تفاسير و مفسرين ايراني اهل سنّت

تهيهكننده: خدابخش قربانپور

باهتمام: محمد قجقي

توضيح:

اين مقاله چند سال قبل توسط دوست فاضلم آقاي خدابخش قربانپور بعنوان تحقيق درسي در مقطع كارشناسي ارشد تاريخ دانشگاه فردوسي مشهد تهيه شد. مقاله در اصل مشتمل بر دو بخش بود كه جهت اختصار از آوردن فصول چهارگانه بخش اول: معاني تفسير از نظر لغوي و اصطلاحي، تاريخ تحول علم تفسير، انواع تفسير و روشهاي تفسير اجتناب شد.

از جناب قربانپور كه اجازه چاپ اين تحقيق را دادهاند، تشكر مينماييم و توفيقات علمي بيشتر براي ايشان و بهروزي براي خانواده معززشان را خواهانيم. محمد قجقي

فصل اول: از صدر اسلام

تا قرن هفتم هجري

روايتهايي كه از مفسرين گذشته مخصوصاً حضرت رسول، صحابه و تابعين نقل شده، اساس علم تفسير قرار گرفته، و در حقيقت تفسيرهاي اولي مجموعهاي از همين روايات ميباشد. 1 در طول قرن اول تا نيمههاي قرن دوم تفسير مستقلي نوشته شده است، و تفاسيري هم كه در قرن دوم نوشته شده است از بين رفته، فقط در بعضي از كتب به آنها اشاراتي شده است.

يكي از مفسرين قرن دوم هجري «مقاتل بن سليمان» از مردم «ري» يا به قولي «خراسان» بود، كه در سال يكصد و پنجاه هجري درگذشت.امام شافعي دربارهي او گفته است، كه مردم در تفسير به «مقاتل» نياز دارند. 2 اين تفسير جزء تفاسير روايي بود و بيشتر جنبه فقهي داشت.3

قراء بن - يحيي بن الماقطع اصلا از دماوند بود، اين فرد كه از مفسرين قرن دوم ميباشد، صاحب «تفسير المعاني» ميباشد.

روش قراء بدين صورت بود، كه ابتدا قاري از روي قرآن شروع به خواندن ميكرد، و در هنگامي كه او قرآن ميخواند قراء قرآن را براي شاگردان خود تفسير ميكرد، و آنها مينوشتند و در پايان، كتاب بزرگي جمع شد كه هزار برگ داشت4 به گفته سيوطي اين دو تفسير از بين رفتهاند.5

از قرن سوم هجري تفسير شكل مدون به خود ميگيرد و تفاسير بزرگي نوشته شده است.6 يكي از اين تفاسير، «تفسير موزون» ميباشد نام ديگر آن «تفسير عروضي» است.از نويسنده و سال تاليف آن اطلاعي در دست نيست، از لحاظ شيوهي نگارش مربوط به قرن سوم است و نويسنده با توجه به مختصات لهجهاي از علماي «ماوراء النهر» ميباشد. تفسير آيه به آيه است.و بيشتر از نظر ادبي مورد نظر ميباشد.7

تفسير «جامع البيان في التفسير القرآن» يا «تفسير كبير» در راس تفاسير قرن سوم قرار دارد. 8

اين تفسير اثر