İÇİNDEKİLER

 

 

SÖZ BAŞI ........................................................................................................... ix

KISALTMALAR ................................................................................................ xi

GİRİŞ  .................................................................................................................. 1

Türkmenistan ................................................................................................ 1

Türkmenler ................................................................................................... 1

Türkmence .................................................................................................... 1

Türkmen Edebiyatı ....................................................................................... 3

İkinci Dünya Savaşına Kadar Türkmen Edebiyatı ................................ 3

İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Türkmen Edebiyatı ............................. 5

İkinci Dünya Savaşından Sonra Türkmen Edebiyatı ............................ 6

SES BİL­GİSİ ..................................................................................................... 12

ÜNLÜLER ......................................................................................................... 12

Ünlülere Ait Bazı Önemli Özellikler .......................................................... 12

Aslî Uzun Ünlüler ....................................................................................... 13

Dolaylı Uzun Ünlüler ................................................................................. 14

Kalınlık-İncelik Uyumu .............................................................................. 16

Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu ....................................................................... 17

Ünlü Düşmesi ............................................................................................. 18

ÜNSÜZLER ....................................................................................................... 18

Ünsüzlere Ait Bazı Önemli Özellikler......................................................... 18

İlerleyici Benzeşme .................................................................................... 22

Gerileyici Benzeşme ................................................................................... 23

ŞEKİL BİLGİSİ ................................................................................................. 24

BASİT KELİME ................................................................................................ 24

TÜREMİŞ KELİME .......................................................................................... 24

YAPIM EKLERİ ............................................................................................... 24

İsimden İsim Yapma Ekleri ........................................................................ 24

İsimden Fiil Yapma Ekleri ......................................................................... 26

Fiilden İsim Yapma Ekleri ......................................................................... 28

Fiilden Fiil Yapma Ekleri ........................................................................... 31

BİRLEŞİK KELİME ......................................................................................... 32

İSİM ................................................................................................................... 33     

Çokluk ........................................................................................................ 33

İyelik ........................................................................................................... 33

İyelik Ekleri ......................................................................................... 33

Hâl  ............................................................................................................. 34

Yalın Hâl ............................................................................................. 34

İlgi Hâli ................................................................................................ 34

Yükleme Hâli ...................................................................................... 34

Yaklaşma Hâli ..................................................................................... 34

Bulunma Hâli ...................................................................................... 34

Uzaklaşma Hâli ................................................................................... 35

Eşitlik Hâli ........................................................................................... 35

Soru ............................................................................................................. 35

İsim Çekimi ................................................................................................ 35

Şimdiki Zaman .................................................................................... 35

Bilinen Geçmiş Zaman ........................................................................ 35

Öğrenilen Geçmiş Zaman .................................................................... 36

ZAMİRLER ....................................................................................................... 36

Şahıs Zamirleri ........................................................................................... 36

İşaret Zamirleri ........................................................................................... 37

Dönüşlülük Zamirleri ................................................................................. 38

SIFATLAR ........................................................................................................ 38

Niteleme Sıfatları ........................................................................................ 38

Sıfatların Pekiştirilmesi ....................................................................... 38

Sıfatların Dereceleri ............................................................................ 39

İşaret Sıfatları ............................................................................................. 39

Sayı Sıfatları ............................................................................................... 39

Asıl Sayı Sıfatları ................................................................................ 39

Sıra Sayı Sıfatları ................................................................................. 40

Üleştirme Sayı Sıfatları ....................................................................... 40

Kesir Sayı Sıfatları .............................................................................. 40

Belirsizlik Sıfatları ...................................................................................... 40

Soru Sıfatları ............................................................................................... 40

ZARFLAR ......................................................................................................... 41

Yer Zarfları ................................................................................................. 41

Zaman Zarfları ............................................................................................ 41

Hâl Zarfları ................................................................................................. 41

Miktar Zarfları ............................................................................................ 41

Soru Zarfları ............................................................................................... 41

EDATLAR ......................................................................................................... 41

Seslenme Edatları ....................................................................................... 41

Gösterme Edatları ....................................................................................... 41

Cevap Edatları ............................................................................................ 42

Bağlama Edatları ........................................................................................ 42

Son Çekim Edatları ..................................................................................... 42

FİİL ÇEKİMİ ..................................................................................................... 42

Bilinen Geçmiş Zaman ............................................................................... 42

Öğrenilen Geçmiş Zaman ........................................................................... 42

Şimdiki Zaman ........................................................................................... 43

