ŞEKİL BİLGİSİ

BASİT KELİME

Basit kelime, yapı bakımından daha küçük parçalara ayrılamayan kök hâlindeki kelimedir: aaç "aç", bak- "bakmak", gara "kara, siyah", üyr- "ürmek, havlamak".

TÜREMİŞ KELİME

Türemiş kelime, herhangi bir yapım ekini alarak genişlemiş ve yeni anlam kazanmış kelimedir: aacat- "acıtmak; incitmek", gapak "kapak", soorağ "soru", yaanaş- "yanaşmak, yaklaşmak".

YAPIM EKLERİ

Yapım ekleri, kelime kök ve gövdelerine gelerek bunlardan yeni kelimeler türeten eklerdir. Dört türü bulunmaktadır: İsimden isim yapma ekleri, isimden fiil yapma ekleri, fiilden isim yapma ekleri, fiilden fiil yapma ekleri.

İsimden İsim Yapma Ekleri

-ca/-ce: Kalıcı isimler türetir: eğrice "bir nakış türü", turşuca "bir bitki adı".

-cağaz: Sadece kalın şekli vardır. Ünlü ve ünsüz uyumlarına girmez. Küçültme, sevgi ve acıma ifade eder: atcağaz "atçağız", gıızcağaz "kızcağız", pişikcağaz "kediceğiz".

-cak/-cek: Sevgi ve küçültme ifade eder: keyicek "ceylancık", tovucak "tavukçuk".

İsimlerden sıfat yapar: dövücek "kırık dökük, bozuk", ovnucak "küçük".

Kalıcı isimler türetir: oyuncak "oyuncak", yetğincek "henüz büyümemiş erkek çocuk".

-cak/-cek eki, sonu "k" ünsüzü ile biten isimlere geldiğinde bu "k" ünsüzü düşer: keyik+cek > keyicek, ovnuk+cak > ovnucak, tovuk+cak > tovucak vb.

-cañ/-ceñ: Ünsüz uyumuna girmez. İsimlerden sıfat yapar: hövesceñ "hevesli", iişceñ "becerikli".

-cık/-cik, -cuk/-cük: Sevgi ve küçültme ifade eden isim ve sıfatlar yapar: baalacık "yavrucuk", iinçecik "incecik", kiçicik "küçücük".

-cımak/-cimek, -cumak/-cümek: İsimden sıfat yapar: kircimek "çabuk kir tutan; kirli", külcümek "gri, kül renginde", yaağcımak "yağlı".

-ça/-çe: Dil ve lehçe isimleri yapar: Rusça "Rusça", Türkmençe "Türkmence".

-ça/-çe: Farsça kaynaklı bir ektir. Küçültme ifade eder: düşekçe "minder", kitaapça "broşür", yorğança "küçük yorgan".

-çı/-çi: Yuvarlak ve "c"li şekilleri yoktur. İş ve meslek isimleri türetir: baalıkçı "balıkçı", demirçi "demirci", okuvçı "öğrenci".

Huy, karakter ve alışkanlıkları yansıtan isimler türetir: aaldavçı "yalancı", cencelçi "kavgacı", yalançı "yalancı".

-çıl/-çil, -çul/-çül: Tek heceli yuvarlak ünlülü kelimeler dışında düz şekli kullanılır. İsimden sıfat yapar: gayğıçıl "kaygılı", gürrüñçil "sohbete düşkün", uukuçıl "uykucu".

-çılık/-çilik, -çulık/-çülik: İş ve meslek isimleri türetir: guşçulık "kümes hayvanı yetiştiriciliği, tavukçuluk", ussaçılık "ustalık", üzümçilik "üzümcülük, üzüm yetiştiriciliği", yüpekçilik "ipekçilik, ipek üreticiliği".

Bir şeyin durumunu veya miktarını belirtir: kemçilik "eksiklik, yetersizlik", köpçülik "halk, kitleler, kalabalık".

-daar: Farsçaya ait bir ektir. Türkçe kökenli kelimelerde de kullanılır: akıldaar "mütefekkir, düşünür", alğıdaar "alacaklı, alacağı olan", berğidaar "borçlu", dildaar "sevgili", gaandaar "canî, kâtil".

