Ak-Muhammed  Velsapar

 

MÜLLİ TAHΙRΙÑ HUDAYLΙGΙ

Roman

MAZMUNΙ:

Magtımgulınıñ gozleginde (sözbaşı)……… ………2

1. KΙRK GÜN…………………………………...3

2. GARA SEÇEKLİ…………………………….18

3. GÜNÜNİÑ GÖZLEGİNDE…………………30

4. GÜYZ………………………………………..45

5. ORRAMSΙNΙÑ OYNAGΙ……………………52

6. DEMİR SANDΙGΙÑ SΙRΙ……………………68

7. AŞΙKLΙNΙÑ ETİ……………………………..83

8. GΙŞΙÑ BOSAGASΙNDA…………………….95

                                                                 AŞGABAT 1996

                                                                


MAGTΙMGULΙNΙÑ GÖZLEGİNDE

 

  Bu kitapda gozgalyan mesele ir dövürden bäri türkmen intelligensiyasına ıncalık berenok, ol ne çözülyär, ne-de yatdan çıkıp gidyär, şol kövsarlap aylanıp yör. Gürrüñ beyik Magtımgulı-Pıragınıñ edebi mirası dogrusında baryar. Bu meseläni düybünden agzamalı däl diyyänler-de (bu kitabıñ Türkmenistanda gadagan edilmeginiñ bir sebäbi-de, belki, şudur?), tersine, şübhe astına düşen birnäçe müñ setiri şahırıñ edebi mirasından günübirin zıñıp goybermeli diyyänler-de bar. İki tarapıñ-da delili özüne yeterlik.

  Elbetde, bu mesele ahırsoñunda ılmı nukday nazardan çözülmeli. Alımlar Magtımgulınıñ dörediciligini çuññur övrenip, gutarnıklı bir neticä gelmeli. Yöne bütin halkıñ, türkmen milletiniñ, onuñ kulturınıñ düynüne ve bu gününe, belki-de ertirine-de dahıllı meseläni diñe alımlarıñ payına goymak dogrı bolarmıka? Romanıñ gahrımanlarınıñ biriniñ dili bilen aytsañ, onda: ”...ol alımlarıñ birentegi ılım bilen diñe esası işlerinden, yagnı özara çaknışıklardan boş vagtları meşgullanyarlar”. Munı beyik Magtımgulınıñ kitaplarında ol neşirden bu neşire geçip yören köpsanlı orfografiki ve ençeme manı yalñışlıkları-da subut edyär. Mısal üçin, ”Enede bizni” atlı goşgı sovet dövründäki neşirleriñ ençemesinde şeyle cemlenyär:

                      ”Her meclisde, söhbetde şat eyläñ biz garıbı,

                      Ey, yaranlar, yat ediñ hayr-u dogada bizni!”

  Emma bu dünyäden ötüp giden bendäni toy-meylisde yat edip, diñe doga-tövürde şat edip bolcakdıgına düşünyänler üçin türkmen edebiyatçı alımlarınıñ bu ”gımmatlı” ılmı görüşi gülkünçdir. Yagday şeyle bolansoñ, bir akıldarıñ öñden belli sözüni üytgedip: ”Edebiyat ılmı onı diñe alımlara ınanardan has çınlakay ılımdır!” diyesiñ gelyär.

  Üstesine-de, bu kitapda gep diñe edebi mirasa-da sırıganok. Magtımgulı bar yerinde, elbetde, elmıdama türkmen milletiniñ özi, onuñ düyni, bu güni ve ertiri dogrusındakı meseleler-de hökman örboyuna galyar. Magtımgulını agzap, olardan sova geçmek asla mümkin däl. Yöne kim-de kim bu eserden öz milletine gönümel övgä garaşsa, onuñ lapınıñ keç bolmagı yakındır. Kitabıñ gahrımanlarınıñ biri bu dogrusında şeyle diyyär: ”Diñe övgi bilen milleti millet edip bolmaz.” Depesinden aşa basmagıñ halkıñ ösüşine zıyanlı bolşı yalı, yerliksiz övgi-de oña zıyanlıdır. Şonuñ üçinem bu kitabı okamaga meyil bildirenlere meniñ: ”Eger-de ol siziñ çetiñize degse, onda bu, birinciden-ä, siziñ damarlarıñızda türkmen ganınıñ at çapyandıgınıñ, ikincidenem, bu eseri yazmak bilen avtorıñ öz öñünde goyan maksadına belli bir derecede yetenliginiñ alamatıdır!” diyesim gelyär.

”Yagşı-yaman işime, ey, Biribar, garışma!”

Magtımgulı-Pıragı, XV111 asır

 

1. KΙRK GÜN

 

  Zılıha öz öyünde dörän adatdan daşarı ümsümlige diñ saldı. Düşündirer yalı däl, yüregedüşgünç dınçlık... Dogan-garındaşlarınıñ hemmesi sıpba-sıpırılıp gitdi. Oları saklacak bolmak-da artıkmaç. Öleniñ kırkından soñ yas tutulyan öyde kimiñ galası gelsin? Her kim bir bahanacık tapınıp, bu yerden garasını sayladı. Hiç hili bahanasız, yöne imisala ”sagbollaşıp” gidenlerem bar, nä olara: ”Munıñız bolanok, galıñ, oturıñ entek!” diycekmi? Her kimiñ malı-halı, içerisi bar. İçinde yek-tük Zılıhanıñ özi yalı saltmanragı bolayanda-da, olaram bu tayda artık galmaga dövtalap däl, günüñi gülmän-ışman, yüzüñi asıp, gınançda geçirmek añsatmı? Onı diñe başına düşen çeker. Zılıhanıñ özüniñ-de yas tutulyan yerde telim günläp oturan yeri yadına düşenok. Entegem garındaşları zor çıkdılar. Mülliniñ sarpasını sakladılar. Zılıhanıñ yüzünden geçip bilmedik bolmakları-da ahmal, garaz, adamsınıñ kırkı geçyänçä oña öz hasratı bilen ikiçäk galmaga may bermediler, derdini paylaşdılar. Şonuñ üçinem Zılıha kırk günläp edil düyşde yalı gezdi: agı gatışıklı gürrüñçilik, derdinişmek, zeyrenç. Yitgi çekenleri köşeşdirmek üçin yas yerinde köplenç: ”Onda ol bolupdır, munda bu bolupdır” diyip, her kim bu öyüñ başına düşenden bäş beter zadı gürrüñ beryär, şol gidip otırlar. Olarıñ birentegini eşideniñde, yakañı tovlama bilseñ tovlama göreyin. İlçilik, maşgalası bilen betbagtlıga uçrayanam bar, öyi bilen yanyanam, biri biriniñ bıkınından pıçak uryanam, bu adamlara çäre barmı nä? Ulı şäherde govga gıtçılıgı yok. Zılıha ol gürrüñleri-de öz gaygısına garıp, üçürdikläp diñledi, yöne her kesiñ öz derdi özüne yakın, gürrüñden ünsi sovlan dessine, adamsı yadına düşüp, ız yanından yene gözüni sıkanını duymadı.

  İne, indi öy çolardı galdı. Enegız bilen Gülle-de iliñ soñundan bu gün irden tirkeşipcik çıkdılar gitdiler. Öz gızlarıñ bolanda-da, olar indi kişi maşgalası, mundan artık saklacak gümanıñ yok. Hocalıklarını taşlap gaydanına - ılayık kırk gün; herki zadıñ çakı yagşı, ızına dolanmasalar, indi gayınları gatırganar. Şoña gözleri yetik bolansoñam - gitdilar, nätsinler.

  Zılıha gugarıp galan otaglarıñ içine yene-de yeke-yeke aylanıp çıkdı, ol sessiz-üynsüz yatan öy goşlarına gözlerini giñden açıp seretdi. Dört otagıñ hiç birinde uzak durman, gelip mıhmancayda gışardı. İmisalalık günlerde bu otagdan adamlısı yokdı. Zılıhanıñ gövnüne, häzirem bu otag beylekilerden, näme-de bolsa, birneme üytgeşigräkdi, hovalıdı, şadıyanlık bolmasa-da, yeñillik bar yalıdı.

