UZUN ÜNLÜLERİ TESPİT EDİLEREK TÜRKİYE

 TÜRKÇESİNE AKTARILMIŞ LÂTİN HARFLİ METİNLER

 

Metinlerin Türkmen Lâtiniyle Yazılmış Şekilleri

 

GÜN

 

Gün ertir irdenem ýylgyryp durdy. Soň ol bulutlaryň arasy bilen nirädir bir ýe­­­re gitdi. Ol gidensoň, asmanyň ýüzünde bulutlar köpeldi. Olar Günüň öň­ki du­­ran ýerine jemlenişmäge başladylar. Edil biri-biri bilen oýnaýan ýaly go­şu­­lyş­dy­lar. Ýöne olaryň oýny uzaga çekmedi: Uruşmaga başladylar. Gök gürledi. Ýyl­dy­rym çakdy. Baý, uruşdylar-a! Urşup, soňundanam “aglady­lar”. Olaryň göz­ýa­şy ýa­gyş bolup ýere guýuldy.

Bulutlar entegem aglajakdylar. Hälem Gün wagtynda ýetişäýdi. Ol ilki jyk­­lap seretdi. Görse, bulutlar “aglaşyp” dur. Soň Gün olary köşeşdirip, her­sini bir ta­­rapa kowdy.

                                                                                               O. Öde

                                         

        

ÇEŞME, NÄMÄ BEGENÝÄŇ?

 

- Çeşme, nämä begenýäň?

Çeşme, nämä gülýärsiň?

Şatlygyňdan tans edip,

Pyrlanypjyk gelýärsiň?!

 

Bal suwuma ýakdym men,

Gök öwüsýän pelleri.

Bal suwuma ýakdym men,

Gyzyl-elwan gülleri.

 

Owlajyklar, guzular.

Menden ganyp içdiler.

Jülpüldeşip çagalar,

Her gün suwa düşdüler.

 

Bakjalaryň baglaryň,

Miweleri bol boldy.

Suwum yrýa gitmedi

Hasyl boldy, bal boldy.

 

Ýuwup berdim ençeme,

Ýüzleri hem elleri,

Ilden alkyş aldym kän,

Ine, şoňa begenýän.

 

                    H. Şirow

 

 

KIM GÜNÄKÄR?

 

Ir säher ýola çykdym. Ýoluň üstünde bir akja gülüň döwlüp ýatanyny gör­­düm. Muňa nebsim-janym agyrdy.

- Bu täsin güli kim döwdükä? - diýip, töweregime seretdim. Emma hiç kim­­den jogap bolmady. Birden çöpe siňip ýatan gökje daş dillendi-de:

- Men bilýän - diýdi.

- Kim döwdi?

- Men... - diýip, gökje daş kemşerip jogap berdi.

- Bu güljagazyň günäsi näme? - diýip, men gökje daşdan soradym.

- Güljagazda günä näme işlesin?!  Meniň günäm - daş bolanlygym - di­ýip, gök­­­je daş agy bilen aýtdy. - Alça diýen oglan meni kemana salyp, uçup bar­ýan tor­­­gaýa atyp goýberiberdi.

- Ýeri, onsoň, torgaýa degdiňmi?

- Hawa, torgaýa-da degdim, soň ýere gaçamda, bu owadanja güli hem döw­­düm. Ýöne meniň günäm ýok. Munuň baryna Alça günäkär...

Goý, aglama, gökje daş! Günä Alça diýen oglanda. Biz ony tapyp, oňa berk tem­­mi bereris. Guşlara, güllere degmeli däldigini diňe Alça däl, eýsem beý­­le­ki ke­­man atýan garagol oglanlar hem bilip goýsunlar!

 

                                                                               N. Baýramow

                     

 

    IŞEŇŇIR GÜN

 

Hemmeden öň oýanyp,

Güneş işe başlady.

Syryp gijäň ýorganyn,

Bir tarapa taşlady.

 

Garaňky gije gara

Boýapdy töweregi

Meýdany,

                dagy,

                     gögi,

Uzyn boýly deregi.

 

Ýuwdy Güneş baryny

Säheriň çygy bilen.

Gije üşän gülleri

Ýylatdy çogy bilen.

 

Güneş mundan başga-da

Sanardan köp iş etdi.