-daş/-deş: Ünsüz uyumuna girmez. Ortaklık, yakınlık ve beraberlik ifade eder: dövürdeş "çağdaş", pikirdeş "aynı fikirde olan", sakgaldaş "yaşıt -erkekler için-".

-dı/-di: Düzlük-yuvarlaklık ve ünsüz uyumlarına girmez. Taklidî isimler yapar: caññırdı "şangırtı", gümmürdi "gümbürtü", gütürdi "kütürtü".

-hoor: Farsçaya ait bir ektir. Türkçe kökenli kelimelerde de kullanılmaktadır: çaayhoor "çok çay içen", gaanhoor "canî, kâtil", paarahoor "rüşvet alan, rüşvetçi", süythoor "çok süt içen".

-ıstaan/-istaan, -ustaan/-üstaan: Farsça kaynaklı olan bu ek, diğer kelimelerin yanı sıra yer adlarında yaygın olarak kullanılır. Söz konusu ek, Türkçe kökenli kelimelere de eklenmektedir. Gazağıstaan "Kazakistan", Türkmenistaan "Türkmenistan", çölüstaan "çöl yer, çöllük", gülüstaan "çiçeklerle kaplı yer".

-käär, -ğäär: Farsçaya ait bir ektir. Türkçe kökenli kelimelerde de kullanılmaktadır: coğaapkäär "sorumlu", günääkäär "günahkâr, suçlu", küyzeğäär "çömlekçi", umııdığäär "ümitli".

-keş: Farsçaya ait bir ektir. Türkçe kökenli kelimelerde de kullanılır: arabakeş "kağnı veya at arabasını süren kimse", düyekeş "deve çeken, deveci", gııbatkeş "dedikoducu, dedikodu eden", zähmetkeş "çilekeş, çile çeken".

-kı/-ki, -ku/-kü: Aitlik ifade eder: daağdaakı "dağdaki", düynki "dünkü", öñküden "öncekinden", seniñki "seninki", soñkuca "son, en son".

-lak/-lek: İsimden sıfat türetir: burunlak "iri burunlu", eğinlek "geniş omuzlu", gaşlak "kalın kaşlı", saçlak "gür saçlı".

-layın/-leyin: "göre", "şeklinde", "ile", "boyunca", "olarak" gibi anlamlar ifade eder: aytmışlayın "dediğine göre", halkalayın "halka gibi", hepdeleyin "bir hafta boyunca", töverekleyin "bütün yönleri ile", vağtlayın "geçici olarak".

-lı/-li, -lu/-lü: Sıfat türetir: gaylı "tipili", güyçlülik "güçlülük", öyli "evli".

-lık/-lik, -luk/-lük: Varlıkların toplu olarak bulundukları yeri belirten isimler yapar: daağlık "dağlık", daaşlık "taşlık".

Alet isimleri yapar: ellik "eldiven", öñlük "önlük".

İş ve meslek isimleri yapar: esğerlik "askerlik", müdiirlik "müdürlük".

Soyut isimler yapar: doğanlık "kardeşlik", gözellik "güzellik".

-man/-men: İnsana ait herhangi bir organın normalinden daha büyük olduğunu ifade etmek için kullanılır: gaabakman "göz kapağı büyük olan", señrikmen "iri burunlu".

-mtık/-mtik: Tat bildiren sıfatlara gelerek bunlardan benzerlik ve gibilik ifade eden yeni kelimeler türetir: süycümtik "tatlımsı", turşumtık "ekşimsi".

-mtıl/-mtil: Renk bildiren sıfatlardan benzerlik ve gibilik ifade eden kelimeler yapar: gööğümtil "mavimsi", saarımtıl "sarımtırak".

-ncı/-nci: Sayı isimlerine gelerek sıra ve derece bildiren isimler türetir: döördünci "dördüncü", oonuncı "onuncu".

Sayı isimlerinin dışında birkaç kelimeye gelerek bunlardan da sıra ve derece bildiren isimler yapar: ilkinci "ilk, birinci", nääçenci "kaçıncı", ortancı "ortanca".

-raak/-rääk: Bir şeyin tadının, renginin veya durumunun normaline göre daha az olduğunu gösterir: aağraak "biraz ak", tääzerääk "biraz yeni", uluraak "büyükçe, biraz büyük".

-sa/-se: Organ adlarına gelerek bunlarla ilgili alet veya eşya isimleri türetir: alkımsa "yular", damaksa "boyna asılan süs eşyası".

alkımsa örneğinde "alkım"ın anlamı "çene"dir.