  Zılıha divarıñ yüzüni uzaboyuna tutup duran goyı goñur reñkli mebele hovlukman-alñasaman seretdi, seretdigiçe-de, ol ünsüni beter çekdi. Gımmatbaha agaçdan yasalan mebel, iliñ yetip bilmeyän goşı, yüz yıl añtasañam açık satılıp duranınıñ üstünden barmarsıñ, öñ azda-kände bolçulık yılları-da, şindem şeyle. Zılıhanıñ yayravı giñ garındaşları bolmadık bolsa, Müllüden munuñ yalı enayı öy goşunı edinen bolarmıdı-bolmazmıdı, kim bilyär? Gazanç Müllüniñki, yöne arzılap sovmak - Zılıhanıñ hünäri. Ol bu işe gözet bolan, ökdeleme kemini goymadı. Bu meselede adamsına diñe degşip oñaymak galardı: ”Sen, tüveleme, öydecik oturıp, meñ aylıgımı yerine yetirip sovsañ, ikimize-de düşevüntli bolcak. Özüñe berilyän-ä, gümanım, yol kireyiñe-de yetenok!”

  Öyde oturmaga kararı yetenliginde, Zılıha oturardı, onda indi bir vagtlarkı okgun galmandır. Yöne gatnaşıklı boydaşlarıñ hersi bir edarada stol saklap otırka, bu-da añsat däl. İliñ ugruna yıkılan yagşı. Yogsam, professorıñ ayalı adı bar, öyderäk boluberende-de, gelişmän durmazdı. Aylık-günlügiñ gürrüñem yok, ”er urup, yerde galan” şol instituta gatnap, käşgi artıkmaç abray bir gazanıp bolsadı diy? Yok-la, onuñ diñe adı ılmı institut, özi bireyyäm yapık sövda edarasına övrülen. Atam dövründe biri açdırıpdır, indem yapmaga hiç kesiñ gayratı çatanok, institutam öz keypine işläp dur. İşgärlerine ölmez-ödi aylık beryärmi - beryär! Oña-muña komandirovka iberyärmi - iberyär! Başga näme gerek? Dört-bäş yıllıkda bu institutda hatda ılmı konferensiya-da geçirildi! Olam bu edaranıñ yeten añrıbaş derecesi bolsa gerek. Yolbaşçılar enteklerem onı dillerine çolamalarını goyanoklar. Şondan soña-ha dım-dırslık, indi institutda siñek uçsa-da ganatınıñ ovazını diñläp oturmalı. Diñe aylık güni uzın-uzın alagarañkı koridorlarda hümürdi gürelyär, hatda ondan-mundan degişmedir gülkem eşidilyär. Galan vagtı, ınha, edil häzir Zılıhanıñ öyündäki yalı, tukat.

  Zılıha yene-de kirpikleriniñ yaşını sılanını duyman galdı. Gaygıdan ünsüni sovara zat gözläp, gözüni töveregine ayladı. Ol öz öy goşlarına ozallar söyünç bilen seretmän bilmezdi, guvanardı, yöne häzir bir özi galıp, mıhmancayda sessiz gışarıp yatışına daşındakı gımmatbaha mebellere seredişi bu vagt başga hilidi. Yüzi haşamlı çekerlerden göz-göz bolup duran şkafa ilki yokardan aşak, soñra-da ikiyana uzak vagtlap seretdi yatdı. Haysı caya girseñem, şunça goş bar. Bular uzak yıllarıñ işi, her haysını tapcak, alcak bolanlarında, nä günler gördüler! Hanı, bu zatlarıñ barıp alıp gaydıbermeli yeri barmı? Nirelerdedir bir yerde ıhlas bilen sünnälenen agaç haşamlarda Zılıhanıñ nazarı uzak eglendi. İnçe iş. Niçik azap edilipdir, gımmatlıgam şoñ üçin-dä. Bu yerde Zılıhanıñ kellesine ilkinci gezek bir pikir geldi: adamsı bilen bile yaşaşan yıllarında ep-esli baylık toplan ekenler. Zılıha öñem munı bilmän duranokdı, ol näme iliñ öyüne girip görenokmı? Göryär. Özüniñkiñ üytgeşikdigine-de belet. Yöne häzir däl, edil häzir onuñ ünsi başga ugra gönügen. Çisñäp yagyan yagış dey nazarı siññin, irginsiz. Ol gözler bu vagt ozal yıllar boyı görmedeigini-de göryärler. İndi olar niräk alñasasın? Ömrüñ cemi cemlenmeli dövri golaylana çalımdaş. Bir menzile yetildi, sürlen dövran ızda galdı, adamsı pahır yurdunı täzeledi, goşa gumrı yalı bolup yaşalan yıllar indi süyci düyşden enayı däl. Gün geçdigiçe-de olar ondan daşlaşmak bilen. Ah, ol günleri eliñ bilen aslışıp saklap bolsa, guyrugından tutup bolsa, yene-de bir meydan dövran sürseñ... Zılıhanıñ gözüne yene-de gızgın yaş çayıldı, bilniksizden.

  Ol yıllar indi ızına gelmez, aglasañam gelmez, eñreseñem, bagrıñı paralasañam! Bu zatlarıñ hiç birinden nepaga yok! Bu çaka çenli yıgnan zatlarınıñ cemi, dogrusı, olarıñ ömrüniñ cemi bolup çıkyar. Mülli pahırıñ kitapları, ılmı işleri bar, yöne oları indi gereklän tapılarmıka? Dirikä kiçicek kitapçası çıkaysa-da, gözläp ölerdiler. Studentler - studentler diyseñ, aspirantlar-da, öz kärdeşleri-de şeyledi. Ya olar munı il yüzüne edyärdilermikä? Müllini okamak dövrüñ alamatı bolan-a däldir-dä? Ya-da, dogrudanam, Mülli Tahırıñ yazan kitabı, onuñ pikiri olara zerurmıdıka? Garaz, haysı bolanda-da, olar ugrunda-ha ılgardılar. Zılıha-da öz adamsnıñ sarpasını görüp, oña buysanardı. Adamsınıñ kitabını agtaryanlarıñ käbiri käte Zılıhanıñ işleyän institutına-da cañ ederdiler: ”Bagışlañ, gelnece, yaşulınıñ özüni bimaza etmäli diydik. Öyde yek-tük galanı bar bolsa, soñkı çıkaran kitabından bircigini tapmaga kömek edäyseñiz, ılgap barıp alıp gaydardık...” Sıpayçılıgıñam añrıbaşı:  ”Getirip beräyseñiz, ılgap barıp alıp gaydardık” Kitap diyyänlerem, dogrusını aytsañ, çelpek yalı bir zatdır. Mülli onı belli bir problema yanaşdırıp, studentlere praktiki goldav diyip yazandır. Studentlere işiniñ daşından sapak beryänem bolsa, onuñ öz okuvçılarını govı göräyişi çakıñ däldir. Ol hemişe: ”Yaşlardan bir zat çıkaymasa, biziñ neslimizden umıt yok” diyerdi. Onuñ kärdeşlerini gatırgandıryan yene bir sözem: ”Küteklik biziñ neslimiziñ mañlayına yazlan” diymesidi. Nätcek, gatı görselerem, görmeselerem ol şeyle pikirdedi. ”Bir nesliñ ömründe iki gezek elipbiyi çalşılan halkdan ullakan zat tama etmek bolmaz” diyerdi, muña ölümden beter gınanardı. Kim bilmese-de, Zılıha munı govı bilyär. Asla Mülli Tahır bir gepi oylanman atıp goyberyänlerden däldi, näme diyyänini, näme üçin diyyänini govı bilerdi. Onuñ toplan bilimi hele-müçükmidi näme? Äriniñ gursagında o dünyä äkiden baylıgı öydäki goş-golañıñ çakı däldi, munı Zılıha govı bilyärdi. Äri dirikä ol oña gepsiz-gürrüñsiz boyundı, edenine kayıldı. Kayıl bolman, Mülliniñ nä ters edyän işi barmıdı: edeni - eden, goyanı - goyan, diyeni-de - diyen yerinde. Zılıha hamsıkdı. Üytgeşik är bilen yaşaşıp yörenini ol dirikä-de bilyärdi, häzirem, kırkını sovansoñam bilyär. Yigrimi dokuz yıl bile dövran sürüşdiler. Edil yılıñ başında dälmidi Mülliniñ gazma dutarı gucaklap, bilegini çermäp zovladıp oturanı?