Ahyr ýadap daglara

Dynjyn almaga gitdi.

 

                 G. Sähetdurdyýev

 

DOSTLUK

 

(Erteki)

Goýun ýuwaş, zähmetsöýer haýwan bolansoň, ony ähli haýwanlar go­wy gö­rüp­dir. Hemmeler onuň bilen dostlaşmak isläpdir. Ylaýta-da, mugt­hor mö­je­giň oňa has ýakyn durasy gelipdir. Sebäbi ol dostluga däl-de, ýag­ly lukma ym­ty­lyp­dyr. Şu maksat bilenem, ol günleriň birinde goýun sürüsi­niň ýanyna ba­ryp:

- Eý, hormatly, akylly goýunlar, men size kömek bermäge, dostlaşmaga gel­­dim. Meniň bilen dost bolsaňyz, islän ýeriňizde arkaýyn otlap bilersiňiz - di­­ýip­dir. Goýun:

 

- Möjek aga, elbetde, sen güýçli, özüň ýaly gaýduwsyz biri arkamyzda dur­­sa biz şat. Ýöne sen bize hossar çykan bolup, öz aladaňy edýän bolaý­ma?! Biz ot iý­sek, sen et iýýäň - diýip, şahlary burum-burum goç oňa şüb­he­lenipdir.

- Sizi hemme zada düşünýän akylly-başly hasap edýärdim. Meniň bor­jum e­ji­­­ze kömek bermek. Sanyňyz köp bolsa-da, baryňyz bir tilkä, ýa-da aç şa­ga­la güý­­­jüňiziň ýetmejegini özüňizem bilýänsiňiz. Galanam näme öz işi­ňiz - diýip, mö­­­jek ulumsylyk bilen gürläpdir.

- Möjegiň bize hossar boljagy çyny bolsa, geliň dostlaşalyň - diýip, bir hor ag­­­sak goýun dillenipdir. Beýlekiler hem onuň teklibini goldapdyr.

Günleriň birinde möjek öz-özüne “Akmak, eliňde şunça goýun barka, aç ge­zip ýörsüň” diýip, gije duýdurman, olaryň birini lak-luk atypdyr.

Şeýlelikde, goýunlaryň sany bir-birden azalyp başlapdyr.

Munuň möjekden ýetýändigini aňan şol goç ýuwaşlyk bilen ýoldaş­lary­na:

- Bir alaç etmesek, bu möjek iýip, biziň tohumymyzy tüketjek - diýip­dir.

- Sen hemmämizden güýçli, akylly. Özüň bir zat etmeseň, biziň-ä başar­jak i­şi­­miz ýok - diýip, goýunlar nalapdyrlar.

- Onda, siz ertir hiç zat bolmadyk ýaly örä çykyň. Men şonda möjege gar­­şy bir alaç etjek bolaryn - diýipdir-de, özi ýuwaşlyk bilen depeden-depä du­­la­nyp ni­rä­dir bir ýerlere gürüm-jürüm bolupdyr.

Ertesi möjek örä çykan goýunlary sanap: “Agşam bu samsyklaryň haý­sy bi­ri­ni lukma edinmeli?” diýip, synlap durka, göz astyna alyp ýören goçu­nyň ýok­lu­gyny duýýar. Muňa şübhelenen möjek ähli goýunlary toplap:

- Derrew goçuň nirä gidendigini aýdyň. Ýogsam, baryňyzy lak-luk ata­ryn - di­­ýip, haýbat atypdyr. Şol pursat hem goç:

- Ine men! - diýip, gapdaldan gygyrypdyr. Möjek: “Ind-ä iýmäge baha­na ta­pyl­d-ow. Düzgün bozanyň üçin seniň jezaňy berjek” diýip, möjek goça topu­lyp­­­dyr. Emma möjek goçu iýip bilmändir. Ony şol wagtyň özünde iki sany ço­pan  i­ti ga­byrdadyp basypdyr. Ine, şondan bäri goýunlar özüne iti hossar tu­tunyp, dost bo­lupdyrlar.                                                                              

         T. Kadyr

                                          

 NÄBELLI GAHRYMANA

 

Ukrain çölünde, ýapyň üstünde

Ak şelpeli derek ygşyldap otyr.

Gan öýülen gara toprak astynda

Türkmen esgeriniň mazary ýatyr.

