Oguzlar 24 tofara ve her tofar dürli tirelerle bölünÿärdi. Olardan 12-sine "Bozoklar" ve beÿleki 12-sine hem "Üçoklar" diÿilip ad berilÿärdi. 

Oguz Hanyñ 6 ogly, ÿagni Gün, Aÿ, yÿldyz, Gök, Dag ve Deñiz, VII. asyrdan ozal ÿeniseÿ (Kem) derÿasynyñ ileri taraflarynda ÿaşaÿardylar. Her birinden 4 ogul önüp, jemi 24 tofar bolup ÿaşan bu govmyñ baştutany Oguz Hanyñ Mete Handygy aÿdylÿar. Bozoklaryñ alamatlary, "ÿaÿ" ve Üçoklaryñ alamatlary "Ok" bolupdyr. 
Bozoklar; Gün Han, Aÿ Han ve yÿldyz Handan gelip çykyp: 
Gayÿlar, Baÿatlar, Alkaöÿliler, Garaöÿliler, ÿazyrlar, Dodurgalar, Dögerler, ÿaparlylar, Avşarlar, Begdililer, Gyzyklar ve Garkynlardan emele gelÿärler. 
Üçoklar; Gök Han, Dag Han ve Deñiz Handan gelip çykyp: 
Gynyklar, Bayÿndyrlar, Peçenekler, Çavuldurlar, Çepniler, Salurlar, Eÿmirler, Alaÿuntlylar, Üregirler, İgdirler, Bügdüzler ve yÿvalardan emele gelÿärler. 
Mahmud Kaşgarly bolsa, oguz tofarlaryny şeÿle görkezÿär: 
Gynyk, Gayÿg, Bayÿndur, İwa (yÿwa), Salgur, Afşar, Beg-Tili, Bügdüz, Baÿat, ÿazgyr, Eÿmür, Gara-Bölük, Alka-Bölük, İgdir, Üregir (ÿüregir), Totyrga (Tutyrka), Ala-ÿundlug, Töker, Beçenek, Çuvaldar, Çepni ve Çaruklug. 

XIV. asyryñ başlarynda İlhanlylaryñ Sarayÿnda 
ÿazylan Jemi-ät-Tevaryha esaslanan 

2-Baÿat: Mahmud Kaşgarly (XI.asyr), Reşideddin (XIV. asyr), ÿazyjyogly (XV.asyr), Salarbaba Gulalyogly (XVI. asyr), Abylgazy Bahadyr (XVII. asyr) ve beÿlekiler, Baÿ, Bayÿndyr ve Baÿat sözleriniñ Baÿ-Baÿlyk sözlerinden gelip çykandyklarynda birleşÿärler. ÿöne, olaryñ, "tofarlar", "Jemende", "üÿşmek", "tire" manysyndaki Bag diÿen jyns adyndan emele gelenliginiñ ähtimaldygyny öñe sürÿänler-de bar. Ol türk dilinde köne-gadymy manylarda ulanylÿar. 

3-Alka-Öÿli: Mahmud Kaşgarlynyñ, Alka-bölük, Reşideddiniñ Alkar-öÿli, ÿazyjyogly hem Salarbabanyñ, Alka-öÿli görnüşinde ÿazan bu adyñ gelip çykyşy hem manysy barada anyk bir zat aÿdyp bolmaÿar. Abylgazy, onuñ, "muvafyk", "Layÿk", "ÿakymly" manylardadygyny öñe sürÿär, Salarbaba hem ony "Baÿ", "Bagytly" manylarynda berÿär. Türkmen ethnologist-alymy Ata Çykyogly bolsa bu adyñ "Alabörükli" manydadygyny öñe sürÿär ve onuñ, Kaşgarlynyñ, "Alkabölük" görnüşinde beren şekliniñ fonetik üÿtgeşmä sezavar bolanlygyny aÿdÿar. 