                      Aa-ay, bir kem otuz yıldır sürüşdim dövran!

                      Yar sensiz gerekmez bu panı cahan!

  Gülüp aydyar, degşip. Zılıha-da o caydan o caya geçip, öz işlerine gümra bolup yörşüne, oña yaş gelin kibi näz edip, deñinden yılgırıp geçyär.

  - Yigid-ä coşdı!

                      Neçün coşmayın-eye-y gaşımda yarım,

                      Geçyär iki baka güceñläp narın!

  - Masgara etme! - diyip, Zılıha bu dünyede diñe Müllä düşnükli dilde yılgıryar. Beyle pursatda ol öz gelşikli sınasına, yaşı kırkdan agsa-da, yeñlemedik gice yalı gara saçlarına (depesinde düyrlese-de, yeke örüm edip, sagrısından aşak goyberse-de, olarıñ agramını duyman bilenok), yaş gızıñkı dey saglıgına buysanıp, yeñil basar gider. Yeñil basmak oña yaraşyar, kınam düşenok. Nämüçin kın düşsün, ol 18 yaşayança-da kın-gıssag görmedi, Müllä gelibem. İlki gurplı maşgalanıñ gızı, soñam professorıñ ayalı. Onsoñ näme sebäpden Zılıhanıñ gövni çökgün bolmalımış? Dogrı, onuñam kösenen vagtı bar, yañı yaş çatınca bolan uçurları, Mülli ılımda özüne birneme yer kertyänçä. Bu iki arada öysüz-övzarsızam entediler, kişiniñ gapısında-da yaşadılar, yeke otagda gün görcek bolup, çagalaram çırçıkladı. Ayal okuvçı bolsa, eysem başga nähili bolsun? Yöne muña olarıñ ikisem boyundı. ”Gızımı yaş bercek däl. Yöne atası-enesi yalı bolup okadarın, horlaman diyseñ, başga gep” diyip, kakası ozalında Mülliniñ öñünde şert goyan ekeni. Ana, şol ”başga gepem” boldı, Mülli Zılıhanı okatdı. Yöne oña agram düşdi. Ol Günler Zılıhanıñ bireyyäm yadından çıkdı gitdi, yöne, nätcek, Mülliniñ velin, yadından çıkmadı. Dar cayda, kişiniñ gapısında yaşap, ılmı iş yazcak bolup gören görgüsi yadına düşse, suslanardı, başını yere salardı, çalaca käyinäymesem bardı: ”Kösenip bildik-le” diyerdi. Kınçılıgı her kes bir hili çekyär, agramını deñce taylaşsa-da, horluk kän Zılıhanıñ süññüne ornaman ekeni. Belki, adamsınıñ her ädimde onuñ daşını gallap yöreni üçin şeyle bolandır? İndi seretse, ol  başkı üç-dört yılıñ nähili geçeninem bilmän galıpdır: yaş çatıncalık, okuv, ”hä” diymänem, çagalañ aladası, arlık-kirlik... Yaş başına bu zatlara yetişcek bolup gice-gündiz ılgap yörşüne, bir aylavda görse, ınha, eyyäm cayları-da bar, diplomı-da. Dura-bara goş-golañam boluberdi.

  Bilniksizden süyci yatlama uçrap, tolkunlı saçınıñ içinden uzından ak barmaklarını şirmayı darak yalı ızlı-ızlı geçirenini Zılıhanıñ özi-de duymadı. 

                      ”A-ayy gara saçıñ-eyeyy, amman-amma-an!”                  

  Mülliniñ ol günki coşayışı öñküleriniñ-de çakı däldi, bir yerden-ä şadıyan bolup geldi. Divanıñ üstüne geçip, bütin agşam govı göryän aydımlarını aytdı oturdı, aytdı oturdı... Sähelçe vagtdan gitcegini bilen yalı, neresse...

  Zılıha aglap, yüzüni hala berdi. Çog yalı türkmen halısınıñ çitimleriniñ üstüne düşen gızgın gözyaş damcaları edil takır yere düşen simap yalı, yüzugra siñip gidibermän, ikibaka togarlancak boldı durdı. Bir dem pervaysız seredip yatansoñ, Zılıha olarıñ üstünden ayalarını yöretdi, soñam öz ellerini sınlap, geñ galdı. Onuñ goşarları beyle ak ekeni, barmakları beyle uzın-uzın ekeni. Ol munı öñ näme üçin görmedikä? Ya üns bermedimikä? Göryärdi-le, görmese-de görkezyärdiler, ayalıñ görküne hırıdar gıtmı? Gözilginç görküñ bolmasın, bolsa yoldan arkayın yöremegem kın. İñ bärkisi boydaşları näme, şolaram yañagına yañagını süykän bor, saçını sıpalan bor, garaz, daşında kebelekdir. Ayallar-da biri biriniñ görküne aşık bolyarlar. Ol özüniñ gözilginç görküniñ barlıgını bu gün bilmeli däl, göze görneli bäri belet. Özüne niçeleriñ üytgeşik göz bilen garayandıgını ol irgözünden añıpdı, yöne ol mundan utanardı, yüzüni gizlärdi. Mülli nä olarıñ biri dälmidi? Olam düyp-teykarına seretseñ, şolarıñ biridi, yöne içinde iñ bagtlısı, mañlaylısı bolup çıkdı. Mülliniñ özem şeyle diyerdi:

  - Men seni vagtında alayıpdırın, gicä galan bolsam, aññalak gapdırcak ekenler! Bay, soñ kän adam içini tut-da! Daşıñ yöne duranca göz ekeni, eglendigim, soñra bütin ömrüm ökünip yaşar yalı edäycek ekenler!

  - Edil beyle-de däldir-le - diyip, Zılıha-da çalaca näz eder, gızarar. - Senem yöne ot beräyyäñ, oglan!

  - Aydışımdanam beter - diyip, olam canıgardı. - On sekiziñde sähelçe dözmezlik edip eglenen bolsam, soñ men seni göräermidikäm? Näbileyin-dä? ”Käse gitdi, yaranlar, habar beriñ, görenler!” bolaymazmıdı yöne? Meñ onı yüregim sızan eken-le, görenimden odugıberdim. Huday gursagıma guydı: ”Bu seniñ tayıñ” diydi. Yogsam, men seni yalñışsız nädip tanardım, ilde-günde ovadan gız kän...

  - Şey diy-de, Hudayıñ boynuna atay! - Zılıha gaş kakıp güler. - Bu işi özüm etdim diyäymegin! Kimiñ kimiñ gursagına näme guyanı bes-belli-le. Asıl beyleki yaş-yuşlañ gepi señki yalı yer kertmedi-le gızıñ yüreginde! Tecribäñ yetik eken-dä, edil yöne möy sokan yalı edäydiñ, ukı-da galmadı, işdä-de. ”Gızım seni 25 yaşatman adam ogluna bermen, öyümden çıkarman, entek okatcak-dokatcak. Patışañ oglı aşık bolsa-da, garaşsın” diyip oturan kakam-da, ikiçäk oturıp gürleşeñsoñız, ınha görsem, yaz gününiñ garı yalı, pagış-para eredi ötägitdi. Men-ä yöne alsañ kayıl bolayandırın, görgüsiyamancık... Nätcek, erkiñi eliñden aldırsañ?! Yogsam, mekdepde gızlañ biri oglan diyip, oda-köze düşse, gülkim tutardı ”gız halına, gıl saçına” diyip. Özüñ düşmezmiñ şol güne?! Yazgıtdır-da.

  - Ana, özüñem şonı diyyäñ!

  - Eysem, men näme diyeyin, etcegiñi edeñsoñ?! Özüm günäkär, boynuña bökdüm diyeyinmi? Goyaveri, dädesi!