 

 

Gök çüýşe dek dury asuda asman,

Derek-de baş egýär gubura sary,

Enaýy şelpeler owazyn kesmän,

Hüwdüleýär ýalňyz ýatan mazary.

 

Türkmen enesiniň jan-jigerbendi

Ukraina üçin ganyn döküpdir.

Tebigatam sylap batyr perzendi,

Üstünde solmajak güller ekipdir.

 

Goňur gulakjynyň ýyldyzy indi

Mazaryň başynda saçyp dur ýalkym...

Armanly ölse-de gerçek perzendi,

Adyny aýdyma öwürdi halkym.

 

Aýdym bolsa ömürbaky ölmeýär,

Aýdym adamlaryň göwün syrdaşy.

Ol esgeriň adyn adam bilmeýär,

Emma ol adamlaň baky gardaşy.

 

Ukrain çölünde ýapyň üstünde

Ak şelpeli derek ygşyldap otyr.

Gana ýuwlan gara toprak astynda

Türkmen esgeriniň mazary ýatyr.

 

                                 Ata Atajanow

 

 

ALTYN BUGDAÝLAR

(Erteki)

 

Gadym zamanlarda bugdaý ýabany gögeren eken. Adamlar bolsa süýt, ga­­tyk, et we gök önüm iýip oňupdyrlar. Şol döwürde bir patyşa ýaşapdyr. Ol ýy­gy-ýy­gydan meýdana aw awlamaga çykar eken. Bir gezek patyşa nö­ker­lerini ýyg­­nap, sähra awa çykypdyr. Ol bugdaýly meýdana aýlanyp ýör­kä, öňünden o­wa­dan bir käkilik çykypdyr. Patyşa ok-ýaýyny eline alyp, kä­ki­ligi atmakçy bo­lan­da, güýçli şemal turupdyr. Şonda bugdaýlar ygşyldap, kä­kiligi uçuryp goý­be­rip­dir. Muňa jany ýanan patyşa:

- Şu bugdaýlary zat goýman oruň - diýip, nökerlerine buýruk beripdir.

Nö­­kerleri ýabany bugdaýy patyşanyň aýdyşy ýaly edip orupdyrlar. Bugdaý en­­çe­­me günläp ýerde ýatansoň, altyn ýaly öwsüpdir. Nökerler bu habary pa­ty­şa ýe­ti­­ripdirler. Der-gazap bolan patyşa ony degirmende üwemegi buý­rup­dyr. Bug­­da­ýy degirmende üwäpdirler. Bugdaý däneleri ak gar ýaly reň­ke öwrü­lip­dir. Onuň ap-aklygy adamlaryň gözüne has-da ýakymly bolup­dyr.

Bu habary patyşa aýdanlarynda:

- Üstüne suw guýuň. Goý, ol suwda duz ýaly eräp gitsin - diýipdir. Mu­ňa se­­­re­­dip duran adamlar ony suwda eretjek bolup, biraz wagtlap ga­ryp­dyrlar. Un e­re­­­män hamyra öwrülipdir. Patyşa ýene-de höküm edipdir: Ha­ny göreliň, ony tam­­­dyra hem salyp saklap görüň. Nähili bolarka? Hamyr gyz­gyn tamdyrda esli wag­­t­lap durandan soň, ondan tagamly bir zadyň ysy çy­kyp ugrapdyr. Çöregiň  y­sy­­­­ny alyp ugran aç adamlar durup bilmän, tam­dy­ra çozupdyrlar. Olar çörek­den da­­dyp görüp:

- Patyşahym, näme-de bolsa bu iň tagamly zat. Sizem bir dadyp görüň, soň­­ra bilersiňiz - diýipdirler.

Patyşa halkyň aýdanyny edip, ondan dadyp görüpdir. Soňra ol durup bil­­män:

- Adamlar, men ýalňyşypdyryn. Bu dünýäde iň tagamly zat eken. Ony e­­kip kö­peltmek gerek! - diýipdir. Şondan soň bugdaý arzyly bir azyga öw­rü­­lip­dir. Ony adamlar ýyldan-ýyla, asyrdan-asyra alyp gelýärler. Ondan güýç-kuw­wat al­ýar­lar.