4-Gara-Öÿli: Mahmud Kaşgarlynyñ gara-bölük diÿip görkezen bu sözüñ manysy garaöÿli, garaöÿde oturan diÿip fikir öñe sürÿän alymlar bar. ÿöne garagalpak alymy hem ÿazyjysy D.Aÿtmuradogly, bu sözüñ gara saçly manysyny berÿänligini aÿdÿar. onuñ fikiriçe "Üÿ" sözi gadymy türki dillerde "ÿü-", "tü-" ÿagniÊ"saç" manysynda hem ulanylypdyr ve garaüÿ (garaöÿ) sözüniñ-de garasaç (garagulfak) manysynda ulanylmagy dogrydyr. 

5-ÿazyr: Mahmud Kaşgarlynyñ ÿazgyr diÿip görkezen bu sözüñ asyl manysy ve gelip çykyşy barada alymlar dürli fikirler öñe sürÿärler. Olaryñ hemmesi adyñ asyl köküni, ÿazmak-sermek (ÿe-mek-basyp almak) manysyndaki söz bilen baglanyşdyrÿarlar. ÿazyr-ÿazar: boÿun egdirer. Alym S.G.Agajanogly bu ady "ÿazy ar" ÿagni ÿazyda-sährada ÿaşaÿan il manyda diÿip düşündirÿär. 

6-Döger: Mahmud Kaşgarlynyñ Töker diÿip görkezen bu adyñ gelip çykyşy hem manysy barada anyk maglumat berilmeÿär, ÿöne olaryñ, oguzlaryñ yslamiÿetden ozalky taryhlarynda möhüm orna eÿe bolandyklary ve bu maşgaladan bolan Artyk beg hem onuñ ogullarynyñ, XI. ve XII. asyrlarda türkmenleriñ arasynda uly ad-abraÿa eÿe bolup arassa maşgaladandyklary görkezilÿär. Taryhy çeşmelerde (beÿlekiler ÿaly), Dögerlerden-de XIV. asyryñ ikinji ÿarymyndan beÿläk söz gozgalÿar. Bu sözüñ manysyny Reşideddin: yÿgnanmak üçin, ÿazyjyogly bolsa: maslahat üçin bir ÿere gelenler (yÿgnananlar) diÿip berÿär. 

7-Dodurga: Mahmud Kaşgarlynyñ Totyrka diÿip görkezen bu adyñ manysynyñ "mülk tutup, ÿasamyş kylmak ÿagni ÿurt alyp, ony saklamany başarmak" şeklinde berilenligini aÿtmak bolÿar. Bu ÿerde getirilen ÿasamyş kylmak sözüniñ, ÿasavul (garavul) bilen goryp saklamak manysyndadygyny aÿtsak öte geçdigimiz bolmasa gerek. Bu söz, gökleñleriñ iki uly bölüminiñ biriniñ adyñda. 

8-¥aparly: Mahmud Kaşgarly, oguz taÿfalaryny sanan vagty, bu taÿfany agzamandyr, ÿöne ol, 1072-74-nji yÿllarda arap dilinde ÿazyp galdyran meşhur Divane Lugat ät Türk adly eserinde ÿabagu diÿen gadymy türkmen taÿfasynyñ adyny tutÿar. 
ÿap, ÿab sözi, gadymy türki söz bolup ol ÿapmak (çörek ÿapmak, ÿorgan ÿapmak) ÿapyşmak, ÿabşyrmak ÿaly sözlerde häzire çenli ulanylyp gelinÿär. İrki eÿÿamda ol, ÿapyşmak, birleşmek, toplanmak, jemlenmek ÿaly manylary a-ladypdyr. ÿaparly-ÿapyrly sözi-de birleşen halk, üstün gelen halk diÿmekdir. 

9-Afşar (Ovşar): Bu söziñ manysy çalasym-çevik (çakgan) şeklinde görkezilÿär (o-a ava, haÿvanlara, guşa hövesli manysy-da berilÿär). ÿöne bu adyñ og (ov) sözi bilen "ş" hem "ar" goşulmalaryndan emele gelenligini, "og"-yn taÿfa-il diÿen manydadygyny "ş" hem "ar"yñ jemi-köplügi bildirÿän gadymy türk goşulmalardygyny öñe sürÿän alymlar-da bar. Ovşar sözüniñ, aslynda "ov" ve "uş" bolanlygy, bir-birleri bilen sepleşenlerinden soñra oña "ar" goşulmasynyñ goşulanlygy ve şeÿdip onuñ ov-uş-ar (ovşar) bolanlygy ve vagtyñ geçmegi bilen-de "Ovşar" şeklini alanlygy fikirini aÿdÿanlar-da bar. 

