TARIHIŇ ÝAPRAKLARINDA
TÜRKMENLER

GİRİŞ:
Taryhda ilkinji bolup ady agzalan Türk Govumy Hunlardyr. Olaryň ilkinji ýurtlaryňda Mogolistandyr. Hytayýň taryhy çeşmeleri olara: Hiung-nu adyny beripdirler. Hunlaryň peýdalanan ýaraglary bolsa ýaý, ok ve gylyçdan ybarat bolupdyr. Bil guşaklary deriden ve eşikleriňde sütükli deriden bolup, aýaklaryna ädik giýýänmişler. Olar demirdon geýmegi Hytaýlylardan övrenipdirler. Hytaýlylar bilen Hunlar arasynda, gudaçylyk-gyz alyp bermek ylaýta-da ýokarky gatlaklaryň arasynda amala aşyrylypdyr.
Milatdan ozalky 130-nji yýllarda uly Hunlaryň Asiýa dövleti gavşap başlaýar ve mülkleriniň çäkleriňde daralýar. Häkimiýet köplenç demirgazyk-günbatarda ýaşaýan Hunlaryň eline geçýär ve ileri taraflarda galan Hunlar bolsa dura-bara Hytaýlylaşýarlar. Demirgazyk Hunlaryň arasynda ýüz beren özara uruşlar, häkimiýeti güýçden düşürýär. IV. asyr çeşmeleri Avrupa Hunlary bilen Asiýa Hunlarynyň bir kökdendiklerini öňe sürýärler.
Häkimiýet, Merkezi Günbatarda ýerleşen Hunlardan Altaý daglary bilen ýayýk (Ural) derýasynyň arasyndaky sähralarda ýaşaýanlary türkleşdiripdir. Ahyrsoňy 350-nji yýlda Hazar deňizi boýlarynda ýaşaýan Alanlaryň ýurtlary basylyp alynýar. Şundan soň Hunlar, ozallary Edessa diýip aýdylýan häzyrki Urfa tövereklerine ýönelýärler (359-373). Olar soňra (375) Don derýasynyňda geçip 380-nji yýlda Pannonia baryp ýetýärler. Vena tövereklerinde Hunlaryň kelle süňkleriniň tafylanlygy bu sözleri tassyklaýar.
IV. asyrda Hun dövletiniň häkimiýet merkezi, Hazar deňiziniň ve Volga (İdil-Etil-Etila) derýasynyň kenar-ýakalarydy. İne şu ýerlerden ýola düşen goşun, Kavkazlary hem gündogar Anadolyny geçip Antakýany eýeleýär ve Filistine çenli ýetip baryp, soňra ozalky ýurdyna gaýdyp gelýär.
V.asyrda Atilla tagta çykýar ve Hun dövletiniň çäkleri Danimarka, Ren derýasynyň tövereginden İrana (belkemde Altaýlara) çenli giňelýär. Atilla, 453-nji yýlda öz maksadyna ýetýär, ýöne velin İldiko (Hildegund, Mikolt) bilen öýlenen vagty geçirilen toý mahalynda aradan çykýar. Şundan soňra doganlar arasynda ýüz beren agzalaçylyk, Hun dövletiniň güýjüni peseldýär ve Atillanyň ogly İlek (Hökümdar) bir uruş mahalynda ölýär.
Atillanyň maşgalasy gündogara tarap ýönelen vagty, Avarlar, uly bir hovp bolup orta çykýarlar. Atillanyň Dengizik (Deňiz ýeli) adly oglynyň Konstantinopolisda kellesi kesilenden  soňra (468), onuň İrnek adly ogly galýar, ol-da Garadeňiziň boýlaryna tarap yza çekilýär.
Şunlukdan gündogar Avrupa ve Asiýada ýaşaýan Hun tofarlary bütinleý diýen ýaly dargapdyr, ýöne olardan bir tofary, türklere garyşypdyr diýip taryhy çeşmelerde görkezilýär.
Ak-Hunlar diýip aýdylýan Heftalitler (Eftalitler), 460-nji yýllarda Hazar deňizi bilen Ovganistanyň aralygynda ýerleşýän sähralarda hem-de Ovganistanyň gaýra taraflarynda ýüze çykýarlar. Olar Amyderýa bilen Syrderýanyň aralygyndaky SOGD sährasynda ve Tian-Şana çenli bolan ýerlerde höküm sürüpdirler. Olar bilen İranlylar ve İranlylaryň gol astynda bolan Ermeniler arasynda söveşler ýüz berip dovam edýär.
Eftalitleriň günbatar tofary, İranlylar ýaly şäherlerde ýaşaýar, olaryň bir bölegi-de Hyrystiýan dinine eýerýär. Gündogarda ýaşaýanlar bolsa, türk tipli atly göçüp-gonup ýören tofar bolupdyr.
Jzegledý, Bizanslaryň Uarhon diýip adlandyran Majaristandaky Avarlar bilen Heftalitleriň Uar-hon (Avar-Hun) halk tofaryndandyklaryny subut edýär. Heftalitler (Eftalitler) gysga vagtlap öz häkimiýetlerini gündogar Hindistana çenli ýaýradýarlar. Toramana ve Mihirakula (502-530) adly hökümdarlary, Gvalior ve Malva çenli girip barypdyrlar. 563-nji yýldan soňra-da Göktürkler Heftalit dövletini yýkypdyrlar. Günbatar Göktürk dövletiňde 766-nji yýlda dargaýar ve oguzlar Seýhun derýasynyň eteklerine gelip ýerleşýärler. ýöne şondan 100 yýl soňra olaryň Araplara garşy göreşendikleri görülýär. Kapisa ve Gandharada bolsa, (XII. asyrda Hytaý jahangeştesi Hiüen-tsangyň-da oňlaýşy ýaly Şahi maşgalasy dövründe) Göktürkler Budizmiň uly hovandary bolupdyrlar.
Groussete görä bu maşgala (Gök Türkler) türk govumyndandyr. Taryhy çeşmelere görä, Heftalitler bilen aýny dövürde ýaşan bir Hun govumy ilki türkmen tofragynda soňra, Baktriada görünýär. Bizansly Priskos Rhetor bular üçin "Kidarita" diýip aýdylýan Hunlar sözüni ulanypdyr (Taryhta Türklük-Prof.Dr.Laszlo Rasoný-Ankara.1971). Olaryň hökümdary Kün-han (Gün-Han), 465-nji yýlda Sasani hökümdary Peroz bilen ýüz beren söveşde ýeňilýär. ýokardaki maglumatlara esaslanyp, Hun dövleti vagtynda, belkem ondan ozalky dövürlerde-de türkmen ady ve tofragy  bolmaly diýip boljak.
İne şu türkmen tofragynda ýaşaýan türkmenler, beýleki türki halklar ýaly köp gyn günleri başdan geçirýärler. Anadoly tofraklaryndan tä Hytayýň çäklerine çenli bolan giňişlikde haýsy halkyň vekilleri häkimiýete eýe bolan bolsalar, olaryň bitiren işleriniň, ve söveşen milletleriniň arasynda türkmen ady agzalmadygy ýokdyr. Nirede bir dövlet gurulan bolsa ýa onuň hatarynda türkmenler bolandyr ýa-da şol häkimiýetler türkmenler bilen elmydama uruşyp, kä ýeňip kä ýeňilip gelendir. Bu ýagdaý iň bir gadymy dövürden tä XVIII. -XIX. ve hatda XX. asyra çenli dovam edip geldi.
Ol, häzirki dövürde-de türkmenler azçylykda ýaşaýan dövletlerde dürli görnüşlerde dovam edýär. Arman ozalky dövürlerde bolşy ýaly häzirki dövürde-de türkmenleriň uly üstünlikler gazanmaklaryna päsgel bolýan zat, olaryň arasynda agzybirligiň ve hyzmatdaşlygyň ýoklygydyr. Türkmenler özara ylalaşyp bilmeseler ve öz aralaryndaky kiçi meseleleri aradan çykaryp uly maksatlara-arzuvlara tarap bilelikde ýörimeseler, olaryň, başga halklaryň vekilleri tarafyndan horlanmagy ve hak-hukuklarynyň ellerinden alynmagy dovam eder gider. Arassa, gujur-gaýratly ve namysjaň, aýdyň ve agzybir türkmenler baglasa bir ýere bili, gurydar Gulzumy derýa-ýi Nili, diýen beýik akyldar Magtymgulynyň dana sözleri iň köp häzirki vagtda öz uly manysyny ve agramyny duýdurýar.
Biz öz bu kitabymyzda, şeýle uly halkymyzyň eýelän tofraklaryndan ýetişen alymlary, han-begleri, olaryň ulanyp gelen adam adlaryny bir ýere yýgnap siz gadyrly okyjylara hödürlemegi niýet edindik. ýöne şeýle uly alymlar, han-begler ýetişdiren, adyny taryhyň sahyfalaryndan egsik etmän gelen uly halkymyzyň arasyndan samygy çykmaz my? elbetde çykar, ine türkmen samsyklarynyň eden işlerini, biz obanyň iň bir baryp ýatan samsygy Nazargulynyň ady bilen hödürlesek, işimiziň jemi bilen türkmenleri köp taraflayýn tanydan bolarys diýip pikir etdik. İnşallah bu kitapda getirilen maglumatlar, türkmenlere ve türkmen halkyny tanymak isleýän türkmen bolmadyklara peýdaly bolar.
Türkmen adam adlary, Türkmen tofraklarynda önüp-ösen alymlar, Türkmen han-begleri, Samsyk Nazar, ve iň soň-da sözlük bölüminden ybarat bolan bu kitabymyzda her işde bolşy ýaly nätakyklyklaryň ve bärden gaýtmalaryň bolan bolmagy mümkindir. Siz gadyrly okyjylaryň degerli goşantlary bilen olaryň üsti ýetiriler ve şeýle maglumatlar has giň hem dogry şekilde halkymyza hödürlener diýip tama edýäris.

TÜRKMEN ADAM ADLARI

SÖZBAŞI: 

Türkmen dili, türki dilleriň günorta-gündogar tofaryna girýär. Türkmenler, esasan Türkmenistanda, İranda ve Ovganistanda ýaşaýarlar. Bu ýurtlarda ýaşaýan türkmenler öz medeniýetlerini, din hem dillerini goryp saklan bolsalar, Özbegistanda, Gazagystanda, Täjigistanda, Astrahanda, Stavropol ülkesinde, Kyrymda, Hytaýda, Türkiýede, Irakda, Avrupanyň dürli ýurtlary bilen Amerikanyň Birleşen Dövletlerinde ve başga ýerlerde ýaşaýan ildeşlerimiz, ýa öz medeniýetlerini, din hem dillerini bütinleý ýogaldypdyrlar, ýa-da ýogaldyp barýarlar. Olara, bile ýaşaýan halklar her jähtden täsir ýetiren-de bolsalar, türkmen bolup galmak ugrunda jan çekýän köp ildeşlerimiziň bardygyny-da ýatlap geçeliň. 
Türkmen dilinde irili-avnukly otuza golaý dialekt-kepleşik hili bar. Şonuň üçin türkmen adam adlary, dialektlere görä, biri-birinden tafavutlydyr. 
Türkmen adlarynyň aglabasy gelip çykyşy (köki) taýdan türkmen diliniň öz sözleridir. Şolaryň içinde tebigat hadysalary bilen baglanyşykly: Aýdogdy, Garýagdy, haývandyr guşlary aňladýan Şir, Gaplaň, Jeren, Keýik, Sona, Tavus ýaly adlar iň gadymylarydyr. 
Türkmen dilinde adam adlary hökmünde dürli sözler-de ulanylýar: 
*Ösümlik adlary: Çerkez, Gandym, GülÖ. 
*Vagt aňladýan sözler: Safar, Rejep, Mered, Baýram, Bahar.... 
*Gymmat-Baha daşlar-metallar: Altyn, Kümüş, Polat..... 
*ýer-ýurt adlary: Tejen, Balkan, Gürgen, Etrek..... 
*Daşky alamatlar: Hally, Tuvak, NarlyÖ.. 
Türkmen adam adlarynda, Islam dini bilen baglanyşykly geçen arap sözleri kändir: 
Muhammed, Kerim (Abdylkerim), Jepbar (Abdyljepbar), MövlamÖ 
Türkmenler arasynda, bäbeklere ad dakylanda, bir zady niýet etmek däbi bardyr. Oglanlaryň batyr, edermen, durnukly adam bolup ýetişmegi, gyzlaryň abraýly, edepli, arassa bolup ulalmaklary arzuv edilýär. Şeýle-de olary gözden-dilden goryp saklajaklygyna ynanylýan sözleriň-de ulanylanlygyny görmek bolýar. 
Köne däbe eýerip bäbeklere gelşiksiz adlar dakmak adaty, ýuvaş-ýuvaşdan aradan çykyp barýar. Türkmenler arasynda ogul hem gyza (ikisine-de) dakylýan ad sany azdyr. Umuman erkekleriň ady gyzlaryňkydan tafavutlydyr. 
Kitapdaky türkmen adam adlary öz manylary hem ogula-gyza dakylyşy bilen görkezilenligi üçin, ol barada kän aýdyp oturmak gerek däl. Her işde bolşy ýaly, biziň bu işimizde-de kemçilikleriň bardygy, olaryň gadyrly ildeşleriň ýerlikli ýardamlary bilen aradan çykarylyp bilinjekligi hakykatyny kabul etmek bilen, onuň ildeşlerimize peýdaly bolmagyny arzuv edýäris. 
 