 

 

 

 

 

Türkmen Lâtiniyle Yazılmış Metinlerin Uzun Ünlüleri

Gösterilerek Türkiye Türkçesine Aktarılmış Şekilleri

 

GÜN

 

Gün ertiir iirdenem yılğırıp duurdı. Soñ ol bulutlarıñ aarası bilen niirää­dir bir yere gitdi. Ol gidensoñ, asmaanıñ yüzünde bulutlar köpeldi. Olar Gü­nüñ öñ­ki du­ran yerine cemlenişmääğe başladılar. Edil biiribiiri bilen oy­na­yaan yaalı go­şu­­lış­dılar. Yööne olarıñ oynı uzağa çekmedi: Uruşmaağa baş­ladılar. Göök gür­ledi. Yıl­dırım çakdı. Bay, uruşdılar-aa! Urşup, so­ñun­da­­nam “aağladılar”. Ola­­rıñ göz­yaa­şı yağış bolup yere guyuldı.

Bulutlar enteğem aağlacakdılar. Häälem Gün vağtında yetişääydi. Ol il­ki cıık­­laap seretdi. Görse, bulutlar “aağlaşıp” duur. Soñ Gün oları köşeş­di­rip, her­sii­­ni bir tarapa kovdı.

                                                                                              O. Öde

 

               

ÇEŞME, NÄÄMÄÄ BEĞENYÄÄÑ?

 

- Çeşme, näämää beğenyääñ?

Çeşme, näämää gülyäärsiñ?

Şaatlığıñdan tans edip,

Pırlanıpcık gelyäärsiñ?!

 

Bal suvuma yakdım men,

Göök övüsyään pelleri.

Bal suvuma yakdım men,

Gızıl elvaan gülleri.

 

Ovlacıklar, guzular.

Menden gaanıp içdiler.

Cülpüldeşip çaağalar,

Her gün suva düşdüler.

 

Bakcalarıñ baağlarıñ,

Miiveleri bol boldı.

Suvum ıryaa gitmedi

Haasıl boldı, bal boldı.

GÜNEŞ

 

Güneş, sabah erkenden gülümsemekteydi. Sonra o, bulutların arasından bir yer­lere gitti. O gittikten sonra göğün yüzünde bulutlar çoğaldı. Onlar, gü­­ne­şin ön­­ceki durduğu yere toplanmaya başladılar. Birbirleriyle oynuyor­muş­çasına bir­leş­­tiler. Ancak onların oyunu uzun sürmedi: Dövüşmeye baş­la­dı­lar. Gök gür­ledi. Yıl­dırım çaktı. Vay, dövüştüler be! Dövüştükten sonra da ağladılar. Onla­rın göz ya­şı yağmur olup yere döküldü.

Bulutlar ağlamaya devam edeceklerdi. Güneş vaktinde yetişiverdi. O, ön­ce giz­lice baktı. Bir de ne görsün, bulutlar ağlaşmaktalar. Sonra güneş on­ları sa­kin­leş­­tirip her birini bir tarafa kovdu.

 

                  

 

PINAR NEYE SEVİNİYORSUN?

 

- Pınar neye seviniyorsun?

Pınar neye gülüyorsun?

Sevincinden dans edip

Kıvrılıp geliyorsun?!

 

Bal suyuma kandırdım ben,

Yeşermekte olan tarlaları.

Bal suyuma kandırdım ben,

Kırmızı, pembe çiçekleri.

 

Oğlakçıklar, kuzular.

Benden kanıp içtiler.

Şapırdayıp çocuklar,

Her gün suya girdiler.

 

Bahçelerin, bağların

Meyveleri bol oldu.

Suyum boşa gitmedi

Ürün oldu, bal oldu.

 

Yuvup berdim ençeme,

Yüzleri hem elleri,

İilden alkış aldım kään,

İne, şoña beğenyään.

 

                           H. Şirov

 

 

KİM GÜNÄÄKÄÄR?

 

İir säher yoola çıkdım. Yooluñ üstünde bir aakca gülüñ dövlüp yatanını gör­­düm. Muña nebsim caanım aağırdı.

- "Buu tääsiin güli kim dövdükää?" diyip, tövereğime seretdim. Em­maa hiiç kim­den coğaap bolmadı. Birden çöpe siñip yatan göökce daaş dil­len­di de:

- Men bilyään, diydi.

- Kim dövdi?