10-Gyzyk: Mahmud Kaşgarlynyñ, agzaman geçen bu oguz taÿfa adynyñ, manysy böke-pälvan-gahryman bolup, onuñ, oguz sözüniñ "guz" bölegine "yk" köplük koşulmasy goşulyp emele getirilenligini öñe sürÿän alymlar bar. 

11-Begdili-Bekdili: Bekdili, gökleñleriñ arasynda bir tire adydyr. M.Kaşgarly ony beg-tili şeklinde ÿazypdyr. Selçuklaryñ ÿörişi dövründe bekdilileriñ köpüsi, İran, Türkiÿe, Kafkaz, Irak ve Suriÿe ÿaly ÿurtlara göçüpdirler. Sözüñ manysynyñ hormatly, mylayÿm dilli, sözi hormatly-dövletlidigi barada alymlar fikir öñe sürseler, merhum alym Ahmed Bekmyradogly onuñ manysynyñ diline bek-syr saklaÿandygyny aÿdÿar. 
Bekdili "begler urugyna bagly il" diÿen manyda ÿüze çykan bolsa gerek diÿip alym S.Ataniÿazoglu fikir beÿan edÿär. 

12-Garkyn: Bu sözüñ, garmak ve guramak (seplemek) işliklerinden emele gelenligi, garylan-gatylan dürli tirelerden emele gelen ÿaly manylar berÿänligi aÿdylÿar. adyñ manysy bolsa, näz-nygmatly, aşly-çörekli diÿilip düşündirilÿär. Selçuklar hereketi vagtynda garkynlaryñ, Iraga, Türkiÿä, Suriÿä, Kafkaza (Azerbaÿjana, Ermenistana ve Gürjistana) ve Kyryma aralaşandyklary bildirilÿär. Türkmen halk rovaÿatlarynda garkyn, ärsarynyñ dayÿsy hesaplanÿar. 

13-Bayÿndyr: M.Kaşgarlynyñ Baÿundur, diÿip görkezen bu oguz taÿfasynyñ, (gökleñleriñ ve çandyrlaryñ hatarynda bayÿndyr diÿen urug-tireleriñ, bardygyna garamazdan) uly böleginiñ selçuklar bilen bile Türkiÿä, Iraga, Suriÿä, Kafkaza gidendikleri aÿdylÿar. Akademik V.V.Barthold, orus senenamalarynda kän agzalÿan herendeÿ diÿen türk taÿfasynyñ adynyñ bayÿndyrlaryñ adynyñ üÿtgän görnüşi hesaplaÿar. 
XIV-XV. asyrlarda Dejle derÿasynyñ ÿokary akymynda kuvvatly akgoÿunlylar dövletini guran ve uzyn Hasan ÿaly meşhur padeşahlary ve güÿçli serkerdeleri bolan bu taÿfa adynyñ, hemişe baÿ ve näz nygmatlydygyny-da ÿatlamak gerek. 

14-Beçene-Peçeneg: M.Kaşgarlynyñ Beçenek, Reşideddiniñ Beçene ve ÿazyjyoglynyñ Biçene diÿip görkezen bu oguz taÿfasy, orta asyr rus hem gündogar Avrupa ÿurtlarynyñ taryhynda öçmejek yz galdyrandyr. Peçenegler öz adlaryny, VI-VII. asyrda beÿik türk kaganlygyny emele getiren türk taÿfalardan (Gök Türklerden) alyp gaÿdÿar. Şol dövürde Issykgöl ve Balkaş etraflarynda ÿaşan bu peçeneglere Onoklar ÿa-da Türkeşler hem diÿilipdir IX. asyryñ birinji ÿarymynda Peçenegleriñ uly bölegi Emba, Ural, Volga ve Don etraflarynda ÿöriş geçirÿärler. Olaryñ 968-nji yÿlda Ukrainanyñ paÿtagty Kievi-de gabandyklary ÿazylÿar. Olaryñ bir bölegi Bolgaristana ve Majaristana-da göçüp gidÿär. Orta asyr alymlarynyñ hemmesi, Peçenegleri türkmen diÿip belleÿärler. Sözüñ manysy işeñ-ir, hijuv bilen iş ediji, diÿip görkezilÿär. 