ADI BİLEN ÝAŞASIN!

GİRİŞ: 

Her kimiň öz ady bardyr ve maşgalada, jemgiýetde şol ad bilen tanylýandyr. Buşluk doganym boldy! diýip gelen oglana ozaly bilen: gyzmy? ogulmy? diýilip soralýar, gyz bolsa bagty ýagşy bolsun, oglan bolsa ýaşy uzyn bolsun diýilip aýdylýar. Ondan soňra: Ady Näme? diýilip soralýar, buşluk habary getiren oglan ýa bäbege dakylan ady aýdýar, ýa-da entek (häzir) ad dakylanok diýip jogap berýär. ýakyn garyndaşlara ve goňşylara aýlanandan soňra ol, uzagrakda oturan ýakyn garyndaşlaryň öýlerine-de baryp buşluk habary berýär, ol, her baran öýünden buşlugyny alýar. 
Bu aýdylan zatlar, mundan 20-30 yýl ozalky gürrüň, indi bolsa bir obada-da, başga obada-da hatda başga ýurtlarda-da bolsa, bir salymda: alo! ballym boldy, diýip buşlanyp bilinýär. Häzirki zamanda oba-ýerlerde bolamasa, şäherlerde ýaşaýan maşgalalaryň bäbekleri keselhanalarda ýa-da dogum öýlerde dünýä gelýär. Şondan 4-5 gün soňra-da gelin öýe getirilýär ve maşgalaň ululary bäbege ad dakýarlar (dakýardylar). 
Häzirki zamanda maşgala ulularynyň dakan ady öýde aýdylsa-da, bäbek ulalyp mektebe giden vagty onuň ady başga bir zat bolup çykýar. İne meselem dünýä gelen vagty oňa dakylan ad Abdyrahman bolsa ol soňra, Mehran, Bijen, Ferzat, Kril ve ş.m. ýa-da gyza ozal dakylan ad Jemal, SonaÖ bolsa ol soňra Ferişte, Ferhunda, Şähnaz, ýelena ve ş.m. bolup çykýar. 
Dogry, her bir adamyň öz ferzendine islän adyny dakmaga haky bardyr, ýöne näme üçin öz türkmen adlarymyz däl-de ýa-da Gur'andan däl-de, bize agalyk edýän (eden) ors, pars ve beýlekileriň dakýan adlaryny biz (türkmenler) öz bäbeklerimize dakmaly? 
Biz, parslaryň, orslaryň, paştunlaryň, almanlaryň, iňlisleriň, fransuzlaryň ve beýlekileriň arasynda ýaşasak-da, öz medeniýetimizi, urp-adatlarymyzy, dilimizi, dinimizi, ata-babalarymyzdan bizlere ýeten däp-dessurlarymyzy goryp saklamalydyrys. Bile ýaşaýan halklarymyzyň arasyna siňip, ýok bolup gidibersek, ozaly bilen bizi masgaralajaklar, şol ýat halklardyrlar ve olar özlerine tabyn bolup hemme medeni gymmatlyklarynyňhäsiýetlerini ýogaldýanlara: görüň, näjüre ejiz adam, diýip kem göz bilen gararlar. Ösen-medeni halklaryň dillerini ve medeniýetlerini övrenmek, öz diliňi ve medeniýetiňi gorymak şerti bilen hoşdyr-makuldyr. 
Türkmen bäbeklerine gadym zamanlarda dakylan adlaryň arasynda altaý (türki, mogol ve mançur) dillerine mahsus bolan köp sözleriň ýany bilen arap-pars dillerinden giren sözleriňde görmek bolýar. Türkmenistanda bularyň ýany bilen ors dilinden giren köp sözler göze ilýär. 
Adam adlary gadym ata-babalarymyzdan galan gymmatly ýadigärlikdir, çünki olarda geçmişdäki nesilleriň dünýägarayýşlary, söz baýlyklary, döredijilik fantaziýasy, däp-dessurlary, başdan geçiren taryhy vakalary, dürli dilde keplän halklar bilen eden yktysady ve medeni aragatnaşyklary aýdyň şöhlelendirilýär. 
Her kimiň öz ady bardyr, adamlara dakylýan adlaryň aglabasy, dilimizdäki adaty sözlerden, gündelik durmuşda ulanyp ýörlen zatlaryň, esbap-şaýlaryň, dürli hadysalaryň ÖÖ.. adlaryndan hasyl bolýarlar. Häzirki vagtda manysy ýatdan çykan adlaryň hemmesi-de ilki ol adlary döreden halk üçin düşnükli sözlerden emele gelipdir. Diýmek, hiç hili many aňlatmaýan ad ýokdyr, ýöne uzak vagtyň geçmegi bilen manysy unudylan adlaryň ilkinji-asyl manysyny ýüze çykarmak üçin käýagdaýlarda köp zähmet çekmeli bolýar. 
Adam adlary uzak vagtyň önümidir. Olar adamzat jemgiýetiniň taryhy bilen göniden-göni baglanyşykly ýüze çykýarlar, jemgiýetiň ösmegi bilen ösýärler, vagtyň geçmegi bilen käbir sözler ulanylyşdan düşüp galýar, olaryň ýerini bolsa, täze sözler eýeleýär. 
Her halkyň özüne mahsus bolan adlary bardyr. Garyndaş halklarda bu adlar köplenç many taýdan biri-biri bilen gabat gelýärler, olaryň döreýişinde-de, ulanylyşynda-da umumylyklar bar. 
Dürli dil sistemi bilen sözleýän halklaryň adam adlarynda aýratynlyklar bardyr. Meselem türk dilli halklaryň erkek ve aýal adlary üçin ulanylýan sözleriň sany müňlere baryp ýetýär. 
Adam adlarynyň haýsy dövürlerde dörändigini, haýsy dilleriň sözlerinden hasyl bolanlygyny ve näjüre taryhy şertlerde ýüze çykanlygyny şeýle görkezmek bolar: 
1.-Umumyaltaý dillerindäki sözler: Altaý dilleri (türki, mogol, mançur, tungus) üçin umumy bolan kän sözler bar. Meselem: Altyn, Baý, Buga, Batyr, Gök ve ş.m. Bu sözler adam ady ýa-da goşma adyň bir bölegi edip häzire çenli ulanylýar. Şeýle sözlerden emele gelen türkmen adam adlaryny iň gadymy adlardan hasap edýärler. 
2.-Gadymy türki dillerindäki sözler: Türki dilleriň aglabasy üçin umumy bolup, olardan ýasalan adam adlary, türki dilleriniň gadymy ýazuv ýadigärliklerinde kän göze ilýär. Meselem: Aý, Gün, yýldyz, Arslan, Böri, Bugra, Taý, Kümüş, Demir, Gylyç, ýagmyr, Gut, Han, Beg. 
Bu sözler orta asyrlarda ve ondan öň-de adam adlary hökmünde ulanylypdyr. 
Türkmen Adam Adlary 
Köne Türki Dilde Häzirki Dövürde 
Akkul Akguly 
Altu Alty 
Altun Altyn 
Arslan Arslan 
Bagdur Batyr 
Bek Beg 
Buga Buga 
Buri Böri 
Erkin Erkin 
Kutlug Gutly 
Teňri Taňry 
M.Kaşgarlynyň Divanynda Häzirki Dövürde 
Aýas Aýaz 
Altun Altyn 
Baýzan Baýjan 
Bogra Bugra 
Komüş Kümüş 
Kutlug Gutly 
Küç Güýç 
Kylyç Gylyç 
Salym Selim 
3.-Arap dilinden giren sözler: VII. asyryň ikinji ýarymy bilen VIII. asyryň başynda türkmen tofragynyň araplar tarafyndan basylyp alynmagy ve ýerli ilatyň yslam dinini kabul etmegi netijesinde türkmen diline arap sözleri aralaşýar ve türkmenler Allah Tagalanyň, Peýgamberleriň, imamlaryň adlaryny dakyp başlaýarlar: Abdyllah, Abdulrahim (Abdyrahym), Abdulkerim (Abdykerim), Patma, Aýşa ve ş.m. 
4.-Pars dilinden giren sözler: Pars sözleriniň, türkmen diline aralaşmagy, gadym zamanlardan başlanýar ve ol häzirki vagtda-da dovam edýär. Ilaýta-da İran ve Ovganistan türkmenleriniň kepleşik dilinde, şeýle-de adam adlarynda ol, aýdyň görülýär. 
5.-Rus dilinden giren sözler: İran bilen Ovganistanda ýaşaýan türkmenleriň diline Pars-Paştun dilleri täsir ýetiren bolsa, Türkmenistanda ýaşaýan türkmenleriň diline-de Rus (Ors) dili öz täsirini ýetiripdir. Şeýle täsir, ylaýta-da 1930-nji yýllarda geçirilen Medeni Inkylap (!) diýilenden soňra, Rus-Türkmen nyka baglanyşygynyň giň ýaýramagy bilen mövç alýar. 
 