-sı/-si: Benzerlik ve gibilik ifade eden kelimeler türetir: goñursı "kahverengimsi", öçüğsi "biraz solgun".

-sız/-siz, -suz/-süz: Olumsuz manalı sıfatlar yapar: alaaçsız "çaresiz", iişsiz "işsiz", suvsuz "susuz".

-sov/-söv: İsimden sıfat türetir: çääğesöv "kumlu", damaksov "açgözlü, obur".

İsimden Fiil Yapma Ekleri

-a-/-e-: Olma ve yapma ifade eden fiiller türetir: baaya- "zengin olmak", gaana- "kanamak", giiñe- "genişlemek".

-al-/-el-: Olma ifade eden fiiller türetir: daaral- "daralmak", köpel- "çoğalmak".

-ar-/-er-: Renk bildiren sıfatlardan, oluş ifade eden geçişsiz fiiller türetir: aalar- "kızarmak", çaalar- "kırlaşmak", gööğer- "göğermek; morarmak".

İsimlerden geçişsiz fiiller türetir: buuğar- "buharlaşmak", yaaşar- "yaşarmak".

İsimlerden geçişli fiiller türetir: otar- "otlatmak", öyer- "evermek, evlen-dirmek".

-car-/-cer-: Olma ifade eden geçişsiz fiiller türetir: çañcar- "hafifçe toz-lanmak", öölcer- "nemlenmek, ıslanmak".

-cıra-/-cire-: dercire- "hafifçe terlemek", hayalcıra- "kendini kay-betmek; şaşırmak".

-da-/-de-: Taklidî isimlere gelerek bunlara ait hareketi ifade eden fiiller türetir: güvvülde- "uğuldamak", mıdırda- "mırıldanmak".

Taklidî olmayan birkaç isme gelerek bunlardan da fiiller türetir: aalda- "aldatmak", golda- "desteklemek".

-gar-/-ger-, -kar-/-ker-: pakgar- "deri üzerinde şişlik oluşmak", pañkar- "yersiz övünmek; yüksekten atmak".

-ğır-/-ğir-, -ğur-/-ğür-; -kır-/-kir-, -kur-/-kür-: Taklidî isimlere gelerek bunlara dayalı hareketleri ifade eden fiiller türetir: haykır- "haykır-mak", heñkir- "hıçkıra hıçkıra ağlamak; bağırmak", hınçğır- "hıçkırmak", tüykür- "tükürmek", üsğür- "öksürmek" .

-k-: Geçişsiz fiiller türetir: biirik- "birleşmek; kavuşmak", daarık- "huzursuz olmak".

-l-: Sıfatlara gelerek bunlardan oluş ifade eden fiiller türetir: gıısğal- "kısalmak", iinçel- "incelmek", yağtıl- "aydınlanmak; şafak sökmek".

-la-/-le-: İsmin taşıdığı manaya dayalı iş, oluş ve hareketi ya da nes-nelerin belli bir hâle girmesini ifade eder: eyele- "sahip olmak", gucakla- "kucaklamak", sözle- "konuşmak".

Tabiat taklidi isimlerden taklidî fiiller yapar: määle- "melemek", şırla- "şırıldamak".

Yabancı dillerden alınan isimlerin fiil hâline getirilmesinde önemli rol oynar: boronala- "tırmıklamak", hasaapla- "hesaplamak", hääzirle- "hazır-lamak", normala- "kurallı hâle getirmek", tääzele- "yenilemek¸ değiştirmek".

Sayı isimlerine gelerek bir işi kaç kişinin birlikte yaptığını gösterir: ikile- "bir işi iki kişi birlikte yapmak", üçle- "bir işi üç kişi birlikte yapmak".

-ra-/-re-: İsmin taşıdığı anlama dayalı hareketleri ifade eden fiiller türetir: däälire- "delirmek", garañkıra- "karanlık çökmek, kararmak".

-rğa-/-rğe-: Tek heceli isim ve sıfatlara gelerek bunlarla ilgili hareketleri belirten fiiller türetir: geñirğe- "hayret etmek; şaşırmak", nääzirğe- "nazlanmak; kapris yapmak", yaadırğa- "yadırgamak".

