda harbı galalar bena etmeli däl we ol yerlere türkmen göçürüp getirmeli däldirler.

Bu ılalaşiga gol goylandan soñ, Eyran tarapından Muhommetsadik han Emir nezam, Emir tümen, Rus wekilleri bilen iyşleşmäge bellenyär we şert-namanı dolı düşünmek üçin 1984-nji yılıñ January ayında Hasar obasında bir protokola gol çekyärler.

Şeyle-de gol çekilen Hasar protokolıñ ıyzından iki sanı ılalaşıga gol çekilyär, olarıñ birinjisi Aşgabatda 1894-nji yılıñ 8-nji Novemberinde, 2-nji bolsa şol yılın 9-nji Novemberide-dir.(15)

Eyran tarıxçıları şert-nama baglaşılan mahalı orslarıñ oları aldandıklarını öñe süryärler. Oların ayıtmaklarına görä, göyä ruslar Eterk akarınıñ yerine Bir-az günortalıkda duran Musa han akarını serhet kommiserlerine görkezipdirler. Esasan serhet meselesiniñ çözülmedik punktları soñkı döwürlere çenli dowam etyär.

Araçäk kesgiytlenden soñ

Türkmenleriñ hal-yağdayı

Araçäk kesgiytlenip, garawullar oturdılandan soñ, türkmenleriñ durmuşında bir topar garaşılmadık yagdaylar döräp başlayar. Etrek-gürgen türkmenleri Orsyede tabıyn edilip, ööz tiyredeşlerinden juda edilyär.Eyran häkimiyeti bolsa ähli Yumutları-hatta orsyede tabiyn edilenleri- ööz rayeti hasaplayardı.Türkmenler yılıñ 6 ayını Etregiñ gayra tarapında gışlasalar, galan 6 ayını bolsa Gürgende yaylayardılar. Ors serhet komiseriniñ tassık edişi yalı:”Biz bu yerleri basıp almağmızdan ozal, beyle göçüp,gonmalar bardı...Araçäk kesgiytlenenden soñ olar iki döwlete salgıt tölemeli boldular, oların iki yurde boyun edildi we beyle yağday olarıñ sojial durmuşına uygun däldi.Beyle böölünşük Orsyediñ bäbiydine bolup bilmez diyip guman edilyär, sebäp türkmenler ööz erkinligini gazanmak ugrunda ayaga galıp her iki döwlete-de salgıt bermekden boyun gaçırıp bilerler”.(16)

Serhet kontrolı güyçlenenden, ozalkı bar bolan söwda argatnaşıgına gatı zarba iynyär. Öñler Balkan türkmenleri Kümüş-de we Hoja-nepese gelip arzan bahadan çay, kand,tüwı,uwn,nebit we mata satın alyardılar, iki türkmeniñ arasında gümrük tölegleri yokdı.Emma araçäk kesgiytlenenden soñ her iki döwlet ööz serhetlerinde gümrük postlarını döredip, harıyt mallara agır salgıtlar bellediler. Beyle yagday giyzli söwda iyşlerine yol açdı.

Türkmenleriñ araçägi äsgermejekdigini gören her iki döwlet çäräni gutarıp,olarıñ Etregiñ iki yanına etyän yaylağ-gışlağ hereketleri üçin Yağlı-ulum,Kööne-kesiyr,Gızıl-ımam,Çatlı, Soñı-dagı,Göwdan,Kaka,Pöwrize we Hıywa-abad yalı yerlerde geçelge nokatlar belleyärler.

Eyran döwleti, Maşada äkidilyän harıytlara agır salgıt belleyär.Kaka geçelgesiniñ komiseri yüzbaşi Seyitnazar Halık oglunıñ bellemegine görä, ”Eyranlılar 1884-nji yılda türkmenleriñ her bir harıyt malınıñ 20-den bir bahasını salgıt hökmünde alyardılar.Sığırdan 40 kopek,goyundan 10 kopek, yılkıdan 5 ğıran(2 rubl), taydan 10 Gıran,yüpek we yüñ matalardan 40-dan bir basını salgıt hökmünde alyardılar. Salgıtlarıñ mukdarını Deregez we Kelatıñ häkimleri kesgiytleyärdiler”.(17)

Orsyet grawulları bolsa gışlak üçin balkan tarapa iydilyän süri goyunlardan “paç” alyardılar, her 100 goyundan 5 rubl, pulı bolmadıklardan iki goyun alınyardı.Grawullarıñ esası aladaları türkmenleriñ giyñ möçberde yaragdır partlayjı maddalar geçirmeginiñ öñüni almakdan ıbaratdı(her kişiniñ ööz goranma yaragıñi daşamaga ruğsat edilyärdi)