- "Men..." diyip, göökce daaş kemşerip coğaap berdi.

- "Buu gülc­ağazıñ günääsi nääme?" diyip, men göökce daaşdan soora­dım.

- Gülcağazda günää nääme iişlesin?!  Meniñ günääm; daaş bolanlığım di­­yip, göök­ce daaş aağı bilen aytdı. - Alça diyen oğlan meni kemaana sa­lıp, u­çup bar­yaan torğaya atıp goyberiberdi.

- Yeri, onsoñ, torğaya değdiñ mi?

- Hava, torğaya daa değdim, soñ yere gaçamda, buu ovadanca güli hem döv­düm. Yööne meniñ günääm yook. Munuñ baarına Alça günää­käär...

Goy, aağlama, göökce daaş! Günää Alça diyen oğlanda. Biz onı tapıp, o­­ña berk temmii bereris. Guşlara, güllere değmeli dääldiğini diñe Alça dääl, eysem bey­leki kemaan atyaan garağool oğlanlar hem bilip goysunlar!

 

                                                                      N. Bayramov

 

  İİŞEÑÑİR GÜN

 

Hemmeden öñ oyanıp,

Güneş iişe başladı.

Sıırıp giicääñ yorğanın,

Bir tarapa taşladı.

Yıkayıverdim nice

Yüzleri ve elleri,

Halktan çok teşekkür aldım,

İşte ona seviniyorum.

 

 

KİM SUÇLU?

 

Sabah erkenden yola çıktım. Yolun üstünde bir akça çiçeğin kırılmış bir şe­kil­de durduğunu gör­­düm. Buna çok canım sıkıldı.

- "Bu güzel çiçeği kim kırdı ki?", diyerek etrafıma bakındım. Ama hiç kim­se­den cevap gelmedi. Birden çöplerin içine gizlenen gökçe taş dile gel­di de:

- Ben biliyorum, dedi.

- Kim kırdı?

- "Ben...", deyip gökçe taş titreyerek cevap verdi.

- "Bu çiçekç­e­ğizin suçu ne?", diyerek ben gökçe taştan sor­dum.

- Çiçekte suç ne gezer?!  Benim suçum; taş olmam, di­yerek gökçe taş ağ­­la­m­ak­lı bir şekilde konuştu. - Alça adlı çocuk beni sapana koyup uçup gi­den ça­yır ku­şuna fırlatıverdi.

- Peki, ondan sonra çayır kuşuna değdin mi?

- Evet, çayır kuşuna değdim; sonra yere düştüğümde de bu güzel çi­çe­ği kır­dım. Ancak benim suçum yok. Bütün suç Alça’nın...

Sus, ağlama gökçe taş! Suç Alça adlı çocukta. Biz onu bulup şiddetli bir ce­za veririz. Kuşlara, çiçeklere dokunmamak gerektiğini yalnız Alça de­ğil; sapan at­makta olan diğe­r yaramaz çocuklar da bilsinler!

                                                                              

 

GAYRETLİ GÜNEŞ

 

Herkesten önce uyanıp,

Güneş işe başladı.

Sıyırıp gecenin yorganını,

Bir tarafa fırlattı.

 

 

Garañkı giice garaa

Boyaapdı tövereği

Meydaanı,

         daağı,

                  gööği,

Uzıın boylı dereği.

 

Yuvdı Güneş baarıını

Säheriñ çıığı bilen.

Giice üşään gülleri

Yılatdı çooğı bilen.

 

Güneş mundan başğa daa

Saanaardan köp iiş etdi.

Aahır yaadaap daağlara

Dııncın almaağa gitdi.

 

                 G. Sähetdurdıyev

 

DOOSTLUK

(Erteki)

 

Goyun yuvaş, zähmetsöyer hayvaan bolansoñ, onı ähli hayvaanlar govı gö­rüp­­­dir. Hemmeler onuñ bilen doostlaşmak islääpdir. Ilaayta daa, muğt­hoor möö­ce­ğiñ oña haas yakıın durası gelipdir. Sebääbi ol doostluğa dääl de, yaağlı luk­maa ımtılıpdır. Şuu maksat bilenem, ol günleriñ biirinde go­yun sürüsiniñ yaa­nı­na barıp:

- Ey, hormatlı, akıllı goyunlar, men size kömek bermääğe doostlaş­maa­ğa gel­dim. Meniñ bilen doost bolsañız, islään yeriñizde arkayın otlaap bi­ler­siñiz, di­yip­dir. Goyun:

- Mööcek aağa, elbetde, sen güyçli, öözüñ yaalı gayduvsız biiri arkaa­mız­da dur­­sa biz şaat. Yööne sen bize hoossaar çıkan bolup, ööz aladaañı ed­yään bo­laay­­ma?! Biz ot iysek, sen et iyyääñ diyip, şahları burum burum goç oña şüb­he­le­­nipdir.