-sa-/-se-: küyse- "istemek; özlemek", suvsa- "susamak".

küyse- örneği, Türkmencede "hayal, düşünce" anlamlarına gelen küy kelimesinden türetilmiştir.

-sıra-/-sire-, -sura-,-süre-: Kişinin kendisini olduğundan başka göstermesini ifade eden fiiller türetir: arkayınsıra- "sakinmiş gibi davranmak", garııpsıra- "kendini yoksul göstermek", möönsüre- "hiçbir şey bilmiyormuş gibi davranmak", saadasıra- "kendini sade saymak".

Bir şeye olan meyli, bir şeye duyulan arzuyu gösteren fiiller türetir: çaaysıra- "çay içmek istemek", çilimsire- "sigara içmek istemek".

Fiilden İsim Yapma Ekleri

-a/-e: Fiilin gösterdiği hareketle ilgili isim ve sıfatlar türetir: goşa "çift", otura "felçli, kötürüm".

-aç/-eç: Fiilin gösterdiği hareketle ilgili isimler türetir: göreç "göz bebeği", tutaç "tutacak".

-ağan/-eğen: Fiilin gösterdiği hareketin sürekliliğini ifade eden sıfatlar türetir: gezeğen "çok gezen", yatağan "çok yatan, uykucu".

-ak/-ek: Fiilden sıfat yapar: gorkak "korkak", gülek "çok gülen".

Eşya ve alet isimleri yapar: orak "orak", pıçak "bıçak".

Fiilden, başka tür isimler yapar: böölek "parça", yığnak "toplantı".

-alğa/-elğe, -lğa/-lğe: Ünsüzle biten fiillere "-alğa/-elğe"; ünlüyle biten fiillere "-lğa/-lğe" şeklinde gelir.

Yer isimleri türetir: duralğa "durak, istasyon", geçelğe "geçit", okalğa "okuma salonu".

Fiillerden soyut ve somut isimler türetir: aadalğa "terim", tutalğa "sap, tutulacak yer", yörelğe "âdet, gelenek".

-anak/-enek: Fiillerden somut anlamlı isimler türetir: atanak "iki çizginin birleşmesiyle oluşmuş şekil; kalın ip eğrilen alet", çitenek "salkım-dan kopan üzüm taneleri".

-arman/-ermen: Fiilden sıfat türetir: iyermen "obur", ölermen "ölüm-cül".

-ca/-ce: Soyut ve somut isimler yapar: güymence "eğlence", ınanca "itimat, güven; inanç", örtünce "örtü, örtünülecek şey".

-cañ/-ceñ: Ünsüz uyuma girmez. Fiillerden, insana ait bir özelliği yansıtan sıfatlar türetir: başarcañ "başarılı, gayretli", irinceñ "üşengeç, uyuşuk", söveşceñ "mücadeleci".

-ç: Fiillerin gösterdiği hareketle ilgili soyut anlamlı isimler türetir: garğınç "kargış, beddua", gatanç "katkı", söyünç "sevinç".

Fiilden sıfat yapar: güñleç "sağır edici", sustlaç "neşesiz".

-dacı/-deci: Fiilden isim yapar: çıkdacı "harcama, gider", giirdeci "kazanç, gelir".

-ğ: Fiilin gösterdiği hareketle ilgili isimler türetir: baarlağ "kontrol, yoklama", boyağ "boya", dileğ "dilek".

-ğa/-ğe: Ünsüz uyumuna girmez. Fiilin gösterdiği hareketle ilgili isimler yapar: gemirtğe "kelek", govurğa "kavurga".

-ğak/-ğek: Fiilden sıfat türetir: bezğek "bezmiş, bıkmış", bişğek "çabuk pişen", gaçğak "kaçak", taayğak "kaygan".

-ğan/-ğen: Çok heceli fiillere gelir. Ünsüz uyumuna girmez. Sıfat ve isimler türetir: değişğen "şakacı", gömülğen "bir zehirli yılan türü", uruşğan "dövüşken, kavgacı".

-ğı/-ği: Ünlü ve ünsüz uyumlarına girmez. Fiilin gösterdiği hareketle ilgili soyut ve somut isimler yapar: bıçğı "bıçkı, testere", duyğı "duygu, his", söyği "sevgi".

Pasiflik eki almış fiillerden sıfat yapar: bürelği "örtülmüş", yuvulğı "yıkanmış".