Araçäk gesgiytlenenden soñ her iki döwletiñ türkmenleriñ garşısına alıp baryan siyasatları düypli özgerüp başladı.Orsyet döwleti ööz düzen kanunlarını amala aşırıp, gümrük postlarınıñ harıyt mallardır,sürilerden Paç-salgıt yıgnamagı ugrunda agır alada giyryär. Beyle yagday köp sanlı türkmenleriñ orsyetden gaçıp,Etrek türkmenleriniñ aralarında yaşamaga alıp bardı.1898-nji yılda yaylan bir rapporta görä Garrı-galadan 20 sanı serdar ööz tiyreleri bilen Maşada we 1500 öyli Yomutdır Göökleñ türkmenleri ilerik göçmek üçin beriljek signala garaşyardılar.Rus serhet komiseriniñ 1900-nji yılda beren bir habarında şeyle diyilyär:”Jafar-baylar, ilerik göçmäge gatı höwesli, şu yılda 60 öyli Jafar-baylar Etrege göçdüler.Olarıñ göçmeginde Astrabad häkiminiñ biziñ yöretyän kanunlarmızıñ garşısına yayratyan propagandaları täsiyrlı rol oynayar”.(18)

Şeylelik bilen Hazar ötesi ülkede yaşayan türkmenler Orsyede tabıyn bolmagı islemän, porsatdan peydalanıp, Etrege tarap göçyärdiler. Bu türkmenler Eyran çäginde-de dürli zulumlardan amanda däldiler.Eyran hökümeti Orslar bilen ortak bir siyasat esasında türkmenleri horlap başladı.Eyran patışası Nasert-din şa, orslarıñ Göök-depäki üstünliklerini!! gutlap olara gutlağ telegammadır yörüte iylçi yollayar.

Araçäk kesgiytlenenden soñ, Eyran döwleti Etrek-Gürgen türkmenleri boyun egdirmek üçin ol yere goşun çekip başlayar.Türkmenler 1881-nji yıldan soñ resmen Eyran rayatı hasaplansalarda olar:”hiyç bir eyranlı boynı yüpsiz golı bağlı bolmadan türkmen topragından geçen däldir” diyip büysanyardılar.

20-nji asırıñ başlarında Etrek-ğurgen türkmenleri erkinlik gaznmak ugrunda ayaga galyarlar.Bu yagdayı basıp yatırmak üçin Astrabat häkimi tiyre-taypalarıñ arasındakı agzalalıgı güyçlendiryär,Ata-bay,Jafar-baylara, Yomut,Göökleñe garşı ok açıp başlayarlar.Jafar-bayların baştutanı bir mahallar Eyrana yagı bolup,soñ Astrabat hökümetine gulluk eden Hajımuxommet Pañ bolsa, Ata-baylarıñ başlıgı 1980-nji yılda Balkandan Etrege göçüp gelen we Eyran döwletiniñ gullugında duran Musa handı.Bu jenjellere soñlar axunlar hem goşlup, Ata-bay, Jafar-bay arsında dini söweşi yaybañlandıryardılar

Orsyediñ Astrabatdakı konsulınıñ tassık edişine görä Eyran döwleti köp yıllardan bäri türkmenleriñ oturan topragında höküm yöredip bilmän gelyärdiler.Olarıñ permanları diñe topragıñ iñ ileri yanı yağnı Gara-suwa çenli yöreyärdi, ondan gayrada hiyç kim häkimiñ permanına gulak asmayardı.Astrabad häkimi kä bir türkmen han-beglerini sowgat-serpay bilen hökümete boyun bolmaklarını gazanıp bilipdi.Şeylelik bilen salgıtdan boşadılmak, yıgnanan salgıtlardan pay almak we başga serpaylar sebäpli kä bir türkmen han-begleri Eyrana boyun bolup ugrayarlar.Bu yağdayıñ durmuşa geçmeginde orslar gatı tağalla sarp etyärler. Kümmet-gabusdakı Rus-Eyran kommiserler merkezi guralyar.Emele gelen yagdaydan peydalanan Eyran häkimiyeti türkmen topragında telegraf we gümrük edaralarını salıp başlayarlar.Dörän yagdaylar esasında barıp 100 yıldan bäri hiyç bir Astrabat häkiminiñ ayagı yetmedik Gürgen jülgesine ilkinji gezek ayak basan häkim Omiyd-eddöwle,1900-nji yılda Göökleriñ garşısına söweş alıp baryan Yomutları yığnap, Ak-galadan başlap Göökleñleri horlayar we olardan salgıt yıgnayar. Göökleñler hem orslarıñ hem-de parslarıñ gısışı astında olara joğap gaytarıp bilmeyärler.1903-nji yılda türkmenler Hoja-nepesde bena edilen Eyanıñ gümrük-hanasını yıkyarlar. Ayaga galan halkı ezip horlamak üçin her iki döwlet täze karar alyarlar. Orsyediñ Tehrandakı iylçisi tarapından bir perman yayradılıp,Eyran döwletine garşı göreşen türkmenleriñ serhetden aşıp Balkana gitmeginiñ öñüni alınjakdiği bildirilyär.