AD DAKMAKLIK BİLEN BAGLANIŞIKLI DÄP-DESSURLAR

Ata-eneleriň adyny dakmak däbi: Köp halklarda bolşy ýaly bizde-de bu däp gadymdan bäri ýörgünli. Şonda ata-eneleriň adlaryny unutmazlyk-ýatdan çykarmazlyk hem-de şolar ýaly uzak ýaşamaklyk niýetlenipdir. Bir adam aýrylan vagty, eger onuň aýaly gövreli bolsa, dünýä gelen bäbege şol adamyň ady dakylýar. Eger-de gelin ýaş bolsa, köplenç ol, öz adamsynyň inisine dakylýar (Bu däp, Oguzlardan galan ve bizde-de ýörgünli bolan däpdir). Eger-de aýrylan adamyň ýaşy bir çene ýetip aýaly-da, oglan dogurmakdan galan bolsa, onuň ady agtygyna dakylýar. Aýrylan adamyň ogly ýok bolsa, onuň ady gyzynyň oglyna dakylýar (Gelin-giýevi- razyçylygy bilen). Bu ýerde bellemeli zat, aýrylan adamyň ady dakylan bäbege öz çyn ady däl-de, ata-kaka, baba, ene, käbe, mamaÖ diýip aýdylýanlygydyr. 
Uzyn ömür arzuv edilip dakylýan ad: Bu däp-de ýalňyz bizde däl, eýsem türki halklaryň hemmesinde bar. Şonda uzyn ýaş arzuv edilip, gaty metallaryň, uzyn ýaşaýan hem dürli gynçylyklara döz gelýän haývanlaryň ady dakylýar: Bekdurdy, Togta, Solmaz, Taýmaz, Polat, Tagan, Böri, Gurt, Altyn, Kümüş ve ş.m. 
Ogullary durmaýan maşgalalar gyzlaryna: Ogulgerek, Oguldöndi, Boldy, Oguldurdy ve Dursun ýaly adlary, gyzlary durmaýan maşgalalar bolsa gyzlaryna Gyzdurdy ýaly adlary dakýarlar. 
Geçmişde gelşiksiz adlar-da dakylypdyr: Palta, Kerki, Kürre, Eşek ve İtalmaz. ýöne şeýle adlar dakýan maşgalalaryň sany häzirki dövürde diýseň azdyr. 
Täze ad dakmak däbi: Gadym zamanlarda ozal dakylan adlary üýtgetmeklik däbi bolupdyr. Meselem kän vagtlap keselläp ýatanlara: Açyl, Öre ýaly täze adlar dakypdyrlar. Bu däp, taryhy şahslar arasynda-da bolupdyr. 
Meselem: XVII. asyrda İranda höküm süren Safi adly padeşahyň (Şah Abbasyň agtygydyr) kän vagtlap hassa ýatany üçin adynyň Süleýman diýip özgerdilenligi bildirilýär. XI. asyrda Kiçi Asiýany basyp alan Selçuk serdary Gutulmyşyň ady, oňa soňra dakylan addyr, onuň ilkinji ady Süleýmandyr. Gelniň, gayýn öýüne gelende, atasy öýünde aýdylýan ýalan ady däl-de çyn-hakyky ady aýdylyp başlanýar. ýa-da gelin gelen öýde onuň addaşy bar bolsa, gelniň ady halanmaýan (Doýduk, Besdir ýaly) ad bolsa onuň ady özgerdilýär. 
Dogluş tertibi bilen baglanyşykly adlar: Geçmişde türkmenler ilkinji bäbege Ak, Aý sözler bilen başlanýan adlar dakypdyrlar, meselem: Aköýli (Agöýli), Aksoltan, Aýsoltan. İkinji bäbege: Taýly, üçünji bäbege bolsa: Tagan (üç aýakly demir gural), dördünji bäbege: Dörtguly, bäşinji bäbege: Bäşim ve ş.m. 
Ady bilen gelen bäbek: Geçmişde, bäbekleriň dünýä geliş şertleri, olaryň bedenlerindäki aýratynlyklary göz öňünde tutulyp ad dakylypdyr: Güýçgeldi, Gaýly, Giçgeldi, Tuvak, Saçly, Artyk, Alty (barmak sany 6 bolsa), Goşa (barmaklary bitişik bolsa) ve ş.m. 
Ekizlere dakylýan adlar: Ekizlere biri-biri bilen utgaşdyryp-sazlaşdyryp ad dakmak däbi gadym dövürlerden bäri dovam edip gelýär: ýusuf-Ahmed, Omar-Osman, Hydyr-İlýas, Zöhre-Tahyr, ýusuf-Zylyha, Äşe (Aýşa)-Patma, Altyn-Kümüş ve ş.m. 
Adam adlarynda dialekt aýratynlyklary: Türkmen adam adlary beýleki türki halklaryňky bilen me-zeşdir. Türkmen tire-taýfalary arasynda şive tafavutlyklary bar bolsa-da adam adlary many taýdan meňzeşdir. Türkmen adam adlaryna olar bilen bile ýa-da goňşylykda ýaşan halklaryň şive-dialektleriňde täsir ýetirendir: Araz (ýomut), Oraz (teke), Rozi (Saryk), Anna (ýomut), Adna (Gökleň), Arna (Saryk). 
Familiýa-Soýady (ata-baba adlary): Gadym zamanlarda soýady bolmandyr, Öogly, Ögyzy, Öaýaly diýen däp bolupdyr. Belli alymlar, şairler arasynda ýa özleriniň özlerine ýa-da halkyň olara dakan lakaby-tahallusy ýörgünli bolupdyr: Azadi, Zelili, İbn-i Sina, FuzuliÖ 
Soňralary adamlaryň taýfa-tireleri familiýa-soýady edip ulanylypdyr: Annageldi Aç (ýomutlaryň Kelte taýfasynyň bir şahasynyň ady), Annaberdi Salyr ve ş.m. Araplar Orta Asiýany basyp alanlaryndan soňra bolsa adamlar dünýä gelen ýerlerini soýady edip ulanyp başlapdyrlar: Farabi, Mervezi, Horezmi ýaly. 
Soňky dövürlerde Türkmenistanda, İran ve Ovganistanda ýaşaýan türkmenler Ors, Pars, Paştun däplerine eýerip ad hem soýadlaryny olaryňky ýaly saýlap aldylar ve hatda ozal ata-babalarymyzyň bellän ad hem soýadlaryny özgerdip olary jedidleştirmek, däbe aýlandy. 

Näjüre Adlary Saýlap Almaly 
Adam ady, onuň ömürlik ýoldaşydyr, şonuň üçin täze ad dakylanda örän dykgatly bolmalydyr, çünki ol, ýeterlik delil bolmasa kanun bilen-de çalşyrylyp bilinmeýär. 
Ene-ataň vezifesi öz bäbegine gavy ad dakmak, ony terbiýeläp okytmak ve öýli-işikli etmekden ybarat bolsa, oglanlaryň öz ene-atalaryna hormaty-borjy ömür boyý dovam eder ve ol ýagşy-o-at hyzmatdan ybaratdyr. 
Bäbeklere gavy ad dakmak medeniýetiň-de alamatydyr, akylly, oý-düşünjeli adam öz ferzendine ilhalar-mynasyp ad dakar. 
Meselem: Mivelerden: Üzüm, Alma, Nar, HurmaÖ 
Guşlardan: Sona, Sülgün, Tavus, Toty, LaçynÖ 
Haývanlardan: Keýik, JerenÖ 
Adam adlary gavy-manyly bolşy ýaly hakykatlara uýgun, aýdylmasy-da aňsat sözlerden bolmalydyr. Bu usul nazara alynmadyk eserlere duş gelmek bolýar. 
Meselem: Arryk, Behişt, Eşek, Eşşek, Eşşekguly, Palta, Kerki, Teşe, Paş, Şänik, Şire, Şaguly (şahyň guly bolmaz), Şagal, Çör, Hanjar, Tyrryk (gysga, hor, suvuk tezek), Taňsyk, Sarymsak, Sayýl (gedaý), Porsy ve ş.m. 
Türkmen adam adlarynda goşma sözler bilen ýasalan adlar köp ulanylýar. Meselem: Bibi, Bike, Rejep, Berdi, Geldi ve ş.m. Bu adlaryň her biriniň öňüne ýa-da yzyna onlarça söz goşup täze adlar döretmek mümkin ve türkmenler şeýle-de edipdirler. 
Arap dilinden biziň dilimize giren sözlerden iň köp ulanylýany Abd sözidir ve ol bende-gul diýmek bolup Allahyň adynyň öňünden ýazylýar: Abdylkerim, AbdylgafurÖ ýöne, Muhammed, Resul ýaly sözleriň öňünde Abd sözüni ulanyp resulyň bendesi-guly manysynda bolan Abdylmuhammed, Abdylresul ýaly adlar döretmek dogry däldir, çünki Allah Tagaladan başga hiç bir adamyň ýa-da gudratyň bendesi-guly ýokdyr. 
Abyl (Abul) sözi arap dilinde kaka (däde) diýmekdir, bu söz, adlaryň öňünden gelýär: Abylkasym ýagni Kasymyň kakasy (dädesi). Biz bu kitabymyzda türkmenler arasynda ýoň bolan goşma sözler goşulyp döredilen adlaryň ujypsyzjasyny ulandyk, eger-de şeýle adlaryň hemmesini ulanjak bolsak ol çenden aşa kän. Gül: Bagtygül, Täzegül, TogtagülÖ 

-A-

GIZ ADLARI 

ABADAN : Bagtyýar, oňat. 
AJAP : Ajayýp avadan gyz. 
AGAGÜL : Agalarynyň güli, ilkinji dünýä gelen avadan gyz. 
AKBÄBEK : İň soňky gyz bagtly bolsun. 
AKJAGÜL : Bagtly-avadan gyz bolsun. 
AKJAMAL : Bagtly-avadan gyz bolsun. 
AKMEŇLİ : ýüzünde meňi bolan bagtly gyz. 
AKSOLTAN : Gyzlaryň soltany-seresi bolsun. 
ALTIN : Altyn-tylla ýaly gymmat-bahaly ve avadan gyz bolsun. 
ASLI : Asyl sözünden ýasalan: asylly-terbiýeli gyz bolsun. 
AVADAN : Görmegeý-avadan gyz bolsun. 
AVLAK : Avlak ýaly şadyýan-ýakymly gyz bolsun. 
AÝBİBİ : Nurana-avadan gyz bolsun. 
AÝBİKE : Han-Begiň aýalyna ýüz tutulyp aýdylýan söz. Avadan gyz. 
AÝJAMAL : Nurana-görmegeý gyz bolsun. (Jamal: Görk-gözellik). 
AÝLA : Dolunaýda dünýä gelen gyz. 
AÝLAR : Aýlaryň ayý, gözelleriň gözeli, iň-an gözel gyz. 
AÝNA : Aýna ýaly dury-arassa, gözel gyz bolsun. 
AÝNUR : Aý ýaly nurana-gözel gyz bolsun. 
AÝSEL : Aý ýaly, selbi (servi) boýly gyz bolsun. 
AÝSEN : Aý ýaly gözel gyz bol. 
AÝSERE : Aý ýaly gözel gyzlaryň seresi-başy bolsun. 
AÝSOLTAN : Aý ýaly gözel gyzlaryň soltany-seresi bolsun. 
AýŞA-ÄŞE : Muhammed (A) -yň bir aýalynyň ady. ýaşamaga çalyşmak. 
AÝŞAGÜL : Gül ýaly avadan gyz köp ýaşasyn. 

GIZ-OGLAN ADLARI 

AÇIL : Öňki ady özgerdilen, keselden açyl-gutul manysynda. 
ADALAT : Adalatly ýaşasyn. 
AKI : Jomart, sahavatly, açyk gövünli, asylly oglan. 
AMAN : Sag-aman ýaşasyn. 
ANNA : Anna güni dünýä gelen gyz-ogul (Annabagt-AnnaberdiÖ) 
ARAZ : Bagtly gyz-ogul. Araza ayýnda dünýä gelen. 
ARTIK : Bedeninde artykmaç ösüntgisi bolan gyz-ogul. 
ARZUV : Arzuv edilip ýetilen gyz-ogul. 
AŞIR : Aşyr ayýnda dünýä gelen gyz-ogul (Aşyrberdi, Aşyrgül). 
AÝJAN : Aýdogdy-aýjamal ýaly adlaryň gysgalan görnüşi. 
AÝHAN : Dolunaýda dünýä gelen gyz-ogul 
AÝIM : Nurana oglan, aý ýaly avadan gyz. 
AZAMAT : Şöhratly, belent ad-abraýly gyz-ogul bolsun. 