Geniş Zaman ............................................................................................... 44

Gelecek Zaman ........................................................................................... 45

Şart .............................................................................................................. 45

Gereklilik .................................................................................................... 46

Emir ............................................................................................................ 46

Yeterlilik/İktidar Şekli ................................................................................ 47

Hikâye ......................................................................................................... 48

Rivayet ........................................................................................................ 48

SIFAT-FİİLLER ................................................................................................ 48

ZARF-FİİLLER ................................................................................................. 49

CÜMLE BİLGİSİ .............................................................................................. 51

KELİME GRUPLARI ....................................................................................... 51

İsim Tamlaması .......................................................................................... 51

Sıfat Tamlaması .......................................................................................... 51

Sıfat-Fiil Grubu ........................................................................................... 51

Zarf-Fiil Grubu ........................................................................................... 52

Tekrar Grubu .............................................................................................. 52

Edat Grubu .................................................................................................. 53

Bağlama Grubu ........................................................................................... 54

Unvan Grubu .............................................................................................. 54

Ünlem Grubu .............................................................................................. 55

Sayı Grubu .................................................................................................. 55

Birleşik İsim ............................................................................................... 55

Birleşik Fiil ................................................................................................. 55

Kısaltma Grupları ....................................................................................... 56

İsnat Grubu .......................................................................................... 56

İlgi Grubu ............................................................................................ 56

Yükleme Grubu ................................................................................... 56

Yaklaşma Grubu .................................................................................. 57

Bulunma Grubu ................................................................................... 57

Uzaklaşma Grubu ................................................................................ 57

CÜMLE ............................................................................................................. 57

CÜMLENİN ÖGELERİ .................................................................................... 57

Yüklem ....................................................................................................... 57

Özne ............................................................................................................ 58

Nesne .......................................................................................................... 58

Yer Tamlayıcısı .......................................................................................... 58

Zarf ............................................................................................................. 59

Cümle Dışı Unsurlar ................................................................................... 59

CÜMLE TÜRLERİ ............................................................................................ 59

YAPILARINA GÖRE CÜMLELER ................................................................. 59

Basit Cümle ................................................................................................ 59

Birleşik Cümle ............................................................................................ 60

İç içe Birleşik Cümle ........................................................................... 60

Şartlı Birleşik Cümle ........................................................................... 60

Sıralı Cümle ................................................................................................ 60

Bağlı Cümle ................................................................................................ 60

YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER .................................................. 61

İsim Cümlesi ............................................................................................... 61

Fiil Cümlesi ................................................................................................ 61

YÜKLEMİN YERİNE GÖRE CÜMLELER .................................................... 61

Kurallı Cümle ............................................................................................. 61

Devrik Cümle ............................................................................................. 61

ANLAMINA GÖRE CÜMLELER ................................................................... 62

Olumlu Cümle ............................................................................................ 62

Olumsuz Cümle .......................................................................................... 62

Soru Cümlesi .............................................................................................. 62

UZUN ÜNLÜLERİ TESPİT EDİLEREK TÜRKİYE TÜRKÇESİNE

AKTARILMIŞ Kİ­RİL HARFLİ METİNLER .................................................. 63

Metinlerin Kiril Harfli Şekilleri .................................................................. 63

Kiril Harfli Metinlerin Uzun Ünlüleri Gösterilerek Lâ­tin

Harfle­ri­ne ve Türkiye Türkçesine Aktarılmış Şekilleri .............................. 77

UZUN ÜNLÜLERİ TESPİT EDİLEREK TÜRKİYE TÜRKÇESİNE

AKTARILMIŞ LÂTİN HARFLİ METİNLER ............................................... 109

Metinlerin Türkmen Lâtiniyle Yazılmış Şekilleri .................................... 109

Türkmen Lâtiniyle Yazılmış Metinlerin Uzun Ünlüleri

Gösteri­le­rek Türkiye Türkçesine Aktarılmış Şekilleri ............................. 115

ÇÖZÜMLENMEMİŞ KİRİL HARFLİ METİNLER ...................................... 127

ÇÖZÜMLENMEMİŞ LÂTİN HARFLİ METİNLER .................................... 147

SÖZLÜK .......................................................................................................... 159

KAYNAKÇA ................................................................................................... 224

 

 

 

SÖZ BAŞI

 

Daha önce birçok bakımdan dünyaya kapalı olan Türklerin yaşadığı bölgeler, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra bütün dünyanın ilgi odağı hâline gelmiştir. Bu bölgelere serbestçe gidebilme ve kaynaklara daha rahat ulaşabilme imkânının doğması ise, çağdaş Türk yazı dilleriyle ilgili çalışmalara yoğunluk kazandırmıştır.