-ğıç/-ğiç, -ğuç/-ğüç: Ünsüz uyumuna girmez. Fiilin ifade ettiği hareketi gerçekleştiren isimler yapar: bozğuç "silgi", caanalğıç "azrail", çızğıç "cet-vel", iildirğiç "çengel", süzğüç "süzgeç".

-ğın/-ğin, -ğun/-ğün: Ünsüz uyumuna girmez. Genellikle tek heceli fiillere gelir. Fiilin gösterdiği hareketle ilgili özelliğin, herhangi bir varlıkta fazlaca bulunduğunu gösteren isim ve sıfatlar yapar: aarğın "yorgun", doyğun "doymuş", düzğün "kural, kaide", gızğın "sıcak", iirğin "bıkkın".

-ğır/-ğir, -ğur/-ğür: Ünsüz uyumuna girmez. Varlıkların kalıcı özelliğini ifade eden sıfatlar yapar: bilğir "bilgiç, akıllı", duyğur "çabuk sezen", sızğır "hassas, duyarlı", yüzğür "iyi yüzen".

-ğıt/-ğit, -ğut/-ğüt: Ünsüz uyumuna girmez. Soyut ve somut isimler türetir: kesğit "karar, netice", salğıt "vergi; başlık parası", yorğut "tabir, yorum".

-ı/-i: Fiillere gelerek bunların gösterdiği hareketle ilgili soyut ve somut isimler türetir: boğı "demet", bukı "sığınak", örti "örtü".

-ıcı/-ici, -ucı/-üci: Fiillere gelerek bunların hareket özelliklerini taşıyan isim ve sıfatlar türetir: alıcı "alıcı, müşteri", çekici "tartıcı", yüzüci "yüzücü".

-ık/-ik, -uk/-ük: Fiilin gösterdiği hareketle ilgili sıfatlar yapar: açık "açık", boğuk "boğuk", deşik "delik", dövük "kırık".

-ındı/-indi, -undı/-ündi: Fiillerden somut anlamlı isimler türetir: çö-kündi "tortu, çökelti", gırındı "yonga".

-ış/-iş, -uş/-üş: Fiillere gelerek bunlara ait iş isimleri yapar: çıkış "çıkma, çıkış", duruş "durma, duruş", geliş "gelme, geliş", goorayış "koru-ma", gülüş "gülme, gülüş", sözleyiş "konuşma".

Fiillerden, kalıcı isimler türetir: uruş "savaş", yağış "yağmur", yeñiş "zafer".

-m: Somut isimler de türetmekle birlikte daha ziyade soyut isimler türetir: bilim "bilgi", çıdam "tahammül, sabır", dilim "dilim", sözlem "cüm-le".

-ma/-me: Fiillere gelerek bunlardan kalıcı isimler türetir: gızzırma "sıtma", golyazma "el yazması", süzme "süzme".

İş isimleri yapar: deñeşdirme "karşılaştırma", yaatlama "hatırlama".

Fiillerden sıfatlar türetir: gızma "öfkeli", göçme "seyyar".

-maç/-meç: Fiilin gösterdiği hareketten kaynaklanan isimler türetir: gıykmaç "dilim -kavun, karpuz vb. için-", yaartmaç "yırtmaç".

Yemek isimleri türetir: kakmaç "ince dilinmiş ve pişirilmek üzere hazırlanmış et parçası", ovmaç "doğranmış ekmeğin yağda ezilmesiyle pişirilen bir yemek türü".

Fiillere gelerek bunlardan zarf yapar: gıssanmaç "acele, tez, çabuk", hovlukmaç "acele, tez, çabuk".

-maça: Fiillerden isimler yapar: goşmaça "ekleme, ek", tapmaça "bil-mece".

-mak/-mek: Fiillere gelerek bunlara ait hareket isimleri yapar: dımmak "susmak", diñlemek "dinlemek".

Fiillerden kalıcı isimler yapar: bulamak "bulamaç", çakmak "çakmak".

Kendisinden sonra datif eki geldiği zaman "-mak/-mek"in ünlüsü uzar: barmak "gitmek" ® barmaağa "gitmeye", gelmek "gelmek" ® gelmääğe "gelmeye".