  - Yeri, bolyar-da, hamana şeylemiş diyeli: men seniñ söz bilen başıñı aylan! Sen-ä bir gögele gız, menem - azı yaran yaş yigit...

  - On yaş-da ulı!

  - Hava. Tes-tegelek on yaş. Yöne men ol yılları biderek geçiren däldirin! İl yalı Peterburgdan diñe bir diploma kayıl bolup gaydan däldirin. Dädeñ yanına seniñ üçin gudaçılıga baramda, bilyäñmi, eyyäm kandidatlık diplomım elimdedi!

  - Dädemiñ gövnüni avlanam şol diplom dälmi? Yöne ol señ sarı gulpaklı perileñ elinde okanıñı bilen däldir.

  - Yok, ine, sen yene köne heñiñe tutduñ! Adam talantlı bolsa, hemme ugurdanam talantlı bor-da, oña betgüman bolmak nämä gerek?! Men sarı gulpaklı gızlañ däl-de, ak saçlı professorlañ elinde okadım.

  - Yeri, bolyar, hamana, şeylemiş-dä...

  - Bey diyip, meni kemsitmesen-e, ınanmazçılık etme. Eger sen betgüman bolsañ, onda men nädip señ gözüñ öñünde özümi aklayın? Govusı, ikimiz Peterburga yene bir gayta uçalı, meni okadan professorlañ diri gezip yöreni barka sorag-ideg et. ”Siz okatdıñızmı Müllini ya-da sarı saçlı gızlar?” diy.

  - Goydum! Häli goydum!

  - Onda şey diy.

  - Şey, vah, şey! O bolmanam, men seni tutup bilesim yog-a! Tutdurcak adam, ahmal adam özünden on yaş kiçi gızı alarmı?! Sen hiç vagtam ahmal bolan dälsiñ-le, tilki yalı, geçen yoluñı guyrucagıñ bilen sübseläpcik geçensiñ, men onı añyan.

  - Vah, bu ayallar ınanmancık geçcek-dä: ”Aglasam, eñresem, yansam ınanma-az!”

  - Şeyt-de yöne, ızını aydım-a yazdıray, yogsam sıpmarsıñ. Men saña belet bolandırın!

  Zılıha adamsı bilen arada bolan bu gürrüñleri, oyun-henekleri yatlap, yanıp-bişyär, gözüne yaş çayyar. Häzirem ol burnunı çekip, beylesine agdarıldı-da, gözüñ yagını iyip baryan mähirli halını guçdı. Onuñ yukacık gabaklarınıñ gıralarına zer kimin çayılıp duran çıg damcaları birigip, yene halınıñ üstüne payradı.

  Onuñ gaygı-hasratı geçen kırk günde bircigem egsilmän ekeni. Asla olar haçan-da bolsa bir vagt egsilermikän? Zılıha bu vagt muña ınanıp bilcek däldi. Onuñ hasratdan yaña yadan başına hayallık bilen şeyle pikirler aralaşdı: eysem onuñ äri kimdi? Ol nähili adamdı? Zılıha diri rovayat bilen yaşaşana-ha däldir-dä? Onuñ öz ärini yere düşüresi, onı adatı adama övresi, adatı adam yerinde göresi geldi. Eysem bu giç dälmidir, ol indi yog-a! Giç. Yok, giç däl. Asla giç däl. Entek ol, yagnı Zılıha diri, diymek giç bolmaga hakı yok. Ol yetişer, ol öz ärini hökman tanap yetişmeli! Şonda Mülli Tahır oña öñküsinden-de yakın bolar. Onsoñ Zılıha yekesiremez.

  Eysem ol öz ärine beletmidi? Bu nähili sorag boldı? Elbetde, belet! 30 yıl bile yaşaşan adamsına belet bolman ol nä beyle ısnatmıdı? Yok. Üstünde kökenekdi, yöne özüne-de ınamı bardı. Äriniñ her bir işine goşulışıp yören ayallarıñkını oñlamazdı, onuñ ızını añtamaga-ha beylede dursun. Beydip, özüñi kiçeldip nätcek? Ondan äriniñ il içindäki abrayından çen tutnanıñ govı dälmi nä? Mülli ayagını gışık bassa, gelip, hezil edip yetircekler gıt däldir-le. ”Dostumdan kän duşmanım bar?” diylipdir. Govı günüñe biri begense, ikisi görüp bilenok, ilçilik-dä, basdaşlık gıtmı? Käsi-hä basdaşlık etmän yaşabam bilenok,  gıbatsız yaşap bilmeyänem kän, hökman oñ gepini beyleki birine yetiräymeli. Olar yalılara nebsiñ agıraymasa, başga näme diycek? Huday gargan bendeler-dä, gözüniñ alnında biriniñ aşıgı alçı gopsa, bir yaşını gayra yaşayarlar. O-da bir kesel, keseliñem erbedi.

  Biraz vagt mundan öñ, hamana, Müllini bir aspirant gelne aşık bolan etdiler. Bu gürrüñi instituta getirenem Alma bolmalı. Ol gürrüñ yayranda Zılıha işde yokdı. Oñat yeri oña kän bir gulak gabardan bolmandır. Yogsam dagın kim bilyär onuñ ızınıñ nirä barıp degcegini? Durdıhal yogın sesi bilen Almanıñ alkımından aldı diyip, soñ Zılıha yetirdiler. Durdıhal oña ilki: ”Goyaveri, Alma, oñ yalı gürrüñ yayratmaveri bu tayda! - diyipdir. - Edeyin diyseñ, her kimiñem arkasından onça gürrüñ tapılar, türkmençilikde gep gıtmı?” -- ”Menem eşidenimi aydyan. Ol aspirant gelni tanayan bar...” diyip, Alma çınırgatcak boluberende, Durdıhal yerinden turagedin gapını içinden berk yapıpdır-da, ”Etseñ-ä, Alma, diliñi dişiñ añrısındacık sakla, yogsam-da arada komandirovka gidenimizde, bir gice niräk yitirim bolanıñı bu institutda eşitmedik galmaz!” diyipdir. Osoñ Alma lak bolupdır.

  Zılıha gözüni yumdı, içinden pikir övürdi: ”Özi yokka bile işleyän ayallañ onuñ sarpasını tutanı govı zat, yöne Durdıhal şol gezek Almanıñ agzını yumdurmadık bolanlıgında, belki, bu vagt Zılıha öz äri hakda, hemme zadı bilerdi. ”Ah, nähili hemme zadı? - diyip, soñam ol öz-özüne sorag berdi. - Ol eysem öz äriniñ kimligini ilden sorap bilmelimi? Entegem ol vagt Zılıhanıñ özüniñ yoklugı, yogsam bolmanda, ol heleyiñ mazalıca merkini bererdi. Zılıha her öñyetene öz ärine dil yetirtcekmi? Ol öz äriniñ abrayını dirikä-de goradı, indem gorar. Aspirantkasam güm bolsun, beylekisem. Mülli Tahırıñ yeke-täk söyeni bardır, olam Zılıha! Munı onuñ ähli boydaşları-da bilyär, goñşı-golam-da. ”Gısır çıbınıñ gısılıp girip bilmecek” yerine haysıdır bir aspirantka nädip sıgcakmış?! Mülli Tahır ayagını gışık basıpdır diyseñ, il içinde diñe ınancak ınanar, hemmesi däl. Zılıha üçin esası zat şol. Onsoñ Alma, islese, teke bazarınıñ ortasına çıksın-da, car çekäysin, onuñ deñinde eglencek kän tapılmaz.”

  Zılıha gaygısını egismek üçin özüne çemeli iş gözledi. Tapdı. Gözi yaşlı yerinden turup, içerisini sırışdırıp-süpürişdirip başladı. Dört otag oña tä agşama çenli iş boldı. Onı oña süyşüren boldı, munı - muña. Öydäki aynaları azaltmalı diyen kül-küle düşüp, edil öye giräen yeriñde öñüñden çıkyan daşı haşamlı ovadan aynanı eşik salınyan şkafıñ arkasında gizledi, yogsam gızları onı düyn zatları gaytadan yerli-erinde goyuşdıranlarında, yene çıkarıp girelgede asıpdırlar. Görgülicikler, ähli zadıñ çagalıklarından gözlerinde galan yercagazında duranını govı göryärler, eceleri üçin indi ol dövranıñ gutarandıgını näbilsinler?