OGLAN ADLARI 

ABA : Kakaň-ataň hormatyna dakylýan ad, garyndaşlyk terimi. 
ABDI : Abdyllah-Abdyrahman ýaly adlaryň gysgalan görnüşi. 
ADIL : Adyl-adalatly bolsun. 
AGAJAN : Agasynyň ady dakylan oglan. Agalarynyň jany. 
AGAMÄD : Agamuhammed (Agamämed) sözüniň gysgalan görnüşi. 
AGAR : Bir türkmen taýfasynyň ady. 
AGÖýLİ : Ak-bagtly öýde ýaşasyn. 
AHMAD : Şöhratly-övgili oglan bolsun. 
ALI : Belend derejeli. İslamda 4-nji halyfanyň ady. 
ALTI : Alty barmakly ýa-da 6-njy oglana dakylýan ad. (Aliýe: Gyz ady) 
ANNAK : Annaguly ýaly adlaryň gysgalan görnüşi. 
ARÇA : Pars: Kaç, TürK: Çam ýaly berk bolsun, köp ýaşasyn. 
ARÇIN : Oba kethudasy-ýaşulusy. 
ARÇMAN : Arçmanda dünýä gelen oglan. 
ATA : Atasynyň ady dakylan oglan. Ata bolsun, önüp-össün. 
ATABAL : Atasynyň ady dakylan. Ata bolsun, önüp-össün. 
ATAŞ : Ata sözi bilen gelýän ad. Ot ýaly ýiti ogul bolsun. 
AÝDIŇ : Ayýň ýagtysynda dünýä gelen ogul. Bagty açyk ogul. 
AÝDOGDI : Aý doganda dünýä gelen oglan. 
AZIM : Beýik-uly, ad-abraýly bolsun. 

-B- 

GIZ ADLARI 

BAGDA : Bagdagül diýen adyň gysgalan görnüşi. 
BAGTI : Bagtygül diýen adyň gysgalan görnüşi. 
BAHAR : Baharda (ýazda) dünýä gelen gyz. 
BAHARGÜL : Baharyň güli ýaly avadan gyz bolsun. 
BÄGÜL : Bägül ýaly gözel gyz bolsun. 
BİBİ : Hormatly, abraýly gyz bolsun. Hormatly aýala aýdylýar. 
BİBİNİýAZ : Dilenip-ýalbarlyp alnan gyz (hormatly-eziz). 
BİBİSARA : Hormatly, abraýly gözel gyz bolsun. 
BİKE : Hormatly, uly derejeli gyz-aýal bolsun. 

GIZ-OGLAN ADLARI 

BAÝJAN : Baý hem jana ýakymly gyz-ogul bolsun. 
BAÝRAM : Baýramda-aýd güni dünýä gelen gyz. 
BERNA-BORNA : Juvan-täze, gözel gyz bolsun. 
 

OGLAN ADLARI 

BABA : Babasynyň ady dakylan oglan. Baba bolsun. 
BABAJAN : Babasynyň jany. 
BABAHAN : Babasynyň han ogly (agtygy). 
BABIR : Bäbr (ýolbars-peleň) ýaly güýçli bolsun. 
BAGTIÝAR : Bagty ýary bolsun. 
BAKI : Köp ýaşasyn diýip arzuv edilen oglan. 
BALKAN : Balkanda dünýä gelen-Balkan dagynyň ady dakylan. 
BATIR : Bahadyr, ýürekli oglan bolsun. 
BAÝAR : Baý-dövletli oglan bolsun. 
BAÝLI : Baý-dövletli oglan bolsun. 
BAÝRI : Baý hem tejribeli oglan bolsun. Agyzly oglan bolsun. 
BAZAR : Bazar (ýekşenbe) güni dünýä gelen oglan. 
BÄŞİM : Bäşinji ferzend. 
BEGÇE-BEGENÇ : Abraýly. Kiçijik beg-begendiren oglan bolsun. 
BORJAK : Çöl ösümligi, çöl çöfi ýaly kän bolsun. 
BÖKE : Pälvan-güýçli bolsun. 
BUGRA : İki örküçli diýe ýaly edermen bolsun. 
BURKAZ : Bir türkmen urugynyň ady. 
BÜRGÜT : Bürgüt guş ýaly güýçli ve algyr bolsun. 

-J-Ç-D- 

GIZ ADLARI: 

JAHAN : Dünýäsi giň, asmany dury bolsun. 
JAHANAÝ : Asmany- ayý-gözel gyz. 
JAMAL : Jemal, avadan, gözel gyz. 
JEMİLE : Avadan-görmegeý gyz bolsun. 
JENAN : Janlaryň jany-mähriban gyz bolsun. 
JEREN : Keýik-maral, avadan-çalasym, şadyýan gyz bolsun. 
ÇEMEN : Gülli otlar gögerýan ýer. Çemen ýaly hoş ýüzli bolsun. 
ÇINAR : Çynar ýaly başy dik bolsun-kän ýaşasyn. 
DESSE : Deste-desse gül ýaly avadan gyz bolsun. 
DİLEG : Dilek-arzuv edilip ýetilen gyz. 
DOÝDUK : Gyzdan doýduk, indi bize ogul gerek manyda dakylýan ad. 
DÖNDİ : Şu gyzyň yzyndan oglan bolsun, ogla tarap dönsün. 
DURNA : Durna guş ýaly avadan, aram, sabyrly bolsun. 
DURSUN : Dursun-ölmesin, köp ýaşasyn. 
DÜNÝÄ : Dünýäsi giň, asmany dury bolsun. 

GIZ-OGLAN ADLARI 

JUMA : Anna güni dünýä gelen ferzend. 
DEŇİZ : Deňiz ýaly gi- gövrümli ve dövletli bolsun. 
DERÝA : Deňiz ýaly giň, derýa (akar suv) ýaly joşgunly bolsun. 
DİDAR : Öýümize ýüzi düşen, avadan-gelşikli gyz-oglan. 
DURDI : Dursyn-ölmesin. 

OGLAN ADLARI 

JELİL : Abdyljelil, uly-şöhratly, allahyň guly. 
JEPBAR : Abdyljepbar, taňrynyň guly, güýçli oglan bolsun. 
JEÝHUN : Jeýhun derýasy ýaly joşsun. 
JORA : Ýoldaş-hemra, dost-boýdaş. 
JOŞGUN : Joşgunly, şadyýan, suv joşanda dünýä gelen oglan. 
JÜNEýT : Az sanly goşun, goşun ýaly güýçli bolsun. 
ÇAGRI : Selçukly soltanyň ady, çagyrylan. 
ÇAKAN : Çalymtyk-mavy gözli-alagöz. 
ÇAVDUR (ÇAVDIR) : Gadymy türkmen taýfasynyň ady. 
ÇERKEZ : Bir ösümligiň ady, ot. 
ÇOPAN : Mal-garaly baý bolsun-Çofan. 
ÇÜVDE : Paltanyň ýe-sesi, kelläň ýe-se tarafy. (Berk-Sagdyn) 
DAGDAN : Dagdan agajy ýaly berk, sagdyn-daýav bolsun. 
DAŇATAR : Daň atan vagtyňda-dan dünýä gelen ferzend. 
DAýANÇ : Ata-enesiniň daýanjy bolsun. 
DİÝAR : Vatan-ülke, il-gün. 
DÖRTGULI : Dördünji oglan. (Dördülenji) 
DÖVLET : Dövletli, baý-bagtly bolsun. 
DURMUŞ : Dursun-ölmesin, köp ýaşasyn. 
DUŞEM : Heptäniň Duşenbe güni dünýä gelen oglan. 

-E-F- 

GIZ ADLARI 

EJEGIZ : Ejesiniň gyzy. 
EJEKE : Aýrylan uly aýal doganyň ady dakylan gyz. 
EJEŞ-ENEŞ : Eje sözi bilen gelýän adlaryň gysgalan görnüşi. 
EJEV : Aýrylan ejäniň ady dakylan gyz. Eje sözi bilen-de gelýär. 
ENE : Dädesiniň aýrylan enesiniň ady dakylan gyz. 
ENEKÄBE : Dädesiniň aýrylan enesiniň ady dakylan gyz. Käbe ýaly. 
ENEKE : Enekäniň ady dakylan gyz (Eneke: başgasynyň oglanny saklan). 
 

OGLAN ADLARI 

EMİN : Inamly-dogruçyl oglan bolsun. 
ERKİN : Azat-erkin ýaşasyn. 
ESEN : Aman-esenlik, dynçlyk. Hasan adynyň üýtgän görnüşi. 
ETREK : Etrek derýasy boýunda dünýä gelen oglan. 
EÝMİR : Türkmeniň Eýmir taýfasynyň ady dakylan oglan. 
EÝÝUB : Eýýup peýgamberiň ady dakylan oglan-hormatly. 
FATMA : Patma, Oglany süýtden kesen aýal manysynda. 
FAÝZULLAH : Allahyň faýzy siňen-sahavatly oglan bolsun. 
FAZIL : Bilimli, akylly, dana oglan bolsun. 

-G-H- 

GIZ ADLARI 

GEŇLİK : Geň, ata-enesiniň göz guvanjy gyz. 
GÖVHER : Gövher ýaly gymmat-bahaly söýülen gyz bolsun. 
GÖZEL : Avadan-gelşikli, görmegeý gyz bolsun. 
GUNÇA : Açylmadyk gül, gunça ýaly avadan-gözel gyz bolsun. 
GÜL : Gül ýaly avadan, ýakymly, özüne çekiji gyz bolsun. 
GÜLNAR : Naryň güli ýaly avadan gyz bolsun. 
GÜLNUR : Gül ýaly nurly-avadan gyz bolsun. 
HAJAR : Göçüp ýören-İbrahim (A)-yň aýalynyň ady. 
HAJAT : Gerek zat, zerur zat, isleg-arzuv edilip ýetilen gyz. 
HALİMA : ýuvaş-rehimli, mylayým gyz bolsun. 
HALLI : Bu ad gyz hem oglana dakylýar: Hal-ýagdayý ve bagty ýagşy bolsun. 
   Endamynda haly bolan gyz-oglan. 
HATIJA : Hz.Muhammediň birinji aýalynyň ady. 
HESEL : Asel, bal, süýji dilli-ýakymly gyz bolsun. 
HURMA : Süýji dilli-uly derejeli gyz bolsun. 
HÜÝRİ : Huri, peri ýaly avadan gyz bolsun. 

OGLAN ADLARI 

GAJAR : Gajar diýen türkmen taýfasynyň ady dakylan oglan. 
GADIR : Gadyrly-gymmatly. Gadyr gijesi dünýä gelen oglan. 
GANDIM : Çöl ösümligi bolan Gandym ýaly dözümli hem kän bolsun. 
GAPBAR : Abdylgapbar (abdylgaffar), Hudayýň guly, magfiret ediji. 
GAPUR-Gafur : Abdylgafur (Hudayýň guly), geçirimli. 
GARLI : Garly havada dünýä gelen oglan. 
GAVŞUT : Sag adam, ata-enesine gavuşan oglan. 
GAÝIP : Oglanlary durmaýan maşgalalarda dakylýan ad. 
GAÝLI : Gaý turan güni dünýä gelen oglan. 
GAÝRAT : Gaýratly-edermen oglan bolsun. 
GILIÇ : Akylly, kesgir-ötgir bolsun. 
GİÇGELDİ : Vagtyndan gijä galyp dünýä gelen oglan. 
GORGAN : Gala, gala ýaly gorysyn-saklasyn. 
GUVANÇ : Guvançly-söýgüli ogul bolsun. 
GÜRGEN : Sagdyn agaç. Gürgen derýasynyň ýakasynda dünýä gelen. 
GÜÝÇGELDİ : Kynlyk bilen dünýä gelen oglan. 
HABİP : Hebib, ýakyn ýoldaş-dost, söýgüli-ýar. 
HAKAN : Arabaçy. Gadymy türk han-soltany. 
HALİL : Abdylhalil (allahyň guly). Vefaly dost. 
HALİM : Abdylhalim (allahyň guly). Rehimli-mylayým, ýuvaş. 
HAMİD : Abdylhamid (allahyň guly). Övgä mynasip. 
HAÝDAR : Arslan-edermen adam. 
HEKİM : Abdylhekim (allahyň guly). Bilgir-tebib. 
HIDIR : Hyzyr, gök-ýaşyl övüsýän. Ekizlerde İlýas bilen bile. 