- Sizi hemme zaada düşünyään akıllı-başlı hasaap edyäärdim. Meniñ boor­cum eciize kömek bermek. Saanıñız köp bolsa daa, baarııñız bir til­kää, yaa daa aaç şağala güycüñiziñ yetmeceğini öözüñizem bilyäänsiñiz. Gaa­la­nam nääme ööz iişiñiz diyip, mööcek ulumsılık bilen gürlääpdir.

 

Karanlık gece siyaha

Boyamıştı etrafı

Meydanı,

         dağı,

               göğü,

Uzun boylu kavağı.

 

Yıkadı güneş hepsini

Seher yağmuruyla.

Gece üşüyen çiçekleri

Isıttı sıcaklığıyla.

 

Güneş bundan başka da

Sayılamayacak kadar çok iş yaptı.

Sonunda yorulup dağlara

Dinlenmeye gitti.

 

 

DOSTLUK

(Masal)

 

Koyun; yavaş ve zahmetsever bir hayvan olduğu için bütün hayvanlar on­dan hoş­lanmışlar. Herkes onunla dost olmak istemiş. Özellikle de a­sa­lak kur­dun ona pek yakın durası gelmiş. Çünkü o, dostluğu değil de yağ­lı lokma­yı hedefliyormuş. Bu amaçla da o, günlerden bir gün ko­yun sü­rü­sünün yanına gidip:

- Ey saygıdeğer, akıllı koyunlar! Ben size yardım  etmeye, sizinle dost ol­ma­­ya geldim. Benimle dost olursanız, istediğiniz yerde rahatça otlayabi­lir­­siniz, de­­miş. Koyun:

- Kurt bey, elbette sen güçlüsün. Senin gibi gözü pek birisi gerimizde du­­rur­sa biz memnun oluruz. Ancak sen bize yakınlık göstermeye çalışıp ken­dini sı­kın­tıya sokma?! “Biz ot yiyoruz, sen et” deyip boynuzları kıvrım kıv­rım olan koç ondan şüphelenmiş.

- Sizi her şeyi anlayan aklı başında kimseler zannediyordum. Benim vazi­fem âci­­­ze yardım etmek. Sayınız çok olsa da hepiniz bir til­kiye ya da aç çakala gü­cü­nü­­zün yetmeyeceğini iyi bilirsiniz. Gerisi  sizin bileceğiniz bir iş, deyip kurt ki­bir­­li bir şekilde konuşmuş.

 

- Mööceğiñ bize hoossaar bolcağı çını bolsa, geliñ doostlaşalıñ diyip, bir hoor ağsak goyun dillenipdir. Beylekiler hem onuñ tekliibini goldaap­dır.

Günleriñ biirinde mööcek ö­öz öözüne “Akmak, eliñde şunça goyun baar­kaa, aaç gezip yöörsüñ” diyip, giice duydurmaan, olarıñ biiriini lak-luk a­tıp­dır.

Şeylelikde, goyunlarıñ saanı bir birden aazalıp başlaapdır.

Munuñ mööcekden yetyäändiğini aañan şol goç yuvaşlık bilen yoldaş­la­rı­na:

- Bir alaaç etmesek, buu mööcek iyip, biziñ tohumımızı tüketcek, di­yip­­dir.

- Sen hemmäämizden güyçli, akıllı. Öözüñ bir zaat etmeseñ, biziñ-ää ba­şar­cak iişimiz yook diyip, goyunlar naalaapdırlar.

- Onda, siz ertiir hiiç zaat bolmadık yaalı öörää çıkıñ. Men şonda möö­ce­ğe gar­şı bir alaaç e­tcek boların diyipdir de, öözi yuvaşlık bilen depe­den d