Kümmetde yerleşen ors goşunı Eyranlılarıñ erkinlikde türkmen topragında iyş alıp barmagına yardam etdi.Dura-bara pars iylat türkmen topragına göçürlüp getirildi we türkmenler boyun edilyär.

1905-nji yılda Orsyetde dörän konstitusyon gozlañı netiyjesinde Eyranda hem milli azat-ediş herketler başlanyar.1906-nji yılıñ 9-nji Septemberinde Eyran patışası Mämedalı şa yurtde mejliys we saylaw kanunına gol çekyär.Emma bir-az wagıt soñ ilkinji mejliysi topa baglap yurtde diktatura rejim döretmegi isleyän şa, halkıñ gahar-gazabına çıdaman yurdi terk etyär.1911-nji yılıñ Septemberinde emele gelen yağdaydan peydalanıp, elden beren täjini gaytarıp almak isleyän şa, gıssanan çağları türkmenlere sıgnan ozalkı şalar yalı, Kümüş-depe gelyär we turkmenlerden haray sorayar.Emma ne türkmen han-begleriñ yardamı, ne-de daşarı yurtler yardamı diktaturı gutarıp bilmeyär.

1916-nji yılda dünyäde bolup duran 1-nji jahan söweşinden,Eyranıñ demirgazık welayatlarınıñ oreslarıñ tarapından baslıp alnan we yerli häkimleriñ güyç-kuwatdan düşen yagdayından peydalanan türkmenler açıkdan açık ööz yaşayan topragında erkinlik ığlan etyärler.Ors siyahatçısı G.F.Çeyirkin 1916-nji yılda Etrek-Gürgen türkmenleriniñ arasında bolup, olarıñ erkinliginden we Eyran hökümetine salgıt tölemeyänleri hakında bildiripdir.

1916-nji yılıñ 25-nji June ayında ors tezarı söweş meydanları üçin esger yıgnamak permanını jar etyär, bu permana görä 19-24 aralarındakı bütin orta asialı yigitler söweş meydanına gitmeli diyilyär.Bu zalım permana garşı türkmenler ayaga galyarlar.Permana görä häzirki türkmenistanda 15 müñ adam şol sandan Marıdan 5 müñ,Tejenden 2300,Aşgabatdan 2500,Şagadamdan 1960 we Müñ-gışlakdan 3240 adam söweşe çagırılyar.Türkmenler bu permana gulak asman rus hökümetine garşı ayaga galyarlar. Şol yılıñ 15 we 16-nji August ayında Etrek türkmenleri Çekişlerde yerleşen Gurban kez harbı başlıgına garşılık görkezyärler.Türkmenler zora dayanıp esger yıgnajak bolan saldatlara tarap ok açyarlar, 2 saldat ölüp, 3 sanısi bolsa yaralanyarlar, türkmenler Çekişleriñ telefon siymlerini kesyärler. Bu wakadan soñ 2 müñe golay türkmen maşgalasıEtrege göçmäge mejbur bolyarlar.

Barıp 1907-nji yıldan bäri orsyet döwleti edil orta asiada edişi yalı Etrek-Gürgende hem täze bir rus kloniyasını döretmek maksadı bilen orsyetden, Volgadan we demirgazık Gafgaziyadan Gürgen-Gara suw arasındakı mes-mele topraklı ekeran yerlere göçürüp getiryär we oları goramak üçin harbı goşun toparlarından peydalanyar.1914-nji yılda Etrek-Gürgende 2 müñ we Astrabat etrabında 200 öyli göçrülyär. General Laurovıñ bellemegine görä diñe 1913-nji yılda 700 sanı ors göçrülyär.(19)

Türkmenler ap-äşgär orslara garşı gozgalañ turuzyarlar, sebäp olarıñ bu zalım heketleriniñ maksadından habardardılar.Yürkmenlere baştutanlık eden Babgılıç, Şiyxı- han Düyeji Esen han, Mergen Arçın orslar bilen diyş-dırnak bolup göreşyärler, orslarıñ harbı we beyleki benalarına agır zarba uryarlar, orslarıñ ulı harbı kerwönlerine hüjüm etyärler.

Gürgen türkmenleriñ gozgalañı möwç alyar, Balkan türkmenleri yardama gelyärler, Göökleñler gozgalañçılara esger beryärler. Bu gozgalañı basıp yatırmak üçin general Volkovnikov 1916-nji yılıñ Desemberinde modern yaraga beslenen 6