  Her ädimde şunuñ yalı bir zat kellesine gelyän Zılıha öyi gözyaşı bilen suvlap süpürdi. Gızlar näçe ıhlas etdim diyselerem, bärden gaydan yerleri Zılıhanıñ edil gözüne dürtülip dur, ”Ee gözi em, kesekiñki kem” diyleni-dä. Bagrıñdan önen gızıñ edenem özüñkiçe bolmansoñ, näme diyip, näme aydarsıñ? Zılıha tä iñrik garalıp, çıra yakılyança öy goşlarını yuvdı, yılmadı, sırdı, tämizledi. Öy bikesine endikli bu aladalar şuş-şu vagt süycüligine-acılıgına bakmazdan, onuñ hasratını kirpik boyı kemdi...

  Agşamlık dözmezligini edip, Zılıhanıñ kiçi gızı Gülle yene ızına geldi. İki yaşlıca oglam elinde. Tort bişiripdir, onam kösenip, yanı bilen alıp gelipdir.

  - Çagalañña berseñ bolmayamı? - diyip, Zılıha soñkı günleriñ gaygı-hasratından yaña tutuksı bir ovaza övrülen sesi bilen maslahat berdi. - Eceñ bu vagt yüregi süyci zat küysäp duranok. Ertirden agşama içyänim suv, olam gözyaş bolup çıkyar.

  Ecesiniñ yene bozulıp ugranını añşıran Gülle onı gepe güymemek isledi.

  - Çagalara-da birini goydum. İkini bişirdim, ece. Yöne başga bir zat bar, men-ä nähili aytcagımam bilemok...

  Öyi yıgnaşdırdım edip otursa-da, Zılıha häzirem ıncalmandı, haysı caya geçse, gözi goş-golañlarda hayallık bilen gezyär: ”Yene nämäni niräk üytgedip bor?” diyyän yalı. Kä zadıñ yanında saklanıp, çuñ pikire gidyär, elini bıkınına diräp, ırañ atyar. Gülle-de kiçicegini eline alıp, onuñ ızında, ikisi ”guyruktutdı” oynayan yalı, bu otagdan ol otaga geçip yörler, oturıp ıncalıkları yok. Yatılyan cayda, üsti näzik reñkli yüpek matadan tikilen örtgüli yaybañ sekiniñ yanında söm bolup durşuna Zılıha entek gızınıñ gepine o diyen bir ünsüni sovup yetişmän, öz pikirine gümra bolup, yönekinden soradı:

  - Hä, näme gep bar?

  Emma Gülle bu habarı ecesine yetirmäge o diyen bir aygıt edip bilmänsoñ,  vagtında gepi başga yana sovdı.

  - Ece diyyän-ä... gayınlam bilenem maslahatlaşdım, Mırat ikimiz señ yanıña göçüp geläeli? Yeke özüñe kın bormuka diyyän. Gayınlam razı, Hudaya şükür, yeke dikrarları däl, zat däl, ınha, ız yanından yetişip gelyän ogulları bar.

  Zılıha bu vagt gızınıñ gepiniñ hörpüniñ yüz ugra üytgändigine üns bermedi.

  - Govı bolupdır maslahatlaşan bolsañ, oñ gürrüñini soñ ederis. Yör, hanı, ilki señ tortuñdan dadıp göreli getiren bolsañ. Tortuñ tagamam agzımdan uçupdır. Ey, Hudaycan-ey! Bar, hanı, çay demle-de, mıhman caya elt. Serdar yatdımı?

  - Ses-ä çıkanok, yatandır-da.

  - Bar, onda! Menem bardım ızıñdan.

  Çay başında eneli-gız agır kervenden galan iki betbagt yolagçı kimin, daşlarını gurşap alan yürekgısdırıcı ümsümlikden heder edip, tapdıklarından ondan-mundan gümür-yamır etdiler. Gürrüñ tey ugruna baranokdı, gızıganokdı, nämeden başlasalar, ”hä” berip yetişmänkäler ızı üzüldi durdı. Gülle bir görse, yene-de ecesiniñ gözlerinde yaş buldurayar. Kakasınıñ ölümine olam gınanyar, onda-da nä gınanmak. Kakası onı nähili govı görerdi! Emma bu vagt, ecesiniñ derdini egiscek bolup, Gülle oña duydansız yerden uzakçıl yara salanını bilmän galdı. Dogrusı, ol yap-yañıca dilini dişläp saklan gepiniñ nädip birdenkä agzından gaçanını bilip bilmedi. Yogsam ol onsuzam yanıp-bişip, gücenip oturan ecesine beyle üncüni rova görermidi?

  - İle-de gep gerek - diyip, ol bir bölecik tortı agzına atdı-da, zerli käseden çay ovurtladı.

  Bu käsäni kakaları daşarı yurda gidende - Hindistan bolsa gerek - getiripdi. Gızı käsäni agzına elten dessine Zılıhanıñ şol yadına düşdi. Düşdem - gözüne yaş çayıldı, çünki adamsınıñ her gezek şonuñ yalı yerden gaydıp gelende, añırdan ala-yaz bolup gelşi göz öñne geldi. Ay, yöne duranca bir buşluk habar yalıdır gelşi! Hovlıñ gapısından bir yılgırıp girer velin, Zılıhanıñ dünyäsi giñäp, başı asmana yeter. Ökcesi yere degmänem, iki yana hozanak bolup, ugrunda ılgar yörer. Bu yatlamalardan ayñalıp bilmän, ol gızınıñ uguralla ”häsini” berdi.

  - Hä, näm bolupdır?

  - İle-de gep gerek diyyän - Gülle bu gezek indi gepini ızına gaydıp alıp bilmecegini añdı, şol sebäplem bir dem bövrüni diñledi-de dovam etdi: - şäheriñ içi gepden dolupdır. Gayınımam bir yerden-ä eşidip gelen ekeni. - Zılıha üşerildi, ol bu gürrüñiñ hökman bir çetiniñ özüne degcekdigini añşıran yalı, sesini çıkarman garaşdı. Onuñ çakı biçeme-de çıkmadı, Gülle ecesine az-kem haypıgelicilik bilen seretdi-de, diycegini diydi: - Dädem hakında.

  Zılıha indi oturıp bilmedi.

  - Näme ”dädeñ hakında?”

  - Ay, yöne... - ecesiniñ ıncalıgınıñ gaçıberşini görüp, Gülläniñ indi gürrüñini dovam edesi gelmedi, gümp-sampa urcak boldı. - Bolar-bolmazlar yayradyanam bolsa bilcek däl, biderek gıbatdır-da...

  Zılıha bövrüni diñläp, el bilen timarlanandır diydiryän, aslında velin, tebigı gıyma gara gaşlarını çıtışdırıp, bir sellem eglendi. Görnüşine görä, gaygı-aladalar onuñ huşuna az-kem täsir eden borlı. Ahırsoñı ol gızından dikanlap soradı:

  - Näme gıbat, gız, serim-sal etdiñ goyaydıñ-la, ne bir aytdıñ, ne bir...

  Gülle yene-de birazacık vagt utcak bolup, Serdarıñ yanına süyşdi, onuñ yatışını barlan boldı. Emma ecesi indi oña sıpalga goycak däldi.

  - Otur şu tayda! Ayt, näme gürrüñ bolsa, menem eşideyin. Dädeñ hakında öñem gürrüñ az däl. Arasında, siz kiçicekkäñiz onı, hamana, daşarı yurda gaçıp geçcek bolyanam edip goydular. Meniñ gulagım halıs övrenişendir oñ yalı bolar-bolgusız gıbatlara. Eceñ oñ yalı zada ınancak bolup duranok. Göreyin bakalı, beyle näme gılı gırılmadık gıbat tapaydılarka ölen gününiñ ertesi? Bile yaşaşan yıllarmızda atılmadık töhmetem galan däldir, yayradılmadık gıbatam, eceñ oña çıday-çıday gelyändir. Özi barka çıdan eceñ, yokka-da çıdar. Aydıber, oñ üçin belli oykanıp oturma. Sen onı özüñden tapyan dälsiñ-ä?