-mazak/-mezek: Fiilden sıfat yapar: bozulmazak "bozulmaz", dövül-mezek "kırılmaz".

-mık/-mik, -muk/-mük: Fiillerden isim ve sıfat yapar: gaarcımık "bo-ğuk -ses-", kesmik "kaçıp gitmemesi için hayvanların ayağına bağlanan ya da boynuna asılan ağaç", ommuk "başı/ucu kırılmış olan".

-mıt/-mit: Fiillerden soyut ve somut isimler türetir: almıt "para; mü-kâfat, ödül; cevap", iymit "yiyecek, yemek, gıda".

-n: Fiilin gösterdiği harekete bağlı isimler türetir: goşun "ordu", tikin "dikiş", tütün "duman".

-t: Fiillere gelerek bunlardan nesne ve yer isimleri türetir: bövet "engel", çöküt "çukur", geçit "geçit".

-uv/-üv, -v: Fiillere gelerek bunlardan soyut ve somut isimler türetir: aylav "çember, halka", derñev "yoklama, kontrol, teftiş", düzüv "doğru, düzgün, iyi", yazuv "yazı".

-vaaç, -avaaç/-evaaç: Ünlü uyumuna girmez. Fiillere gelerek bunlardan eşya ve alet isimleri yapar: çızavaaç "cetvel", gapcavaaç "mandal, men-gene", germevaaç "gergi", yelpevaaç "yelpaze".

-vuk/-vük: Düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmez. Daha çok ışık ve seslerin gösterdiği harekete dayalı isim ve sıfatlar türetir: endirevük "titreyen, titrek", gübürdevük "gürültülü ses çıkaran", yalpıldavuk "ışıldayan, parlak".

-vul/-avul: Düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmez. Fiilin gösterdiği harekete dayalı isimler türetir: garavul "bekçi, nöbetçi", gaytavul "cevap, karşılık".

Fiilden Fiil Yapma Ekleri

-ala-/-ele-: Kök fiilin taşıdığı anlamı kuvvetlendirir: basala- "çiğne-mek", çekele- "çekiştirmek, didiklemek", seçele- "saçmak, dağıtmak".

-añkırla-/-eñkirle-: Fiilin gösterdiği hareketin sonuçlanmak üzere olduğunu belirtir ve fiili pekiştirir: dooldurañkırla- "doldurmak üzere olmak", yeteñkirle- "yetişmek üzere olmak".

-ar-/-er-: Oldurma ve yaptırma ifade eden fiiller türetir: gaytar- "geri çevirmek", gider- "kaçırmak, elden çıkarmak".

-dar-/-der-: Oldurma ve yaptırma bildiren fiiller türetir: bökder- "ata yük vurmak", döönder- "döndürmek".

-dır-/-dir-, -dur-/-dür-: Ünsüz uyumuna girmez. Oldurma ve yaptırma ifade eden fiiller türetir: äävdir- "acele ettirmek", bööldür- "böldürmek", dañdır- "bağlatmak", dooldur- "doldurmak".

-ır-/-ir-, -ur-/-ür-: Oldurma ve yaptırma ifade eden fiiller türetir: bitir- "bitirmek, tamamlamak", gaçır- "kaçırmak", öçür- "söndürmek", uçur- "uçurmak".

-ışdır-/-işdir-, -uşdır-/-üşdir-: Fiillerden sıklık çatısı türetir: boğuşdır- "bağlamak", gerişdir- "asmak", görüşdir- "gözden geçirmek".

-l-: Edilgenlik ifade eden fiiller türetir: bezel- "süslenmek", okal- "okunmak", yuvul- "yıkanmak".

-mala-/-mele-: Kök fiilin taşıdığı anlamı kuvvetlendirir ve fiilin göster-diği harekete süreklilik kazandırır: gaaymala- "kanat açarak uçup durmak", gezmele- "gezinmek".

-n-: Dönüşlülük ifade eden fiiller türetir: asın- "kendisi için asmak", dolan-"dolanmak", gizlen- "gizlenmek".

Pasiflik ifade eden fiiller türetir: baarlan- "kontrol edilmek", dilin- "dilme işlemi başkası tarafından yapılmak".

-ş-: Bir işin karşılıklı veya birlikte yapıldığını gösterir: böküş- "birlikte sıçramak", duuşuş- "karşılaşmak", gülüş- "gülüşmek", uruş- "dövüşmek, sa-vaşmak".

