|
OGUZNAMA  Türki halklaryñ ruhy ve medeni mirasynda "Oguznama" kitabynyñ uly ÿer tutÿandygy, taryhdan mälimdir. Bu kitap, köp sanly dessanlaryñ hususiÿetlerini özüne siñdirse-de, oña köp halklar, ilkinji nobatda-da türkmenler, hakyky taryhy kitap diÿip ÿokary baha beripdir. Oguznama, türki halklaryñ köp asyrlaryñ dovamynda baþlaryndan geçiren gün-güzeranyny, ylaÿtañda uzak taryhy ÿoluñ baþlangyç dövürlerini suratlandyranda, hekaÿalara meñzaÿär. ÿöne türki halklaryñ ÿuvaþ-ÿuvaþdan gündogardan Orta Asiÿa tarap ÿönelmekleri, gadymy oturymly halklar bilen gatnaþmaklary, medeni, yktysady gatnaþyklaryñ giñden alnyp barylmagy, Oguznamanyñ taryhy mazmunynyñ bahasyny artdyrypdyr. Gündogar halklarynyñ köpüsine mahsus bolþy ÿaly, türki halklar-da öz taryhy geçmiþini gursakdan-gursaga, nesilden-nesile geçirip gelipdir. Elbetde hat-ÿazuv peÿda bolup ony halkyñ vekilleriniñ özleþdirmegi, kitap görnüþindäki ÿazuvly çeþmeleriñ emele gelmegine sebäp bolupdyr. Oguznama kitabyñda, irki dövürlerde hat üsti bilen kitapda berkidilipdir. ÿöne dürli sebäpler bilen ol çeþmeler bize gelip ÿetmändir. Hyva hany ve görnükli taryhçy Abylgazy Bahadyr hanyñ (1603-1664) 1659-1661-nji yÿllarda ÿazyp gutaran "Þejere-ÿi Terakeme" adly kitabynyñ Oguz ve onuñ nesli baradaky rovaÿatlary öz içine alyp "Oguznama" kitabynyñ birneme gyrada galmagyna sebäp bolan bolmagy ähtimaldyr. Alymyñ belleÿiþi ÿaly türkmenler oña öz aralarynda Oguznama kitabynyñ kändigini aÿdypdyrlar, ÿöne kitaplaryñ dürli nusgalarynyñ biri-birine dogry gelmeÿänligini, her biriniñ bir hili bolanlygynyñda olar beÿan edipdirler. Bu mesele, kitabyñ halk köpçüligi arasynda giñ ÿaÿaranlygyny ve ony köp adamlaryñ ÿazanlygyny subut edÿär. Abylgazy hanyñ dövründen (XVII. asyr) has irki zamanlarda-da bu kitap türkmenleriñ hatly-savadly tofarlarynyñ elinde bolupdyr. Fazlullah Reþideddiniñ (ölümi 1318) ÿazyp galdyran "Jami ät-Tavaryh" adly eseri (1300-1310) Fars dilinde bolup ol, uly ähmiÿete eÿe bir eserdir. Þol kitap tiz vagtyñ içinde birnäçe dillere (þol sanda türki dileñde) terjime edilipdir. Kitabyñ bir bölegi "Oguz han ve onuñ nesliniñ taryhy" ve "Türk soltanlarynyñ ve padeþahlarynyñ zikri" diÿip adlandyrylypdyr. Reþideddiniñ kitabynyñ þu böleginden Abylgazy ÿerlikli peÿdalanypdyr. Abylgazy handan bir asyr töveregi öñ Nusaÿly türkmen Salar Baba Gulalyogly Harydary, Reþideddiniñ Jami ät-Tavaryh adly kitabyny gös-göni Farsçadan þol vagtyñ türki diline terjime edipdir (1555-1556). Bu uly ähmiÿete eÿe eser: "Türki govumlarynyñ taryhy", "Selçuk nesliniñ taryhy", "Hytaÿ taryhy", "Israyÿllylaryñ taryhy", "Hindi taryhy", "Gazanhanyñ taryhy" bölümlerini öz içine alÿar. Eliñizdäki kitapda, þol terjimäniñ "Oguz han ve onuñ nesliniñ taryhy", þeÿle-de "Türk soltanlarynyñ ve padeþahlarynyñ zikri" adly bölümleri siz gadyrly okyjylara hödürlenÿär. ÿöne ol, häzirki zaman türkmen edebi diline golaÿlaþdyrylandyr, çünki ozalky ÿazylþy ÿaly hödürlense ony, ÿönekeÿ ildeþlerimiziñ añlamagy beÿleñde dursun, dilçi alymlarymyzyñ-da añlamaklykda köp kynçylyk çekjekdikleri görnüp dur. Onda türkmen diline ÿat sözler köp ulanylypdyr. Oguznama, geçen asyryñ baþynda Avrupa taryhçylarynyñda gyzyklandyryp ugrapdyr. Ol, Ord. Prof. Dr. Z.V.ToÛanyñ teÿÿarlan, ve 1982-nji yÿlda Dr.Tunjer Baÿkaranyñ tagallasy bilen 2-nji ÿola neþir edilen OÛuz Destany adly kitapdan baþga, 1987-nji yÿlda Azerbaÿjan Ilymlar Akademiÿasy tarafyndan neþir edildi, ol-da R.Þükürova tarafyndan Ors diline geçirildi. Þükürova, kitabyñ köp halklaryñ taryhyna täsir edendigini þeÿle beÿan edÿär: "XI. asyrdan baþlap türkmenler adyny alan oguzlar, häzirki vagtda Azerbaÿjanda, Türkmenistanda, Ýranda, Türkiÿede ve Irakda (Ovganistandañda) ÿaþaÿan türki halklaryñ ata-babalarydyr. Selçuklar ve Osmanlylar-da þolardan gelip çykandyrlar. Oguzlaryñ ÿalñyz Syrderÿanyñ gaÿra tarafyndaky sähralarda mesgen tutan bölegi, þäherlerde ÿaþapdyrlar ve þol oturymly, harbi ÿöriþlere gatnaþmadyk Oguzlar, Sährayÿ (ÿatyk) adyna eÿe bolupdyrlar". Türkmen alymy merhum Ahmed Bekmyrad öz "Andalyp hem Oguznamaçylyk däbi" diÿen ylmy iþinde (Aþgabat-Ilym, 1987), Oguznama barada giñden gürrüñ berÿär. Ol, bu eseriñ türkmenleriñ medeni durmuþynda uly rol oÿnandygyny, halkyñ savadly vekilleriniñ bu mesele bilen asyrlaryñ dovamynda yzygiderli gyzyklanyp gelendiklerini beÿan edÿär, diÿip, Fazlullah Reþideddiniñ Fars dilinde ÿazan Jami ät-Tavaryh adly eseriniñ Oguz han ve onuñ nesliniñ taryhy, þeÿleñde Türk Padeþahlarynyñ ve soltanlarynyñ zikri adly bölümlerini türki dile terjime eden Salar Baba Gulalyogly Haridarynyñ, N.B.Halimovyñ tagallasy netijesinde OGUZNAMA ady bilen 1990-njy yÿlda Aþgabat-Türkmenistanda çykarylan kitabyna ÿazan synynda Prof.Myrat Annanepes belläp geçÿär. Bu eser, Oguzlaryñ-Türkmenleriñ medeniÿetiniñ ösüþ ÿoly bilen gyzyklanyp, öz geçmiþ taryhlary ve urp-adatlaryny övremäge hövesjeñ ildeþlerimize peÿdaly bolar diÿen umydymyz bar.
|
||||