  - Özümden taparınmı? - Gülle duydansız yerden şumcardı, ecesiniñ gucagına özüni okladı. - Dädemi, hamana, şol govı göryän aspirantkasınıñ öyünde ölen edyärler!

  - O nähili?! - Zılıha ör-gökden geldi. - Dädeñi iki sanı bile işleyän adamsı getirip gitdi ahırın! O nähili onsoñ ol aspirantkanıñ öyünde ölyämiş?! Oñ yalı samahıllı gepi bu dövletli öye getirme! eşidyäñmi! Ol bir içigaralañ tapyan gepidir. Mülli dirikä-de duşmanı yetikdi, ölensoñam, olar onı rahat yatırcak däller. Ey, Huday! Bu galıñ agzıboşa näme bolaydıka? Bulardan yaña ölä-dirä gün yok-la! Senem Gülle can, meñ öñki çekip oturan derdimi az göryän yalı, yene gepem getiryäñ-le, üstesine!

  Gülle ecesiniñ gursagından başını göterip, gözlerini sıldı.

  - Aytcagam däldim-le, dilimem dişledim-le velin, özüñ ”ayt-ayt” diyip oturañsoñ, aytmalı boldum-da.

  - Yeri bolya-da, sen-ä aytmanmışıñ, menem eşitmänmişim. Gürrüñ ikimiziñ aramızda galsın, Eneş bir eşitmesin, olam aglap, meñ gapımdan ger yogsam. Oñam gaynı bar-beylekisi bar. Kemsiner.

  - Bor, eşitdirmäyin, yöne öñ eşitmedik bolsa...

  Zılıha kesgin gürledi:

  - Eşiden däldir. Señ ol gaynıñ timisgenip, gepçi heley yalı, ilde yok gürrüñem tapaversin! Yok, bir yerden getirendir ol bu gürrüñi! İkisini velin, Alma bilen çatagada, hezil etdir-dä gepçileñ, dillerini bir gulaç sallaşıp, keypden çıksınlar. Kimden eşidenmişin o gürrüñi?

  - Edarada adamlar gürrüñ edipdirler.

  - Goyup otursınlar. Olañ edarası meñ bilmeyänimi, señ bilmeyäniñi nireden bilyämiş? Gıbat ocagı diyerler oña, edara diymezler.

  Ecesiniñ odugıberşinden bu getiren gürrüñiniñ onuñ canına degendigini bilen Gülle onı gulagına yetirenine ökünmek ökündi: ”Yeri, öñ az eşidyämidiñ muña meñzeş gıbatı, geziber-dä, getirip onı eceñe yelmemek nämä gerekdi diysen-e! Ol gürrüñleri yayradyanlañ özi kimden artık? Dädem pahırıñ gürrüñini et diyseñ olara!”   

  - Ece, yene yörite yayradıp yören bolmasınlar bu gürrüñleri?

  Zılıhanıñ sesi yadav hem lapıkeç çıkdı.

  - Yayradıplar geçsinler-le, yayradıp geçenler. Bulañ haysı biriniñ agzını yumdurcak? Häzir dagın hezil edyändir birentegi, oñ yalı zat gulagına degen bolsa. Menem yok. Eger gürrüñ köp yerden çıkyan bolsa, bolañda ne peyda?

  Mundan soñ öyüñ içindäki yürekgısdırıcı ümsümlik güyçlendi. Ne ecesinden seda çıkyar, ne-de gızından. Bu yagdaydan basılan Gülle gürrüñi başga yana sovmak isledi.

  - Meñem-ä baldızım ayrılışman dıncak däl öydyän...

  - Ayrılışsa ayrılıplar geçsin velin, Gülle, sen, hanı, dogrıñdan gel, hey, yolda-ızda ol diyilyän ayalı görüpmidiñ?

  Gülle yüzüni keseräk sovdı, yañaklarınıñ nar yalı gızaryandıgını bildirmecek boldı.

  - Bilmedim, eger şol bolsa, bir gezek yanımdakılañ bir-ä: ”Vay, ana, pılanı!” diyen boldı velin, suv içip durdukmı-nämemi ”Ovadanıñ” yanında. Ayal bolup bir ayallıga yetişen zadam däl-le, bolaysa meñ bilen yaşıtdır-da, ece... bolmasa olam yok, yüzi-gözi näp-näzik, gız meñzem solmandır entek. Men-ä onı çındıram öydemok. İliñ gepimikä diyyän.

  Zılıha nämüçindir yüzüni aşak saldı. D”iñşirgendi.

  - Vah, iliñ gepi bolsa, ne yagşı, yöne näbileyin-dä, düyp-teykarında bir zat bolmasa. ”Ot yanmasa, tüsse çıkmaz” diylendir. Boyı-sıratı zadı nähili ekeni?

  - Boya-ha biziñ Enegızımız yalırak. Senden-ä kelte. Akyagız. Gözlerem o diyen ulı däl.

  - Gazak sıpatmı?

  - Yok, oñ yalı däl. Dädemi tanañokmı? İndi uz ovadan-a diymäyin velin...

  Gülle yene gızardı. Zılıha gaşını çıtıp, ıncılı gürledi:

  - Näbileyin, bu erkekler öz ayalından bäş yaş kiçi bolsa, maymın bilenem tirkeşcekler. İçiñi yakma bilseñ yakma, göreyin. Senem bularıñ ugrunda garramalı.

  - Yok-la, ece... - Gülle näme diycegini bilmän sakınanı üçin dımışlık emele geldi. Emma ol yene gürrüñi alıp gaçmaga hovlukdı: - Baldızımam yöne gelip dur öylerine, bir gezek ”ey” diyyär, bir gezek ”bey” diyyär, garaz, yaşaşıp bilcek däl öydyän men-ä olar. Ol oglanı çagırıp, käyyäbem gördüler. Beñ çekyämiş diyip.

  - Beñ çekse, yıgnasın-da milisge. Sen, hey, oñ bilen gepleşip-zat edib-ä gören dälsiñ?

  - Men gepleşemok, gaynım dagı telim sapar gepleşdi. Meñ näme işim bar, sokulması yere sokulıp?

  - Sen kime diyyäñ?

  - Baldızmıñ adamsına.

  Zılıha gaharlanıp, elini silkdi.

  - Baldızıñı goysana, gız! Baldızım diydiñ alaydıñ-la! Senden kim bu vagt baldızıñı sorayar? Beyleki gelni sorayan men senden. Hey, gepleşip dagı eden dälsin oñ bilen? Adamçılıgı dagın nähili?

  - Näme hakda gepleşeyin men oñ bilen, ece? Gepleşeyin diyemde, ol onı etcekmi? Birden yüzümi alsa nädeyin? - Gülle yüzüni kese sovup övhüldedi.

  Ecesiniñ niçik duygı bilen sorayanını gızı añmadı. Zılıha gatırgandı, özbaşına oylandı: adamsı bilen sırdaş bolup, onuñ şatlıgına-gaygısına şärik çıkan ol gelin indi yeke galan Zılıha üçin kim bolyar? Dostmı ya duşman? Basdaş günümi ya-da betbagt sırdaş?