Çağdaş Türk yazı dillerine duyulan ilginin birkaç sebebi vardır. Türkiye'de bu sahaya ilgi duyulmasının en önemli sebebi, ortak değerlere sahip olan Türk halklarının dillerini öğrenme ve bunlar üzerinde karşılaştırmalı çalışmalar yapma isteğidir. Aynı yaklaşım, diğer Türk cumhuriyet ve topluluklarında da görülmektedir. Bu çalışmaların Türkolojinin çözemediği tarihî devirlere ait bazı meseleleri halletmede faydalı olacağı da muhakkaktır.

Dünyanın değişik yerlerinde diğer araştırmacıların bu sahaya ilgi duymasının da elbette sebebi vardır. Özellikle kendi iç sorunlarını büyük ölçüde çözen gelişmiş ülkeler, dünyanın değişik milletlerine ait kültürleri en ince ayrıntılarına kadar incelemektedirler. Elde ettikleri bilgileri, ülkelerinin geleceği ve uluslar arası denge açısından yorumlayarak büyük hedefler belirlemektedirler. Onların gözüyle bakıldığında Türklerin yoğun olarak yaşadığı Orta Asya ve çevresi oldukça ilginçtir. Sovyetlerin nüfuzunun azalmasıyla kendilerine yeni nüfuz alanları açmayı amaçlayan milletler açısından geniş bir bölgede kullanılan Türk yazı dilleri ve bu yazı dilleriyle ortaya konulan kültür ve edebiyat elbette önemli olacaktır.

Bazı araştırmacılar ise, özel meraktan kaynaklanan hevesle bu konuda araştırma yap­mak­tadırlar.

Biz, bu çalışmamızda Oğuz grubu Türk yazı dillerinden biri olan Türkmenceyle ilgili derli toplu bilgiler verdik. Türkmence üzerine araştırma yapmak ve bu yazı dilini öğrenmek isteyenlere bir el kitabı hazırlamayı amaçladık.

Eserin "Giriş" bölümünde, Türkmenistan, Türkmenler, Türkmence ve Türkmen edebi­ya­tıyla alâkalı bilgiler sunulmuştur. Gramerle ilgili kısımda, Türkmencenin ses ve şekil bilgisine ait önemli bilgilere yer verilmiştir. Gramer kısmının ardından Kiril ve Lâtin harfli Türkmence metinler gelmektedir. Bu kısım, kendi içinde dörde ayrılmıştır. Başta Kiril harfli metinler vardır. Bunu, Kiril harfli metinlerin uzun ünlüleri gösterilerek Türkiye Türkçesine aktarılmış şekilleri izlemektedir. Daha sonra yeni Türkmen Lâtiniyle yazılmış metinler ve bunların uzun ünlüleri gösterilerek Türkiye Türkçesine aktarılmış şekilleri bulunmaktadır. Bunları, çözümlenmemiş Kiril ve Lâtin harfli metinler takip etmektedir. Bütün bu metinlerin seçiminde, değişik türdeki yazıların ve içeriklerinin geniş bir yelpazeye dayanmasına özen gösterilmiştir.

Metin kısmından sonra sözlük gelmektedir. Sözlükte, metinlerde geçen kelimelerin yanı sıra metinlerde geçmediği hâlde Türkmencede sıkça kullanılan kelimelere de yer verilmiştir. Eser, "Kaynakça"yla sona ermek­tedir.

Ortaya koyduğumuz eserin Türkmencenin öğretilmesinde ve araştırılmasında faydalı ola­cağını umuyoruz.

Başta rahmetli dedem Mahmut Kara olmak üzere bu günlere gelmem için büyük çaba sarf eden değerli hocalarıma ne kadar teşekkür etsem azdır. Çeşitli konularda yardımlarını esirge­me­yen Prof. Dr. Cepbarmâmet Göklenov, Doç. Dr. Saparmırat Karatayev, Doç. Dr. Ağöyli Oraz­ğı­lı­çov, Doç. Dr. Berdi Sarıyev, Doç. Dr. Seyitnazar Ârnazarov, Maksat Gurbanov, Cemâl Kâmil Çelik, Yakup Sarıkaya ve Akçağ Yayınevi sahipleri ve çalışanları da teşekkürü hak etmiş olan değerli insanlardır.