Oluş ifade eden fiiller türetir: berkiş- "sertleşmek, katılaşmak", yetiş- "yetişmek, olgunlaşmak".

-t-: Oldurma ve ettirme ifade eden fiiller türetir: okat- "okutmak", tanat- "tanıtmak".

-z-: Oldurma ve yaptırma bildiren fiiller türetir: gorkuz- "korkutmak", öörüz- "kaldırmak; ürkütmek".

BİRLEŞİK KELİME

Birleşik kelime, bir kavramı karşılamak üzere iki veya daha çok kelimenin birleşmesi neticesinde ortaya çıkmaktadır. Birleşik kelimeler, bünyesindeki kelimelerin türleri açısından birkaç grupta ele alınabilir:

1. İki ismin bir araya getirilmesiyle oluşan birleşik kelimeler:

İki basit ismin bir araya getirilmesiyle yapılanlar: ayak + gaap > ayakgaap "ayakkabı", düye "deve" + guş > düyeğuş "deve kuşu", gül + yaka > gülyaka "yuvarlak ve taşlı broş".

Basit isimle türemiş ismin bir araya getirilmesiyle yapılanlar: göz + boyağçılık > gözboyağçılık "kandırma, yanıltma", yool + başçı > yoolbaşçı "başkan, lider".

2. Sıfatla ismin/isimle sıfatın bir araya getirilmesiyle oluşan birleşik kelimeler:

Basit sıfatla ismin bir araya getirilmesiyle yapılanlar: bääş + daaş > bääşdaaş "beş taş oyunu", gara + guş > garağuş "epilepsi, sara", garrı "yaşlı" + gıız > garrığıız "çabuk olgunlaşan bir tür kavun".

Türemiş sıfatla ismin bir araya getirilmesiyle yapılanlar: ootlı + çöp > ootluçöp "kibrit", süytli + aş > süytlaş "sütlaç".

Basit isimle sıfatın bir araya getirilmesiyle yapılanlar: hamıır + turşı "ekşi" > hamıırturşı "maya, hamur mayası", içi + gara > içiğara "kıskanç".

3. İsimle fiilin bir araya getirilmesiyle oluşan birleşik kelimeler:

İsimle "-ma/-me" eki almış fiilin bir araya getirilmesiyle yapılanlar: aara + kesme > aarakesme "ara, aralık; tatil", gol + yazma > golyazma "el yazması".

İsimle bilinen geçmiş zaman eki almış fiilin bir araya getirilmesiyle yapılanlar: aal + basdı > aal + bassı > aalbassı "kâbus esnasında göze görünen şeytan veya cin gibi varlıklar", göz + dañdı > gözdañdı "körebe".

Yukarıdaki örneklerden "albassı"da bilinen geçmiş zaman eki kalıp-laştıktan sonra "-sı" şekline girmiştir. Bu durum, Türkmencede "sd/st" ünsüzlerinin ilerleyici benzeşme yoluyla bazı örneklerde "-ss" şeklini alma-sından kaynaklanmıştır.

İsimle "-an/-en" sıfat-fiil eki almış fiilin bir araya getirilmesiyle yapı-lanlar: daaş + deşen > daaşdeşen "ağaçkakan", yel + yırtan > yelyırtan "baş örtüsü, şal".

İsimle "-ar/-er" sıfat-fiil eki almış fiilin bir araya getirilmesiyle yapı-lanlar: at + bakar > atbakar "seyis", gün + doğar > gündoğar "doğu", orun "yer" + basar > orunbasar "yardımcı, muavin".

4. İki fiilin bir araya getirilmesiyle oluşan birleşik kelimeler: düş + düş > düşdüş "ağ ören, çok ayaklı, zararsız bir böcek", gidi + bermek > gidibermek "gitmeye devam etmek; geçip gitmek", goyu + bermek > goybermek "vermek, dağıtmak; bırakmak, salıvermek; yayımlamak".

Son örnek olan "goyu + bermek > goybermek"te kelimelerin birleşmesinden sonra orta hece ünlüsü "u" düşmüştür.

Biri ünlü, diğeri ünsüzle biten iki kelime bir araya gelerek birleşik kelime oluşturduklarında, ilk kelimenin sonunda bulunan ünlü düşmektedir: saarı + uun