-I-İ-K-L- 

GIZ ADLARI 

IMSA : Imsynmak, hantama bolmak, tamakin bolup ýetilen gyz. 
KEKİL : Käkilli-saçly avadan gyz. 
KEÝİK : Keýik ýaly avadan gyz bolsun. 
KÜMÜŞ : Görmegeý-avadan gyz bolsun. 
LÄLE : Gyzyl gül, çigdem, parlak gül ýaly gyz bolsun. 
LEÝLA : Leýli sözünden dörän ad. Gül ýaly gözel gyz. 

OGLAN ADLARI 

ILýAS : İlýas, ekizlerde Hydyr bilen bile gelýär. 
İDRİS : Okuvly-bilimli. 
İGDİR : Türkmenlerin İgdir taýfasynyň ady. İg'dir (gul däl). 
İLAMAN : İl-günümiz aman bolsun, bagtly oglan bolsun. 
İLLİ : İlli-günli, il-gün bilen bile ýaşasyn. 
İSA : İsa peýgamberiň ady dakylan-ýishak-İshak. 
KADIR : Abdylkadir (Allahyň guly) -güýçli, gudratly, ukyply. 
KAýýUM : Abdylkaýýum (Allahyň guly)-Mydamylyk. 
KEMAL : Kämil-ýetişen, bişişen. 
KEREM : Sahylyk, eli açyklyk. 
KERİM : Abdylkerim (Allahyň guly). Sahavatly-keremli. 
KEýMİR : Keý (padeşah), mir (emir)-dogumly serdar. 
KIÝAS : ýardam-kömek. Ekizlerde Kovus bilen bile gelýär. 
KIÝAT : Kyýas adynyň özgeren görnüşi. 
KOVUS : Kavus, ýaý, yýldyz, ýardam. Ekizlerde Kyýas bilen bile. 
KÖMEK : Ata-enesine kömek ediji bolsun. 
KÖRFE : Gyz hem ogla dakylýan ad: İň kiçi ferzend. 
KÖŞEK : Köşek ýaly gelşikli, göze ýakymly bolsun. 
KÜREN : Köfelsin, ýaýrasyn manysyndadyr. 
LAÇIN : Algyr guş ýaly bolsun. 

-M-N- 

GIZ ADLARI 

MAHIM : Ayým, aý ýaly gyzym. 
MAMA : Mamasynyň ady dakylan gyz. 
MAMAGÜL : Mamasynyň güli. 
MARAL : Maral ýaly avadan gyz bolsun. 
MAÝA : Maýa ýaly ýuvaş-mähirli gyz bolsun. 
MAÝSA : Gögerip oturan ýaş-arfa-bugdaý. Maýsa ýaly övüşginli. 
MELEK : Perişte, perişte ýaly hayýrly. 
MERJEN : Merjen ýaly gymmat-baha gözel kyz. ýakup-Merjen. 
MERýEM : Semiz-sagdyn gyz. Hz.İsanyň ejesiniň ady. 
MİVE : Süýji dilli gyz bolsun. 
NABAT : Nabat ýaly süýji-ýakymly gyz bolsun. 
NÄZ : Niýaz sözü bilen gelýän goşma adlaryň gysgalan görnüşi. 
NÄZİK : Mylayým, ýumşak, täzeje. 
NERGİS : Sary ýaprakly avadan gül. Nergiz. 
NİGÄR : Görmegeý, avadan gyz. 
NOBAHAR : Novbahar, baharyň başlanan vagty dünýä gelen gyz. 
NOVÇA : Sagdyn, ýaş-avadan gyz. 
NOVGÜL : Täze gül. 
NURGÜL : Nurana, gülýüzli gözel gyz. 

GIZ-OGLAN ADLARI 

MELE : Bugdaý reňk gyz-oglan. 
MEŇLİ : Bedeninde (ýüzünde) meňi bolan gyz-oglan. 
MERED : Şaban ayý dünýä gelen. Murat-maksad-Myrat. 
NARLI : Bedeninde nary (gyzyl tegmilli) bolan gyz-oglan. 
NAZ : Niýaz diýen adyň gysgalan görnüşi. 
NURI : Nur sözi bilen gelýän goşma ad. 

OGLAN ADLARI 

MAGTIM : Bir türkmen taýfasynyň ady. Aga-ýolbaşçy-baştutan. 
MAHMUD : Mahmyd, övgüli, övgä mynasyp. 
MAŞAL : Bedeninde tegmili bolan bäbek. Maş'äl: Şöhleli, nurly. 
MAŞRIK : Bir türkmen taýfasynyn adyňGündogar, il-güne nur saçan. 
MÄMİ : Mämed-Muhammed diýen adyň gysgalan görnüşi. 
MÄTER : Mehter (Pars sözi)-uly manysyndaky söz. 
MÄTİ : Mehdi, dogry ýol bilen alyp baryjy. 
MEJİD : Abdylmejid (Hudayýň guly). Görmegeý, şanly-şöhratly. 
MERGEN : Nyşana dogry urýan. Mergen oglan bolsun. 
MUHAMMED : Övgä mynasyp. Ahyr zaman (iň soňky) peýgamberiň ady. 
MURTAZA : Saýlantgy-seçilen. Hz.Alynyň lakaby. 
MUSA : Hz.Muhammedden öň geçen peýgamberiň ady. 
MUSTAFA : Saýlanan-seçilen. Muhammed peýgamberiň lakaby. 
NADIR : Nedir, seýrek duş gelýän, gyt. 
NAGMAT : Nygmat diýen adyň özgeren şekli. 
NASIR : Abdylnasyr (Allahyň guly). Kömekçi, hemeýatçy. 
NAZAR : Garayýş, esevan boluş. 
NEJEP : Nejef, Hz.Alynyň jaýlanan ýeriniň ady (şäher). Defe. 
NEFES : Nepes, dem, dem alma. 
NIGMAT : Nagmat, dövletli bolsun. 
NOBAR : İlkinji ýetişen mive. 
NOBAT : Gezek. Öz gezeginde dünýä gelen oglan. 
NOHUR : Nohur taýfasynyň ady dakylan oglan. 
NOVRUZ : Täze gün. Hijri şemsi yýlyň başlanýan güni. 

-O-Ö-P-R- 

GIZ ADLARI 

OGULBAGT : Bagtly gyzyň yzyndan ogul bolsun. 
OGULJAN : Şu avadan-jan gyzyň yzyndan ogul bolsun. 
OGULGEREK : Gyzymyz ýeterlik, indi bize ogul gerek. 
OTAGA : Başymyzyň bezegi-täji gyz. 
OVADAN : Avadan, görmegeý, gözel gyz. 
OVLAK : Avlak, şadyýan-ýakymly avlak ýaly gyz bolsun. 
ÖMÜR : Ömürli bolsun, kän ýaşasyn. 
ÖVSER : Övsün (äfsun) atyp duran parlak-avadan gyz bolsun. 
PAMIK : ýumşak, mylayým, hoşgylav, mähriban gyz bolsun. 
PATMA : Fatma, emjekden aýrylan gyz. Muhammed (A)-yň gyzynyň ady. 
PERİ : Perizat ýaly avadan gyz bolsun. 
RABIGA : Rabia, dördünjü (erkeklerde Çary). 
RAGNA : Avadan, Ra'na, bir gülüň ady. 
REÝHAN : Hoş ysly ösümlik. 
RIZVAN : Jennetiň bir ady. Ilalaşykly-razyçylykly. 

OGLAN ADLARI 

OGŞUK : İki ýaşynyň içindäki diýe ýaly aram ogul bolsun. 
OGUZ : Avuz-ilkinji süýt. Päk niýet, Oguzhanyň ady. 
OMAR : Dört çarýaryň biriniň ady. 
OSMAN : Dört çarýaryň biriniň ady. 
ÖDE : Ata-enäniň, il-günüň tamasyny ödesin. 
ÖRE : Örlesin, keselinden gutulsyn (soňradan dakylan ad). 
ÖVEÇ : Üç ýaşyna giren goýun. Mally-dövletli bolsun. 
ÖVEZ : Övezine gelen-bäbekleri durmaýan maşgalalarda dakylýar. 
PELEŇ : Peleň-ýolbars ýaly güýçli-haýbatly bolsun. 
PENA : Maşgalanyň-iliň penasy bolsun. 
PIGAM : Peýgam, habar, sargyt, buşlyk. 
PIHI : Pygamyň gysgalan görnüşi. 
POLAT : Polat ýaly berk janly-sagdyn olsun. 
RAHIM : Abdyrahym (Allahyň guly), rehimli. 
RAHMAN : Abdyrahman (Allahyň guly), rehimli. 
RAHMET : ýuka ýürekli, rehim etmek. 
REJEP : Erejep, kameri ayýň 7-njisi. 
RESUL : İlçi, peýgamber. 
REŞİT : Reşid, Akylly, akly kemala ýeten. 
REZZAK : Abdyrezzak (Allahyň guly). Ryzk beriji. 
RIZA : Kanagatly, 12 imamyň 8-njisi. Razy bolmak. 
RÖVŞEN : Nurana, ýaldyravuk. 

-S-Ş- 

GIZ ADLARI 

SAÇLI : Uzyn saçly dünýä gelen gyz. 
SADAP : Sadaf, gymmatly daş, eziz gyz. 
SARIÝA : Saryýagyz-avadan gyz. 
SÄHER : Säherde-da-dan dünýä gelen gyz. 
SELBİ : Selvi, serv agajy, servi boýly-avadan gyz bolsun. 
SELİME : Sagdyn-kemsiz gyz bolsun. 
SENEM : Avadan, söýgüli-gözel gyz bolsun. 
SOLMAZ : Solmasyn, elmydam ter dursun. 
SOLTAN : Saltan, padeşah, häkim, adly-abraýly. 
SONA : ýaşylbaş, avadan ördek, görmegeý gyz. 
SONAŞ : Sona sözi bilen gelýän goşma ad. 
SÜLGÜN : Avadan-görmegeý, ajayýp gyz. Meýdan tavugy. 
SÜMBÜL : Sünbül, gavy ysly ösümlik. Gül ady. 
SURAý : Süreýýa, lustre, çyra. Ülker yýldyzynyň ady. Parlak gyz. 
ŞEKER : Şeker-gand ýaly süýji-ýakymly gyz bolsun. 
ŞEMŞAD : Şemşat, gaty, sagdyn hem avadan agajyň ady. Şemşad ýaly. 
ŞİRİN : Süýji, dadly, tagamly. 

OGLAN ADLARI 

SADIK : Vefaly, dogryçyl, göni. 
SAHI : Eli açyk, jomart. 
SAİD : Bagtly oglan (Saide, Bagtly gyz). 
SALIH : Abdylsalyh (Hudayýň guly). ýagşylyk, dogryçyl. 
SANJAR : Düşmanlary sançýan, ýeňýän, ogul bolsun. ýeňer. 
SAPA : Safa, rahat. 
SARI : Saryýagyz gelşikli oglan. Saryk taýfasynyň ady. 
SATLIK : Çagalary durmaýan maşgalalar, satyn alýan ýaly ad dakar. 
SAÝAT : Türkmen taýfasynyň ady. Seýýadyň gysgalan görnüşi. 
SAÝLAV : Saýlav güni dünýä gelen oglan (täze ad). 
SELÇUK : Oguz-türkmenleriň uly serdarynyň ady. 
SELİM : Sagdyn-kemsiz oglan. 
SENA : Övgi, doga, alkyş. 
SERDAR : Başlyk, ýolbaşçy. 
SETTAR : Abdylsettar (Allahyň guly). Günäniň üstüni ýapyjy. 
SEÝDİ : Seýit, aňyrlaryny peýgamber (A)-dan alýan tofaryň ady. 
SEÝFULLAH : Allahyň gylyjy. 
SÖÝEG : Daýanç, direg, kömekçi. Ata enesiniň daýanjy bolsun. 
SÖÝÜN : Hüseýin, gavy, avadan-gelşikli. 
SÖýÜNJALI : Söýündiren, begendiren, belent derejeli oglan. 
SÖZEN : Çöl ösümligi ýaly jydamly bolsun, köp ýaşasyn. 
SUMBAR : Sumbar derýasynyň ady. Şol derýaň kenarynda dünýä gelen. 
SÜBHAN : Suvhan, övgi, şöhrat. Allah tagalanyň ady. 
SÜLEýMAN : ýer ýüzündäki hemme haývanlaryň dilini aňlan peýgamber. 
ŞÄHER : Şäherde dünýä gelen oglan. 
ŞEÝDA : Hetden aşa aşyk, däli. 
ŞİR-ŞİRİ : Şir-ýolbars. 
ŞİRLİ : Şir sözi bilen gelýän adlaryň gysga görnüşi. 
ŞÖHRAT : Şöhratly, ad-abraýly, meşhur oglan bolsun. 
 