  Ol yanında gızınıñ oturandıgını undup, çuñ pikire batdı. Duydansız yerden ärine yakın bolan ol basdaşını bu vagt öler yalı göresi geldi. Zılıha onuñ bilen oturıp, gürrüñleşäyse nähili borka? Mülli onuñ bilen aragatnaşık saklan bolsa, bir sebäbi bardır-a? Munuñ şeyledigine Zılıha ikirciñlenmedi. Gövnüne bolmasa, kän vagtdan bäri yakın yerde nähilidir bir geñsi sır yatan yalı bolar durardı velin, yöne yere däl ekeni. Zılıha munı vagtında ayık edip bilmändir. Biläende, ol nätsin? Mülli Tahır onuñ daşını şeyle bir çäkläp goyupdır velin, ol edil yılanıñ demine düşen mollatorgay kimin, cadıdan çıkıp bilmän, nädip orta yaşdan aganını duymancık galdı. Üstesine-de, ogul dogrup bermändiginiñ müyni ömür boyı onuñ diline badak atdı. Zılıha bu meselede özünde hiç hili günäniñ yokdugına, bolubam bilmecekdigine añrı yanı bilen düşünyär, yöne türkmen ayalı hökmünde ol özüni günäkär sayman-da bilenok. Ata-baba türkmençilikde şeyle: ogul dogmasa, ayaldan görülyär. Türkmenleriñ ”ogullak ayal” diyen gepi eysem nireden gelip çıkanmış? Arman, Zılıha Mülli Tahıra ogul mirasdüşer dogrup bilmedi. Soñkı dövürde ikisiniñ arasında edil dumandan dokalan yalı bir perdäniñ emele gelendigini Zılıha añyardı, üncüsem yetikdi. Hut şu yagday-da ömrüniñ ahırına çenli Mülli Tahırıñ onuñ üçin açılmadık bir sır bolup galandıgını güman etdirdi. 29 yıl bile yaşaşsa-da, hiç vagt oña ayan bolmadık inçe sır, belki, şondan ıbaratdır? Belki, ol sıram däldir-de, duygudır? Adını tapıp bolmacak bir gizligin, näzik duygı? Aslında Zılıhanıñ çakından inçe gelyän şonuñ yalı haysıdır bir duygınıñ bardıgını ol adamsından hemişe-de güman edyärdi. Müllä näçe yakındırın öytse-de, onuñ bilen şunça yıl süycüşip yaşaşsa-da, bu hergiz Zılıha az bolup görnerdi. Ol näbelli zadıñ adını tapıp, adamsından hut şol sırını açmagı talap etmäge, gör, ol näçe gezekler çemelenipdi, emma öz vagtında pikirini çugdamlamaga yetişmedi, ”ertir-ertir” bilen günler geçdi durdı, geçdi durdı… İndem, ınha, bar-da sora-da, göreyin! Vah, yene yekece yıl bile yaşan bolsalar, onda ol hemme zadı soramaga-da yetişerdi, armanam galmazdı. Zılıha  gözüni sıldı, gızgın yaş damcaları tıg dek uzın-uzın kirpiklerden setirlenip üzüldi. Ecesiniñ näme sebäpden gözyaş döküp oturanını anık bilmese-de, Gülle-de burnunı çekip, beylesine bakdı. Eger Serdarıñ agı sesi çıkmadık bolsa, eneli-gız bu ilkagşamı aglaşıp geçircekdiler. Häzir velin, Gülle tarsa yerinden turdı.

  - Bardım, Serdar can! Bardım, ınha!

  Yañıca ukudan turan posalacık çaga gelip, mamasınıñ dızına gondı. Ecesi oglunıñ düşegine yapışdı.

  - Siyipdir. Düşegini serişdireyin, sakla, ece, yanıñda!

  - Turduñmı, oglum? Turduñmı? Mamasınıñ ogulcıgıdır-la bu! Vah, mamas-a ogul köküni dogurcakdı-la velin, öñüni beklän Serdarıñ ecesi boldı-da, arman...

  - Näme diyyäñ, ece? - Gülläniñ sesi beyleki caydan eşidildi.

  - Hiç zadam diyemok, ediber işiñi! Señ kınlık bilen doglanıñı aydyan. Serdarıma gürrüñ beryän. Babasınıñ ir gideniniñ bir sebäbi-de şol bolmasa yagşıdır. Oglum yok diyip, elendi yördi. ”Oglum bolsa, oña onı övrederdim, munı övrederdim” diyip, garransoñam kemsindi yördi pahır. - Zılıhanıñ gözlerinde yene yaş göründi. - Bu dünyeden dokuzı düzüv geçen barmı, artıp galmış.

  - Maña bir zat diydiñmi yañı? - daşkı caydan Gülle yetip geldi.

  - Hava, diydim. Baldızıñ nämüçin ayrılışcak bolyar? Özi dälmidi onı tapan?

  - Ah-hey, tapanda näme, beletsireyärdi velin, belet zadı yok ekeni. Öylerem bir o diyen däl diyyär, kakasınıñ-ecesiniñem, men-ä ugrı yok öydyän. Ogullarına buyrup bilmänsoñlar, başga näme gerek? Baldızım: ”ogluñız eyle ekeni” diyip, arz etse-de, gayta: ”Özüñ geldiñ, gelin can, biz seni zorlap getiremzok” diyyämişler. Olam men-ä, içiniñ yangıncına, govı dikleşyär öydyän. Ü

  - Dikleşse, barar-da bir erbetligiñ üstünden. Adamsam beñkeş bolsa, berer iki gözüniñ arasına neşesi yetmedik güni.

  - Ece, agşam iyer yalı bir zat edeyinmi? Tortdan-a biziñ yüregimizi tutan yok.

  - Edäy etseñ. Aç sovutgıcı, oñ içinde suvlı nahar edere-de, beylekini edere-de zat bardır. Al-da, gövnüñ islänini bişiriniber, gızım.

  - Yok, men yeke özüm üçin-ä gımıldacagam däl, bile iyersiñ diyip etcek bolyan.

  - Ediber, iyiler-le. Adam pahır ölmese, iymelem bor, içmelem. Öleniñ ızında ölme barmı?

  Gülle gürrüñini aşhanadan dovam etdi.

  - Meni üncä goyyan zat, soñkı dövürde ol baran içerisiniñ güyci yetmecek egin-eşigini edindi. Nireden peyda boldı ol zatlar, biziñ hiçimiz bilemzok, sorasañam aydanok. İşläp aldım diyyär. Ol oglana-da aydanıñ-diyeniñ yokanok. İki tarapam ondan bizar. Onsoñ baldızımam içinıñ yangıncına özüni niräk urcagını bilenok öydyän. Nätsin görgüli, nebirem bir maşgala. Boy yerinde boyı bar, sırat yerinde sıratı, yöne bagtı pes ekeni-dä.  Biz diyyän-ä, ece, Mırat bilen geläeli-le señ yanıña? Öñi-soñı kiçilerini öyerseler, o taydan goşumızı arkamıza dañarlarmıka diyyän?

  Zılıha sesini çıkarman otursa-da, ahırsoñı Gülle birki gezek: ”Eşidyäñmi, ece? eşidyäñmi?” diyensoñ, cogap bermese bolmadı.

  - Hanı, entek hovlukma, dädeñ yılını bir sovalı. Bu vagt göçe-göçlük gerek däl maña. Gelersiñiz arasında, yaşarsıñız, goş-golañıñız durubersin duran yerinde. Bu içerde ovalam goş yeterlik. Hiç zat almadık yalıdık velin, ınha, yigrim-otuz yılıñ içinde yıgnabilipdiris, tüveleme. İndi yöne niräk aylancagıñam bilip bolanok. Ey, Huday, adam pahır yaga gaçan içege yalı bızbıldıklap, orta yaşdan agansoñ-a adam şekilli yaşar yalı bir öy edinyär, onda-da yeke galmalı. Bu çüyrük dünyäde yazılgançılık yok oguşya adama ogluna, artıp galmış! Yagtı yalançı diyleniñ düybi çüyrük ekeni. Yalançı diy-de goyay! Bir gün agzıñı süycüden bolup, bir gün acıdan bolup, duyman durkañ soñkı pelläñe eltäyyän ekeni. Men indi näçe gün yaşarın dädeñden galıp, onı kim bilyär?

  - Ece, yene aglayañmı? - Gülle öñi öñlükli aşhanadan mıhmancaya gatı-gatı yöräp geldi. - Goysan-a, ece, aglamasan-a! Ana, Serdar canam gözüni mölerdip otır. Çaga diyceksiñ, o-da ulı adam aglasa, derrev bilyär.

  - Getir ol baldızıñı meñ yanıma bir gün, adı näme diydiñ oñ?

  Gülle geñirgendi.

  - Adı Hallıgözel. Sen onı näme etcek?