15-Çavuldur: M.Kaşgarlynyñ, Çuvaldur (Çuvaldar) diÿip görkezen bu oguz taÿfasy, Reşideddin tarafyndan Çavuldur, ÿazyjyogly tarafyndan bolsa Çavyndyr şeklinde görkezilÿär. 
Çimkent gazaklarynyñ hatarynda Şauldyr diÿen urugyñ bolmagy, Çavuldurlaryñ (Çavdurlaryñ) XI. asyra çenli bu ÿerlerde ÿaşandyklaryny görkezÿär. Olaryñ uly bir bölegi (Bozajylar) Ma-gyşlaga gelip, häzirki Bozajy ÿarym adasyna ÿerleşÿärler. ÿene bir bölegi-de XVI.-XVII. asyrlarda türkmenleriñ Abdallar ve Söÿünhanlylary bilen bile Astrahan hem Stavropol etraflaryna gelÿärler, ÿene bir bölegi-de Daşhovuz taraflaryna baryp ÿerleşÿär. Alymlar, Çovdur sözüniñ manysyny, namysly, şöhratly, gaÿratly, ÿogyn sesli diÿip berÿärler. 

16-Çepni: Alymlaryñ "bölejik il", "tofar", "kiçi taÿfa" şeklinde düşündiriş berendiklerine garamazdan bu sözüñ manysynyñ, batyr-bahadyr, gahryman ve söveşje-digini öñe sürÿänler bar. Çepnileriñ bir böleginiñ, Selçuklaryñ hereketi dövründe İrana, Türkiÿä, Kafkaza ve Iraga göçüp gidendikleri aÿdylÿar. Gökleñleriñ hatarynda Çepni tiresine duş gelinÿär. 

17-Salur-Salyr: M.Kaşgarlynyñ Salgur şeklinde ÿatlan bu oguz taÿfasynyñ adyny Reşideddin hem ÿazyjyogly Salur şeklinde berÿär. Olaryñ tagmasy gazyñ aÿagyna me-zeş bolany üçin, geçmişde olara gazaÿaklylar-da diÿilipdir. Sözüñ manysy gylyçly, naÿzaly diÿmekdir. Olaryñ bir bölegi, 1263-nji yÿlda Kyryma göçÿär ve ol ÿerdäki Salgyr derÿasynyñ adynyñ-da bu taÿfanyñ adyndan gelip çykan bolmagy ähtimal. Gökleñlerde Salar ve Stavropol türkmenleriniñ arasynda-da Salargazan tireleri bar. Salyr sözüniñ, il içinde Salar şeklinde ulanylÿanlygyny-da ÿatlap geçmek gerek. 

18-Eÿmir: Beÿleki alymlaryñ tersine Abulgazy ony İmir görnüşinde beripdir. M.Kaşgarlynyñ, Reşideddiniñ hem ÿazyjyoglynyñ Eÿmür şeklinde görkezen Eÿmir sözüniñ manysynyñ örän gavy, baÿ, baÿlaryñ bayÿ şeklindedigi aÿdylÿar. Bu sözüñ şanly-şerefli manydadygyny ve İgdir sözi bilen-de asyldaş bolmagynyñ mümkinligini öñe sürÿänlar bar. 

19-Alaÿuntly: M.Kaşgarly ony Ala-ÿundlug, Reşideddin Ala-ÿuntli ve ÿazyjyogly Alaÿundlu şeklinde görkezipdir. 
Türkmen tire-taÿfalarynyñ arasynda şeÿle bir taÿfa ady düş gelmeÿär. ÿöne, ÿunt sözüniñ baÿtal manysyndadygyny bellemek gerek. Alaÿuntly sözünüñ manysyny-da, ala atly (ala baÿtally) diÿip bermek mümkin. Garagalpak alymy Daulen Aÿtmuradogly bolsa bu söziñ aslyny Alaÿunlog-Alaÿü-lek sözlerinden agtarÿar ve onuñ "Ala Çokully"-"Ala Saçly" diÿen manysynyñ bolanlygy fikrini öñe sürÿär. 