15 Ekim 2001

 

 

 

 

 

KİTAP İSTEME ADRESİ:

 

Akçağ Basım Yayım Pazarlama AŞ.

Tuna Cad. 8 / 1 06420 Kızılay / ANKARA

 

Telefon:   0312 – 432 17 98 – 433 86 51 – 312 13 94

 

Faks    :   0312 – 432 28 52 -  310 57 09

 

MEHMET KARA

 

 

1960 Mersin (Gülnar) doğumludur. Hacettepe Üni­ver­si­te­si Ede­­­bi­­yat Fa­kü­­ltesi Türk Dili ve Ede­bi­yatı Bölümünü bi­tir­di (1986). An­ka­ra Üni­­­ver­si­te­si Hu­­­kuk, Siyasal Bil­giler ve Zira­at fa­kül­­telerinde Türk dili okut­­man­lı­­ğı görevin­de bu­lun­­du (1987-1993).

Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış bir eser üzerinde dil incelemesi ya­pa­rak yük­­­sek li­san­sı­nı tamamladı (1988). 

Sovyetler Birliği'nin dağılmaya başladığı yıllarda hocası Prof. Dr. Ah­met B. Er­­ci­­­la­sun'un açtığı çığırı izleyerek Türk lehçelerine karşı derin bir il­gi duy­du. Onun reh­­berliğinde Türk­men şairi Ata Atacanov'un şiirleri üze­rin­de bilgi­sa­yar des­­tekli bir sti­­listik çalışması ya­pa­rak doktor oldu (1996).

Türkmenistan'a giderek sahasıyla ilgili araştırmalarda bulundu ve ulus­la­ra­ra­­sı dü­­zeyde top­lantılara katıldı.

Yazdığı makaleleri, Türk Dili, Türk Yurdu, Türk Kültürü, Bilig, Türk Dün­ya­­sı Dil ve Ede­biyat Dergisi gibi dergilerde yayımla­dı.

Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı, Türk Dil Kurumu ve Millî Eğitim Ba­kan­­­lı­ğı­nın or­tak­laşa yürüttükleri "Ortak Türk Edebiyatları­nı Yazma Ko­mis­yo­nu"n­­da; Türk Dil Kurumu  ile Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansının bir­likte yü­rüt­­tük­le­ri "Kar­şı­laş­tır­­malı Türk Lehçeleri Gra­meri Projesi"nde gö­rev aldı.

Gazi Üniversitesiyle Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesinde misafir öğ­re­tim üye­­­si ola­rak Türk lehçeleri dersleri okuttu.

Yirmi Türk lehçesinin Kiril harfli metinlerini elektronik ortamda Lâtin'e çeviren bir yazılımın geliştirilmesine öncülük etti ve bu yazılıma "Gaspıralı Ver. 1.0" adını verdi.

Yaptığı çalışmaların bir ürünü olarak Who is Who in Tur­key? (Tür­­ki­ye'de Kim Kim­dir?) adlı biyografi ansiklope­disin­de hayatı ve eserlerine yer ve­rildi.

06.06.2002 tarihinde "Çağdaş Türk Lehçeleri Doçenti" unvanını aldı. 

Şu anda Kı­rık­kale Üni­ver­si­te­si Fen-Ede­biyat Fa­kültesi Türk Dili ve Ede­­bi­ya­tı Bö­­­lü­mün­de öğretim üye­si olan Kara, ev­li ve üç çocuk ba­ba­sı­dır.

 

ESERLERİ:

İnceleme ve Araştırmaları: Nerede Hata Yaptık? -Zeki Kara­ka­­ya ve Ah­met Efe ile bir­lik­te- (1991), Türkçenin Uluslararası Şiir Şö­leni-Türk Dünyası Şiir Gül­­­des­­­te­­si -Me­tin­ler/Bil­di­­ri­ler/Seçmeler -Yayına hazırlayan- (1993), Ata Ata­ca­­nov’un Şi­ir­­le­ri I-II - Giriş-Metin-Ak­tar­ma-İn­ce­le­me-Gra­mer Dizini- (1997), Türkmen Türk­çesi ve Türk­men Ede­bi­­yatı Üze­rine Araş­tır­ma­­­lar (1998), Türkmence - Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük (2001).

Şiir Kitapları: Gün Doğmak Üzere (1990), Denizi Mavileş­ti­ren Uyku (1992), Gün­düz Tü­kenmeden (2000).

Tercümeleri: Japanese Tales -Japon Masalları- (2000).

 

 

İletişim: mehkara@yahoo.com