 

-T-U-Ü-V-Ý-Z- 

GIZ ADLARI 

TARLAŇ : Laçyna meňzeş guş, algyr, av guşy. 
TAVUS : Tavus guşy ýaly avadan-görmegeý gyz bolsun. 
TÄZEGÜL : Ter-täze gül ýaly avadan gyz bolsun. 
TOGTA : Togtasyn, dursun, ölmesin, kän ýaşasyn. 
TOGTAGÜL : Gözel gyz togtasyn, ölmesin. 
TOKAR : Keýigiň avlagy ýaly gözel gyz bolsun. 
TOTAý : Gyz-aýal adlarynyň goşma ady, hormatly-abraýly bolsun. 
TOTI : Toty (Tuti) guş ýaly avadan bolsun. 
TOVŞAN : Tavşan, ýüvrük, yýldam bolsun, duşmana ýetdirmesin. 
TUMAR : Hormatly-avadan gyz bolsun. 
TURAN : Gadymi türk ýurdy (İran-Turan). 
ÜLKER : Ülker yýldyzy (Süreýýa) ýaly parlak gyz bolsun. 
ÝILDIZ : yýldyz ýaly parlak, avadan gyz bolsun. 
ÝÜPEK : ýüfek, ýüfek ýaly ýumşak-ýakymly gyz bolsun. 
ZÖHRE : yýldyz ady bolup, şol ýaly parlasyn diýen arzuv. 

GIZ-OGLAN ADLARI 

TOÝ-TOÝLI : Toý güni dünýä gelen, toyý kän bolsun. 
TUVAK : ýüzi perdeli-örtgili gelen gyz-oglan. Goşma ad. 

OGLAN ADLARI 

TAGI : Takva, dindar. Dayý sözüniň gadymy görnüşi. 
TAHIR : Arassa-päk. 
TAÝMAZ : Aýagy taýmasyn, sürüşmesin, kän ýaşasyn. 
TÄŞLI : Täçli ulalsyn, ad-abraýly bolsun. Goşma ad. 
TEJEN : Tejende dünýä gelen oglan. 
TİRKEŞ : Tirkeşsin, kän oglan bolsun. 
TORGAÝ : Torgaý guş ýaly görmegeý bolsun. 
TORUM : Köşek ýaly aram, mally-dövletli bolsun. 
TOÝÇI : Toý tutsun, toyý köp bolsun. 
TÖRE : Baştutan, başlyk, urp-adat. 
UGUR : Bagt, maksad, tarap, şans. 
UMİD : Umid-tamany ödejek oglan bolsun. 
VELLEK : Veli sözi bilen gelýän adlaryň gysga görnüşi. 
ÝAGMIR : ýagyş ýagan mahaly dünýä gelen oglan. 
ÝAHÝA : ýahýa peýgamberiň ady dakylan oglan. 
ÝALKIM : ýalkymly-nurly-nurana ogul bolsun. 
ýARAN : ýar sözüniň köplük görnüşi. 
ÝAŞAR : Kän ýaşar, ölmez. 
ÝILDIRIM : yýldyrym ýaly çalasym-yýldam bolsun. 
ÝILGAÝ : Bir türkmen tiresiniň ady. 
ÝUNUS : Kebder-gögerçin. ýunus peýgamberiň ady. 
ÝUSUP : ýusuf, ýakup peýgamberiň oglynyň ady. 

Akja bäbegini basyp bagryna
Otyr ene şadyýana yýlgyryp.
Käte bolsa şirin-şirin hüvdüläp
Emdirýär balasyn gövsüni gerip. 

Şeýle soval bilen ýüzlendim enä:
Ady n‹me balaňyzyň ene jan?
Diýdi: Parahatdyr ady dünýämiň
Ömrem abad bolsun, gyzym Sona jan. 

Adamlar, adamlar, eziz adamlar,
Eşidýärmisiňiz enäň jogabyn
Oglunyň adyna Parahat dakdy,
Görmesin diýp, dünýä urşuň azabyn.

Arzygül Amanlieva
Edebiýat ve Sungat
1964-nji yýl 7-nji Oktober.

Türkmen Halky ve onuň Gadymiýeti
Barada Gysgaça Söhbet

ýakyn ve Orta Gündogardaky gadymy halklaryň biri hasaplanylýan türkmenler, öz köp asyrlyk taryhynyň hiç bir dövründe-de Prof.ý.E.Bertels aýtmyşlayýn, edebiýatsyz oňmandyrlar. Şol gündogarşinasyň pikirine görä türkmenler ýaly şeýle şahandaz, şairana tebigatly halkyň şonsuz oňmagy asyl mümkin däl. Onsoňam taryhda ykrar edilşi ýaly küzegärçilik, şekillendiriş, sazçylyk, atşynaslyk, halyçylyk, zergärçilik sungaty, gadymy ve baý folklory bolan halkyň ala-böle edebiýatynyň bolmazlygy, kanuna layýk zat däldir.
Hakykatda velin, bilýän-de bolsak bilmeýän-de bolsak, olaryň näçeräk böleginiň saklanyp galandygyny anyklamagy entek doly başarmaýan-da bolsak, şu töverekdäki beýleki gadymy halklaryňky ýaly, biziň halkymyzyň hem, orta asyrlarda-da, has irki zamanlarda-da öz umumy ösüşine, dövrüň şertlerine, talaplaryna layýk gelen edebiýatynyň bolandygyna şaýatlyk edýän çeşmeler, dürli faktlardyr maglumatlar bar. ýöne arman şol edebiýatyň nusgalary gadymy dövürlerde midiýalylar, kuvvatly Parfiýa dövletiniň synmagyna sebäp bolan sasanylar, soňra-orta asyrlarda arap, mogol ve gaýry basybalyjylar tarafyndan tas bütinleý diýen ýaly ýok edilipdir. Emma her bir halkyň özüni, tutuşlygyna ýok edip bolmaýşy ýaly, onuň edebiýatydyr sungatynyňda düýbünden ýok edip bolmaýar. Taryhdan bilişimiz ýaly, bu iň bir ýavuz duşmanlara-da başartmandyr. Şeýle bolansoň, şol zamanlardan, ylaýta-da, onuň orta asyrlaryndan saklanyp galan edebi nusgalar ýok däl.
Munuň hut şeýledigine göz ýetirmek üçin, gadym zamanlaryň edebi eserlerinden biziň eýýamymyzdan öňki I.müňyýllygyň 2-nji ýarymynda Türkmenistanyň tofraklarynda bolup giden ýunan alymlarynyň (Herodot, Kteziý, StrabonÖ), şolara salgylananlaryň (Poliýen, Hekateý, DiodorÖ) kitaplarynda saklanyp galan hem-de beýan edýän vakalary, esasan Günorta Türkmenistanda, Merkezi Garagumda, Uzboý tövereklerinde ýaýba-lanan rovaýat-hekaýalar, ýazuvly nusgalar bilen ýüzleýje tanyşmaklyk-da ýeterlikdir.
Şolaryň ilkinjisinde, Herodotyň ýazmagyna görä, Massagetlerden, Strabonyň ýazmagyna görä bolsa, Saklardan bolan hökümdar aýal Tumarysyň Milatdan ozalky 530-njy yýlda kuvvatly hem gazaply Ahmeni (Hehameneşi) şahy Sirus-e sani/Kuroş-e Kebire (m.o.559-530/İran çeşmeleri bolsa ony 550-530 diýip ýazýarlar) garşy alyp baran aýgytly göreşi hem onuň Uzboý tövereklerinde gazanan uly ýeňişi beýan edilýär. Taryhdan bilişimiz ýaly şol söveşde Kuroşyň haý-haýly goşuny, az sanly sähra merdanlary tarafyndan derbi-dagyn edilýär ve özüniň-de kellesi kesilip, gandan doly meşige atylýar.
Şol rovaýatlaryň ikinjisinde, ýokarda agzalan ýeňişden 17 yýl soňra, ýagny biziň eýýamymyzdan öň 513-nji yýlda Türkmenistanda ýaşap ýören govumdaş taýfalara İran dövleti tarafyndan salynýan agyr salgytlara, edilýän jebir-sitemlere jydap jydap sabyr käseleri dolan ýerli ilatyň turzan gozgalaňyny basyp ýatyrmak, olara rehimsiz jeza bermek üçin uly güýç yýgnap gelen Midiýa şahy Dara I.-ni (Darýuş-e bozorgiň biziň eýýamymyzdan ozalky 522-486-nji) şol vagtyň uruş taktikalary bilen Garagumyň çöllerine çenli elten ve onuň goşunlaryny aç-suvsyz ýagdaýa salan ve şeýdip öz ildeşlerini elhenç gyrgynçylykdan gutaran Nusaýly Sak seýislerinden Saragyň merdanalygy barada gürrüň berilýär. Saragyň özi-de şol ýerde ýüz beren uruşde şehit düşýär.
Başga bir rovaýatda, tahmynan m.o. V. asyryň ahyrlarynda, ýa-da IV. asyryň başlarynda häzirki Kaka (Türkmenistanda) tövereklerinde hökümdarlyk eden sak serdarlarynyň biriniň aýaly, adamsy söveşde gurban bolansoň, ilki öz govumdaşlaryna serdarlyk eden, soňra olary, şondan tahmynan 150-160 yýl töveregi soň, kuvvatly Parfiýa dövletiniň emele gelmeginde (m.o. 247-nji yýl), 470 yýl govrak uly imperýa hökmünde dovam etmeginde hem-de onuň hut şeýle (Parfiýa) adlandyrylmagynda esasy rol oýnan ikinji bir güýçli taýfa-Parlar (olaryň nesilleri şol ad bilen häzir hem Türkmenistanyň Gyzylarbat-Türkmengala aralygyndaky ýerlerde hem-de Aşgabadyň içinde ve tövereginde ýaşap-işläp ýörler) bilen birleşdirip, keseki ýurtly basybalyjylara berk gaýtavul beren, şeýleliklede, ep-esli vagtlap Günorta Türkmenistanyň özbaşdak bolmagyny gazanyp, uly şöhrata eýe bolan, özüni-de ýeke bir söveşje-likde däl, görmegeýlikde-de hatda duşmanyny (Midiýaly şazada Ztriangeýi) hem özüne mayýl eden, aradan çykanda bolsa, ýokary hormatyň alamaty hökmünde häzirki Nusaý (Türkmenistanda) tövereklerinde mazarynyň üstüne ýadigärlik gurlan ajayýp sak gözeli Zerrinaý ve onuň edim-gylymlary hakda söhbet açylypdyr. Nusaý şäheriniň ady hem şol ajayýp zenanyň ady bilen baglanyşyklylykda döräpdir diýen maglumat bar.
Şol rovaýatlarda ýene şeýle birnäçe hekaýalar bar: Sasanylar bilen bolan gazaply söveşde (m.o. 224-227 yýllar) Parfiýa dövletiniň synmagy zerarly, onuň ösen medeniýetiniň-de köküne palta urulýar. Şol dövrüň sungat eserleri bilen birlikde, görnükli edebi eserleriňde ýok edilýär. Olaryň birnäçesini bolsa, sasanylaryň taryhy, edebiýaty galplaşdyryjylary, öz milli bähbitlerine uýgunlaşdyryp, hut öz edebi işleriniň önümi hökmünde gaýtadan ile ýaýradypdyrlar.
ýerli medeniýeti tas ýoga diýen ýaly çykaran Sasanylar dövletiniň soňkurak hökümdarlary: Kubat I. (488-531) ve onuň Novşirvan Adil ady bilen meşhurlyk gazanan ogly-Hosrov Perviz Anovşirvan (531-579) ve olaryň iň soňkysy ýäzdgerd III. (632-651) dövürlerinde, Türkmenistanyň medeniýeti täzeden oýanyp başlapdyr. Şeýlelikde ýerligi türkmen tofragynyň dürli künjeklerinden bolan ylymly-bilimli, hünärli adamlar peýda bolup ugrapdyr.. Olar barada doly maglumatlar ýok, ýöne azu-köp maglumatlar ýok hem däl.
Şolardan biri, asly Marydan bolan öz dövrüniň tanymal hekimi, köptarafly alymy hem terjimeçisi Borzuýe-tebipdir. onuň kakasy goşun serkerdesi, ejesi bolsa otparazçylyk dininiň görnükli hadymlaryndan biriniň gyzydyr. Olar Borzuýäniň öz ýazmagyna görä, ogullarynyň (Borzuýäniň) terbiýesine, bilim almagyna heývere kän tagalla edipdirler. Tebip, hem alym filolog bolup ýetişen Borzuýäniň Anovşirvan Adylyň köşgüne çagyrylanlygy onuň Kelile ve Dimne adly kitaby gola salyp bilmegi üçin-de Hindistana iberilenligi bildirilýär.
Borzuýe, Kelile ve Dimnäni hem beýleki kitaplary Sanskrit dilinden Pählevi (Parfiýa) diline terjime edýär ve Hindistandan gaýdyp gelende, Anovşirvan tarafyndan köp sylanýar, oňa hazynanyň agzy açylan-da bolsa ol özüne birki sany gymmatbaha lybasdan başga hiç zat almaýar ve bu, onuň adamkärçilik mertebesini has-da artdyrýar. III-IV. asyrlarda, Borzuýäniň Pählevi diline geçiren kitaplaryny, VIII. asyrda Abdullah İbn'i Mugaffah, Pählevi dilinden arap diline geçiripdir. Abulhasan Rudeki-de ony, ilkinji bolup şygyr bilen ýazypdyr. Soňra bu eser, Abulmaaly Nasrullah İbn'i Muhammed İbn'i Abdullah Monşi tarafyndan 1144-nji yýlda Abdullah ibn'i Mugaffäniň arapça nusgasyndan örän rovan stilde pars diline terjime edilýär.
Edil şol dövürleriň görnükli şahyslarynyň ýene biri hem asly Nusaýdan-Parlardan bolan ve ady Barbat-Berbut, Pählbod (batyr-pälvan) görnüşinde dürli-dürli ýazylýan meşhur sazanda, kompozitor hem şairdir. Ol, VII. asyrda Hosrov Pärviz II.niň köşgünde işläp her günde bir aýdym döredenligi bilen şöhratlanypdyr. Orta Gündogarda saz sistemini onuň döredenligi ve berbet-ud diýen sazyňda onuň ilkniji ýola ýasanlygy ve oňa öz adyny berenligi bildirilýär.
651-nji yýlda Orta Asiýany şol sanda Türkmenistanyňda arap basybalyjylarynyň eýelemekleri netijesinde, bu ýerlerdäki halklaryň medeniýetlerine gaýtadan talaň salynýar. Araplaryň bu ülkeleriň ilatyny syýasy hem ideologik taýdan özlerine doly tabyn edenlerinden ep-esli vagt soňra, ýerli dövletler güýçlenýär ve Abu Muslym Horasaninyň VIII. asyryň 40-njy yýllarynyň ahyryndan başladan gozgala-lary, misal üçin 747-nji yýlda Maryda göterilen hereketler, 750-nji yýlda Bagdatda Ämevi halyfalarynyň agdarylmagyna ve araplaryň hökmürovanlygynyň ve täsirleriniň gavşap başlamagy bilen, VIII. asyryň ortalaryndan Orta Asiýa halklarynyň, şol sanda türkmen halkynyň-da medeni durmuşy täzeden oýanyp-aýaga galyp kem-kemden ösüp ugramagyna alyp gelýär. (Prof.N. Gulla-Taryhdan Galan Nusgalar / Aşgabad 1986) 