20-Üregir: Sözüñ manysy eÿgilik ve ihsan ediji bolup, onuñ urug-taÿfa manylaryny a-ladÿanlygyny öñe sürÿän alymlar-da bar. Ähli oguz taÿfalarynyñ tertibi barada alymlar arasynda agzalaçylyk bolşy ÿaly, bu taÿfanyñ tertibinde-de alymlar bir çukura tüÿkürip bilmeÿärler. İne meselem M.Kaşgarly ony, 15-nji, galan orta asyr alymlary 20-nji edip görkezÿärler. 

21-İgdir: Reşideddin bu sözi ÿigdir şeklinde berÿär. Sözüñ manysyny alymlaryñ käbirleri gavy, arassa ganly, halys şeklinde berseler, käbirleri beÿiklik-ÿigitlik manysynda berÿärler. Olaryñ bir bölegi, XI. asyr Selçuk hereketleri vagtynda İrana, Türkiÿä ve Azerbaÿjana göçüp gidipdirler. Ma-gyşlakda galan İgdirleriñ bir bölegi-de, Stavropol ülkesine ve Astrahan velaÿatyna gidipdir (XVII-XVIII asyr). Olaryñ galan böleginiñ-de çavdurlara goşulandyklary görkezilÿär. 

22-Bügdüz: Bu sözüñ manysy Hyzmatkär diÿip berilÿär. Bügdizler (Bükdüz) türkmenleriñ uly yz galdyran taÿfalarynyñ birisidir. Olaryñ, Selçuk hereketi vagtynda, özlerini Türkiÿe, Irak ve Suriÿe ÿaly ÿurtlara atan bolmaklary ähtimaldyr. onuñ tekeleriñ hem salyrlaryñ, Bükri diÿen uruglary bilen asyldaş bolmagy mümkin. 

23-yÿva-yÿva: Sözüñ manasy, derejesi hemmesinden üstün, mertebesi uly şeklinde berilÿär. 
Garagalpak alymy D.Aÿtmuradogly Iva taÿfasynyñ gadymy Avarlardan gaÿdÿandygyny, onuñ, adynyñ hem Avar sözüniñ goşulmasyz AVA görnüşidigini öñe sürÿär. VII-VIII. asyr Orhon ÿazuv ÿadigärliklerinde ve häzirki dövür Astrahan ve Stavropol türkmenleriniñ kepleşiginde, Uva, ÿia sözleri bar ve olar hövürtge, maşgala, urug ÿaly manylary a-ladÿar. Iva sözüniñ-de ine şu agzalan sözlerden döran bolmagy mümkin diÿip alym S.Ataniÿazogly belleÿär. onuñ fikiriçe häzirki zamanda Buhara velaÿatynyñ Alat mähellesinde Iva türkmenleri, taÿfalygyny saklap gelÿärler. 

24-Gynyk-Kynyk: M.Kaşgarly bu taÿfanyñ adyny, birinji orunda getirÿär ve öz dövrüniñ soltanlarynyñ (Garahanly şahlarynyñ) şu taÿfadan gelip çykandyklaryny öñe sürÿär. M.Kaşgarlynyñ özüniñ-de şu taÿfa degişildigini ÿatlamak gerek. Selçuklaryñ hereketi dövründe gynyklaryñ Türkiÿä, Iraga, Suriÿä ve Kafkaza göçüp giden bolmaklary ähtimal. Häzirki zamanda Orta Asiÿada dürli ÿerlerde gynyk adynyñ dakylanlygyny görmek bolÿar. Sözüñ manysy "her ÿerde bolsa-da ezizdir" şeklinde getirilÿär. Ol, tutanÿerli, okgunly, güÿçli manylarda-da ulanylypdyr. 
 

Dr. Farzad MARJANI, Civil Engineer, Ph.D. Ankara - TURKEY TEL      : +90 - 312 280 82 16 FAX     : +90 - 312 280 67 20 EMAIL : farzad@turkmens.com