Türkmen Edebiýatynyň Taryhy

Bolşevistik ynkylapdan ozalky dövür türkmen edebiýatyny, iki uly dövre bölmek mümkindir:
1.-XVIII. Asyrdan Öňki Dövür: Bu dövür tutuşlygyna alnanda özüniň mazmuny, formasy ve dili jähtden örän çylşyrymly bolup onda esasan pars dili agalyk edýär.
2.-Türkmen Milli Edebiýatynyň ýüze Çykan Dövri: Bu dövür, türkmen klassyky edebiýatynyň emele gelen mahalydyr. Ol, XVIII. asyr türkmen şairleriniň, birinji nobatda beýik Magtymgulynyň ady bilen baglanyşyklydyr.
Inkylapdan ozalky dövür ýagny türkmen edebiýatynyň klassyky dövri bolan XVIII.-XIX. asyrlaryň şairleriniň döredijiligini övrenmek, esasan XIX. asyryň birinji ýarymyndan başlanýar. Türkmen klassyky edebiýatyny hakyky övrenmeklige bolsa, XIX. asyryň ikinji ýarymyndan ve XX. asyryň başlaryndan girişilýär.
Türkmen edebiýatyny övrenmäge ilkinji girişen ve şu ugurda köp iş bitiren akademik A.N.Samoýloviç, "Entek türkmen edebiýatynyň taryhyny ýazmaklyga vagt gelenok" diýip, 1929-nji yýlda beýan edipdir.
Türkmenistanyň Ilymlar Akademiýasynyň Magtymguly adyndaky dil ve edebiýat institusynyň alymlary tarafyndan teýýarlanylan ve 1975-nji yýlda hödürlenen 6 jiltden ybarat TÜRKMEN EDEBİýATINIŇ TARIHI adyndaki eseriň birinji jildiniň sözbaşysynda, türkmen edebiýatynyň üstünde ylmy-der-ev işleri dovam edýär, diýilip görkezilýär.
Türkmen edebiýatyny iň gavy bilýänleriň biri akademik ýevgeniý Eduardoviç Bertels bolup onuň "Türkmen Halkynyň Edebi Geçmişi" adly belli işi orta asyr türkmen edebiýatynyň problemini tutuşlygy bilen aýdyňlaşdyrdy (Sovet Edebiýaty Jurnaly-1944, Nr.9-10).
Orta Asiýanyň taryhy barada iri eseriň autory (ýazyjysy) akademik Wilhelm Barthold türkmen halkynyň orta asyrlarda, musulman edebiýatynda ýeten derejesine ýokary baha berýär ve:
Selçuk imperýasyny döretmek bilen oguzlar, başgaça aýdanymyzda türkmenler, musulman dünýäsindäki orta asyr türki halklarynyň hiçbiriniň ýetip bilmedik derejesine ýetdiler, şoňa görä-de bu halka diýseň uly üns berlipdir, biz musulman edebiýatynda oguzlaryň bölünen taýfalaryna-tirelerine çenli çikme-jik sanalyp görkezmelere duş gelýäris, beýleki türki halklaryň hiç biri barada şeýle köp maglumat göremzok" diýip belleýär.
Akademik Barthold öz şol eserinde, oguz-türkmenleriň irki oturan ýert-ýurtlary ve gelip çykyşlary baradaky maglumatlara analiz berýär. Şoňa layýklykda türkmenler, jemi 24 govumdan durýan oguzlaryň Kynyk-Gynyk taýfasyndan bolup olar, miladi VIII.-IX. asyrlarda Uzak Gündogardaky vakalardan, ýagny Hytaý häkimiýetleriniň görkezen gysyşlaryndan soňra, günbatara göçýär ve Aral gölüniň gündogarynda Syrderýanyň boýlarynda ýerleşýärler. Olar şol ýerde ilkinji ýola arap-pars medeniýeti bilen tanyşýarlar. İň gadymy taryhy edebiýatda, ýagny Ulanbatoryň günbatarlygyndaky Orhon derýasynyň boýlaryndan tafylan (XVIII. asyr) daşlaryň ýüzüne oýulyp ýazylan Orhon ýazgylaryndan, oguzlaryň şol vagtlar Mogolistanyň ýerli halky bolandyklaryny görýäris. Şol ýazgylarda Türkit, Türk sözleri ulanylypdyr. Türkmen adyna bolsa ilkinji ýola XVIII. asyrda Hytaý ýazgylarynda duşýarys.
Oguzlar, Orta Asiýa göçüp gelenlerinden soňra, türkmen sözi syýasy mana eýe bolup ol, umuman oguz sözi bilen bir manyda ulanylyp başlanýar. Şonuň üçin türkmen halky Orta Asiýanyň iň gadymy halklarynyň biridir, diýip aýtmak bolar. Şeýle bir halkyň öz durmuş derejesine layýk medeniýetiniň-de boljaklygy anykdyr.
X-XI. asyrlarda bitevi bir halk hökmünde formirlenip ugran türkmenleriň 7-8 asyrlap öz edebiýatlary bolmandyr, diýip aýtmak nädogry bolsa gerek. Biz şeýle sözleri Prof.ý.E.Bertelsiň, "Türkmen Halkynyň Geçmiş Edebiýaty" sözbaşyly makalasyna esaslanyp aýdyp bilýäris, çünki ol öz şol makalasynda: "Bu halk (türkmenler) haçandyr bir vagt manzum esersiz oňuşupdyr diýip, diňe onuň ganym düşmanlary pikir edip bilerler" diýip ýazýar (Sovet Edebiýaty Jurnaly 1944, Nr.9-10).
Türkmen edebiýatynyň, belli bir taryhy dövürde, başga dilden peýdalananlygyny geň görmeli däl, çünki iň gadymy dövürlerde, ýagny Parfiýalar dövründe, Pehlevi dili, soňra XVIII. asyra çenli Türk dili, ep-esli vagtlap-da Arap dili ulanylan bolsa, IX. asyrdan başlap, ýakyn hem orta gündogarda ýaşan halklaryň köpüsiniň edebi dili hökmünde Pars dili öňe çykypdyr.
Eseri öz ene dilinde däl-de, haýsydyr bir umumy edebi dil hökmünde ykrar edilen dilde döretmeklik bolsa, Bertelsiň sözi bilen aýdanymyzda gündogar edebiýatynyň ýörite bir aýratynlygy ýa-da gavşak tarafy däldir. İňlis edebiýaty IX-XV. asyrlarda Latin dilinden, soňra bolsa Fransuz dilinden ve ahyrsoňy İňlis dilinden peýdalanyp başlapdyr. Danmark (Daniýa) edebiýatynyň-da XVIII.-XIX. asyrlarda Alman dilinden peýdalananlygyny aýtmak bolar.
Türkmen tofragynda milatdan öňki I.müň yýllygyň ortalaryndan bärik aýry-aýry dövürlerde belli bir ösüşe eýe bolan medeniýetiň dovam edip gelenligini taryhy çeşmeler tassyklaýarlar. Türkmen edebiýatynyň ve medeniýetiniň täzeden ösüp başlan dövri, XI. asyryň ikinji ýarymyna, ýagny Selçuklaryň dövri başlanan vagtyna gabat gelýär. Selçuklar (Saltyklar), türkmenleriň Salyr taýfasynyň Kynyk-Gynyk tiresinden bolup, bir tarafdan savadsyz bolandyklary beýleki tarafdan-da, Horasanyň, özlerinden ozalky häkimiýetleri bolan Samanylaryň ve Gaznavylaryň däplerini saklap-dovam etdirmek isländikleri üçin, şol häkimiýetleriň resmi hem edebi dili bolan Pars dilini ykrar edipdirler.
Öz ykbalyny, Saltyklaryň kömegi bilen baglanyşdyran görnükli şairleriň ilkinjilerinden biri Fahreddin Asad Gürgenidir. onuň, XI. asyrda Veýs ve Ramin manzumasyny ýazandygy, hem-de müň yýl çemesi öň, uly höves bilen okylar ýaly derejede ýazandygy bize mälimdir, diýip, Prof.İ.S. Braginskiý belleýär. Gürgeni, Saltyklar köşgünde, bu dövleti ilkinji esaslandyryjylaryň biri bolan Tugrul begiň (vefaty 1063-nji yýl) dövründe işläpdir. Gürgeni, Saltyklar dövletiniň paýtagtlaryndan gadymy Mary şäherinde (olaryň beýleki paýtagtlary Bagdatdyr) tahmynan 1050-nji yýlda (XI. asyr) bütinleý öz dövrüniň ruhuna ýugrulan meşhur Veýs ve Ramin manzumasyny döredipdir. Eserdäki gahrymanlaryň ve vakalaryň aglabasy Mary şäheri bilen baglanyşykly. Gürgeni öz bu eserinde Horasanyň Täji hasaplanan Maryny şeýle vasf edýär:
Mary şahy jahan ne ajayýp şäher  Doýmarsyň baksaň-da oňa her säher,
Mary gyş hem gözel güýzdäkisi deý Jovzaly tomus hem ýazdakysy deý,
Kim görse, ýa ýurdy saýsa Maryny Küýsärmi ol heý-de özge ýerini.
Saltyklar köşgünde ilkinji gezek Şairler Şahy (Melik-eş Şuera) diýen ada eýe bolan şair Ebu Abdyllah Muhammed İbni Abdymälik Emir Muezzidir (1058-1148). Ol, Selçuklaryň beýik häkimi Melikşah Selçugynyň köşgünde işläpdir. Soltan Sanjaryň uly ähmiýet beren şairi Muezzi barada Prof.ý.E.Bertels şeýle ýazýar:
Muezziniň öz goşgulary üçin saýlap alan meselesi ýüzlerçe görnüşde bolup täze-täze me-zetmeler bilen baýlaşdyrylypdyr. Onçakly meşhur bolmadyk şair Abdylla Burhanynyň maşgalasynda Türkmenistanyň Nusaý şäherinde dünýä gelen Muezzi, 90 ýaşynda öz doglan mekanynda aradan çykýar.
Muezziden öň, X. asyrda, ýagny Samaniler dövründe-de meşhur alym hem şair Omar (Omar Haýýam däl), Abpas, Mesudi Mervezi, Jövheri ýaly onlarça şairler bolypdyr. ýöne olaryň köpüsiniň eserleri bize gelip ýetmändir. Misal Üçin: Maryly şair Mesudi Mervzviniň 966-nji yýlda ýazyp gutaran Şahnamasyndan 6 setir saklanyp galypdyr. Abulgasym Ferdovsi-de (934/941-1025) öz şahnamasyny döretmekde Mesudi Mervzviniň eserinden peýdalanypdyr.
Öz ömrüniň ep-esli bölegini Saltyklaryň (Selçuklaryň) köşgünde hyzmat edip geçiren şairleriň ýene biri hem Ali Ovhadeddin Enveridir. onuň 1115-1120-nji yýllarda dünýä gelenligi bildirilýär. Ol, İranyň TUS şäherine gidip ol ýerde okyýar ve tebigata, dine ve jemgiýetçilik işlerine degişli ylymlaryň dürli pudaklaryny gavy özleşdirip, öz dövrüniň alymlarynyň biri bolup ýetişýär. Ol, özüniň kasidalary bilen, dövürdeşleriniň hiç biriniň ýetip bilmedik derejesine ýetýär. Enveri, 1187-nji yýlda Mary şäherini (köşgüni) terk edip Balh şäherine gelýär ve ol ýerde 4 yýl çemesi dürli ylmy işler bilen meşgullanýar ve 1191-nji yýlda aradan çykýar. Enveriniň iň köp söýen ylmynyň Astronomi bolanlygy görkezilýär. 
Saltyklar dövründe başga-da ençeme şairler bolupdyr. Şolaryň arasyndan, asly Maryly bolan görnükli edebiýatçy Muhammed Aufiniň (1171-1232/42), Lubap äl-Bap (Gavylaryň gavysy) antolojisine girmäge mynasyp bolan 100 çemesi şair bar. Olaryň tas ýarysynyň-da paýtagt Marydan bolandyklaryny bellemek gerek. Olardan-da Melik-eş Şuera derejesine ýetenler: Muezzi bilen Enveriden beýlekileriň ýagdaýlary överlik bolmandyr.
XII. asyryň ikinji ýaramyndan, ýagny soltan Sanjar ölenden soňra, ýagdaý özgerip ol, köşk şairleriniň närazyçylyklaryna alyp gelipdir. Bu ýagdayý Mahmud ibni Aly äs-Semaýi Mervezi öz Lubap äl-Bap antolojisinde ýerleşdirilen eserinde beýan edýär.
Horezm Saltyklaryndan bolan Atsyzyň hem onuň ogly İlarslanyň köşgünde işlän meşhur şair hem alym Reşideddin Vatvatdan-da (1090-1183) söz etmek ýerlikli bolar. Soltan Sanjaryň köşgünde işlän şairlerden Mähestini (1120/21-de doglan) agzaman geçip bolmaz. onuň döredijiligi, esasan Rubagylardan ybarat bolupdyr. Şonda Omar Haýýamyň (1040-1123) rubagylarynyň täsiriniň bolanlygy aýdylýar. Ol, ömrüniň köpüsini Maryda geçiripdir. Azerbaýjan alymy Prof.H.Arasly, onuň Azeri şairesidigini öňe sürýär, hem-de Nizami Genjevi (1141-1209) bilen öýlenenligini ýazýar.
XIII. asyrda ýaşan ve öz dövrüniň tanymal alymy ve ýazyjysy bolan Muhammed ibni Ahmed än-Nesevi, taryh ve beýleki ylymlar ugrunda birnäçe işler edipdir. ýöne şol asyryň ikinji ýarymynda hem XIV. asyryň başlarynda ýaşap geçen Mahmyd Pälvanyň yşky temada ýazyp galdyran rubagylary örän çeperdir. Şairiň döredijiliginde, Omar Haýýamyň ýiti täsirini aç-açan görmek bolýar. onuň Köneürgençli bolup, maşgalasy Hyva göçüp barýarka ýolda (1247) dünýä gelenligi, 1326-nji yýlda aradan çykanlygy bildirilýär.
Biziň gadymy dövür şairlerimiziň iň görnüklilerinden biri hem Ahmed Burhaneddin Syvaslydyr. Ol, 1344-nji yýlda Türkiýäniň syvas velaýatynyň Kaýser şäheriniň baş kazysy Şemseddin Muhammediň maşgalasynda eneden bolýar.
Onuň ata-babalary, Saltyklaryň dövründe Türkmenistandan Kiçi Asiýa gitmeli bolýarlar. onuň edebi döredijiliginden bize gelip ýeten 1500 gazaldan, 20 rubagydan, 119 Tuýugdan ybarat bolan goşgular divanydyr. Ahmed Burhaneddin Syvasly, agsak Timuryň (1336-1405) dövürdeşi bolupdyr, ýöne onuň bilen onçakly oňuşmandyr.
Syvaslynyň, Syvasdaky Salyrlaryň, Akgoýunlylar hem Garagoýunlylar tiresiniň arasynda häkimiýetiň üstünden ýüz beren agzalaçylyklar mahalynda Akgoýunlylaryň ýolbaşçysy Gara Osman tarafyndan 1398-nji yýlda öldürilenligi bildirilýär. Şairiň goşgulary türki dilde bolup, halkyň kepleşik diline örän ýakyndyr. onuň Tuýug hem Rubagylary aruz ölçeginde ýazylan-da bolsa, beýan edilişi hem dili taýdan türkmen goşgy düzüş formasyndan üýtgeşik däl. Ahmed Burhaneddin Syvaslynyň Garagoýulylar tiresindendigi anyklanyp subut edilen-de bolsa, Azerbaýjan edebiýatçylary ony öz şairleri hökmünde Azerbaýjan edebiýatynyň taryhyna girizipdirler. Bu ve şuňa meňzeş meseleleri ayýl-sayýl etmek, edebiýat ve ylaýta-da edebiýatyň taryhy bilen gyzyklanýan alymlarymyzyň öňünde durýan borçdyr. Bular, edebiýatçy alymlarymyzyň öňünde öz çözgüdine garaşyp duran möhüm meselelerdir.

TÜRKMEN EDEBİÝATINIŇ TARIHI
(X1.-XVII. Asyrlar)

XI. asyryň 40-nji yýllaryndan (Selçuklaryň türkmen tofragynda özbaşdak dövlet guran vagtlaryndan) tä XVII. asyryň ahyrlaryna çenli geçen dövürdäki edebiýatymyzyň taryhyna giňişleýin durup geçmek, edebiýatçy alymlarymyzyň işidir. Biz bu ýerde şol dövürki edebiýatymyzyň käbir taraflary, aýryňaýry vekilleridir eserleri hakda gysgarak durup geçmek isleýäris.
Bu dövürde-de ylmy edebiýatyň aglabasy çeper eser şeklinde, ençemesi aralarynda şygyrlar getirilen gyssa görnüşinde, birnäçesi-de hatda boýdan-başa şygyr bilen ýazylypdyr. Şeýle eserleri ýalňyz İbn-i Sinanyň däl, eýsem orta asyrlar gündogarynyň beýleki alymlarydyr şairleriniň döredijiliklerinde-de görmek bolýar. Misal üçin Abdyrahman Jami, öz ogluna arap dilini övretmek niýeti bilen, şol diliň gramerini şygyrlar bilen beýan edipdir. Şonuň üçin-de orta asyrlar barada gürrüň gozgalanda ylmy edebiýat bilen çeper edebiýatyň arasyna serhed çekmek örän kyn bolýar. Çünki alymlaryň birnäçesiniň gavy şair hökmünde-de tanylşy ýaly, şairleriň-de käbirleri gavy alym hökmünde tanylypdyr. Şunlukda, bir tarafdan alymlar, öz ylmy eserleriniň birnäçesini çeper eser görnüşinde ýazan bolsalar, käbir şairler özleriniň aýry-aýry çeper eserlerinde ylmy fikirler ýöredipdirler.
Çeper edebiýat bilen ylmy edebiýat hemişe bir-birlerini ösdürip, baýlaşdyryp hem kämilleşdirip gelipdir. XI.-XVII. asyrlarda, irki orta asyrlaryň: El Horezmi, El Farabi, El Biruni, İbni Sina ýaly beýik akyldarlarynyň deňine ýeter alymlar bolman-da bolsa, öz zamanalarynyň biçak uly alymlarynyň ençemesi döräpdir.
NİZAMILMÜLK: Abu Aly Hasan İbni Aly bin İshak ät-Tusi, 1017-nji yýlda Tus (häzirki Ferdovs) şäherinde dünýä gelýär. Ol, 1092-nji yýlda-da Nihavend (häzirki Tähranyň golayýnda) öldürilýär. Ol, 1064-nji yýldan tä ölýänçä, Selçukly serdarlar Alp-Arslanyň (1063-1072), Melik şahyň (1072-1092) başveziri bolup işleýär. Pähim-paýhasly ve medeniýetli bolan Nizamylmülküň, gelip çykyşynyň farsdygy bildirilýär. Ol, Selçuklar dövründe başvezir bolan vagty ylmyň, edebiýatyň hem sungatyň pajarlap ösmegi üçin, köp tagalla edýär. Ol, Syýasatnama adly eseri bilen has meşhur bolýar. Fars dilinde ussadlyk bilen ýazylan bu eser 50 bapdan ybaratdyr ve ol, gündogaryň orta asyrlardaky musulman dövletleriniň syýasy gurluşyny övrenmegiň esasy çeşmesi hesaplanylýar.
MAHMUT KAŞG