  Zılıha Serdarı alıp ör turdı. Eneli-gızıñ boyı deñleşdi. Olar yakın aradan  birek-biregiñ görecine seredişdiler. Olarıñ diñe bir boyı däl, yüzlerem, goyun gözleriniñ reñkem bir almanı iki bölen yalıdı. Zılıha öz yaşlıgını yatladıp duran körpe gızına guvanıp, çalaca yılgıranını-da duyman galdı.

  - Getir diyildimi, getir-dä, gızım. Soñkusını soñ görübiyris. Eceñem indi garrı heley-ä, bilyän zadı azmı, maslahat berse, zıyanı deger öydyäñmi?

  - Bey diymesen-e, ece, señ entek garrılıga yetişen zadıñ yog-a! Dädemem mıdama guvanardı: ”Eceñiz menden yaş - diyip. - Men garrap bu dünyeden gidäemde-de, eceñiz entekler yanıñızda bolar. Çagañız-a bir güymeşer velin, agtıklaññıza-da delalatı degse gerek. Şoñ üçinem men sizden arkayın” diyerdi.

  - Vah, maña uzak ömür eçilen dädeñ, özüne-de diläymeli eken-dä. Ondan galıp, maña yaşamak añsat düşermi, gızım? Men dädeñ diriliginde yaşdırın, indi ol günler geçendir.

  Giçlik çıra söndürilip, düşeklerine geçensoñlar, demlerini endigan alışlarından agtıgı bilen gızınıñ uka gidendiklerini bilen Zılıha tirsegine dayanıp, yañadandan gaygı-gussa gark boldı. Kellesine müñ dürli pikir gelip geçyär, hemmesi-de biri-birinden tukat. Telim gezek gözüniñ ovası doldı, gızına seredip bir hamsıkdı, agtıgına seredip - iki. Kırk yedi yaşda yeke-yalñız galandıgıña kayıl bolmak näçe diyseñ agırdı. Zılıhanıñ bedeni entekler gucur-gayratdan doludı, ol munı duyyardı. Garañkı cayıñ içinde gözlerini yıldıradıp yatışına özi bilen deñ-duş boydaşlarını bir-birden yatlap çıkdı. Olarıñ köpüsiniñ äri bar. Govudır-erbet, garaz, yeke däl, ikibaş. Bu çaka çenli Zılıha olarıñ içinde iñ saylantgısıdı, Mülli Tahırıñ ayalı bolmak bagtı hut onuñ mañlayından çıkıpdı. İnstitutda Zılıha gatı-gayrım diyip bilyäni yokdı, yolbaşçı bolsun, beyleki bolsun, barı oñ bilen ayratın sıpayıçılıklıdı, ”Zılıha Amanovna” diyşer durardılar. İşe-de ”giç geldiñ, ir gitdiñ” diyyän yokdı, ınsap özünde. Yöne onuñ bu çaka deñiç gözçıkgınçlık eden yerem yokdur. Gayta ile göz edip, ir barıp, giç gaydardı. Adamsınıñ abrayını gorap, şeyderdi. Galıñ agzıboşuñ ”adamsınıñ arkasından hanlık satyar” diymeginden çekinerdi. İndi nähili bolcagını kim bilyär? Ertir ol işe çıkmalı, emma onuñ bu vagt eger-eger ol taya ayagınam ädesi gelenok. Aslında onuñ mundan beyläk diñe bir iş edesi, yagnı adamsınıñ sarpasını saklap yaşası gelyär. Başga isleg-de yok, arzuv-da. Eysem, Mülli Tahırıñ abrayını saklap yaşamak kiçi-girim işmidir?

2. GARA SEÇEKLİ

                     

  Toya gitcek bolanda, Zılıhanıñ özüne egin-eşik saylap, beyle köseneni yadına düşenok. Toyuñ stol başındamı ya-da köne türkmen däbine görä geçcekdigini bilseñ, galanı añsat, şoña görä eşik saylasa bolyar. Soñkı dövürde yoñ bolan restoran toylarına köplenç Yevropa biçüvine yakın geynilyär. Olar yalı yerde bezemen ayal-gızlarıñ egin-başı - añrıbaş. Sıpayıdan gelşikli. Galıberse-de, toya her kim öz tapanını geyyär. Bu zatlar bireyyäm düzgüne giren. Zılıha üçin onuñ eglencem, yaydancam yok, aynalı şkafı açıp, saylap tutaymalı. Övüşginli köyneklerem, yönekeyem bar. Türkmen ayalları yiti reñkleriñ aşıgı, panbarhat diyer, şipon ya vilur diyer, täzeden täzesi çıkıp gidip oturandır, ızı kesilmez. Türkmeniñ toyunıñ deñinden geçseñ, gelin-gızlar kileñ horaz sülgün yalı bolşup, al-yaşıl övsüşip yörendirler. Alım bol, mugallım bol, ilden çıkması yokdur, köpe görä bolubermelisiñ. Yogsam, näçe sılasalar-da, gıya bakarlar. Türkmen bir özboluşlı millet, onuñ geynüvi-de, edim-gılımı-da özüne görä. Daşından her kim bir hili garaya: kimsi govı görüp tomaşa etse, kimsi geñ-tañ görüp, egnini gısyar. Yöne onuñ üçin giden bir milletiñ öz egin-başını, edim-gılımını üytgedip bilmecegi hak. Türkmeniñ özi bir ayratın dünyä. Onuñ begenci-de, gınancı-da, ahmırı-da, azarı-da özüne yetik. Onsoñam her milletiñ geyim-gecimi öz gözüne ıssı.

  Yöne bu gün Zılıhanıñ bu meselede öz edeni öz gövnüne yakmadı. Çetinden tutan eşigini yene ızına goymak bilen boldı. Egin-eşikli şkafıñ öñünde toya ugracak dey aylanıp-övrülip durşuna, apalı köynekleriniñ yene birini eline aldı, egnine deñäp, ayna seretdi. Yok, reñki yiti. Bu bolmaz. ”Adamsınıñ kırkını sovup-sovmanka beyle bezenmesi nämedenkä?” diydiräymäyin. Gep añtap yörenler çemini tapsa, içyan sokan yalı ederler, şolar bir hezil etmesinler, galanınıñ birzadı bolar. Nävagt näme geyinceklerini özleri-de bilip duran däldirler velin, ile at dakmalı bolsa, edil iki paylı yalıdırlar, dilleri sala gulaç. Zılıha elindäki köynegi öñki yerinden asdı, bu däl. Be, onda haysını geysemkäm? Türkmen bir yas tutyan diyip, gara geynip yören milletem däl. Mülli pahıram: ”Klassıkanı okasañ, hemişe: ”Ol gara geynip, yas bagladı” diyip yazılgı, emma velin, türkmenler yasda-beylekide-de gara geynip yören millet däl, nämesindendigini kim bilyär?” diyerdi. Bu türkmeniñ ugruna düşünmek añsat däl, bir görseñ şahandaz, bir görseñ gırpa, bir-de yerinden gelme pelsepeçi, takva diydirse, bir-de turuvı çakdanaşa yeñil, ilki etcegini edip, soñundan pikir edyär diydiryär. Belki, bu gılıklarıñ hemmesi-de türkmende bardır? Şolarıñ ceminden bu halkıñ häsiyeti emele gelyändir?

  Hacar ecem pahır: ”Bu bir berebekgey milletdir - diyerdi. - Adamımıñ yılı geçip, sadakasını beremsoñ, erkekler günüme goymadılar. Yogsam, tanapına tovsup duran heleylerdenem däldim. Kırkı erñekledip yören, ”etegi gövşüllän ayal” diyilyän, iki sanam basdaşca gızım bar, biri-biriniñ söbügini basıp ösüp gelyän. Emma çem gelen yerde süykenip ugradılar. Yada-ha ”edi yat” diyceksiñ, ovarram, yöne öz obamıñ orruk ortasında-da azar yamanını berdiler. İñ bärkisi gala yalı daşımı goramalılarıñ içindenem degsineni tapıldı. Ertir namazını okaymam bardı. Bir gün namazımı okap bolamsoñ: ”Çagalar süyci ukuda yatır-la, gel, buları oyarmayın diyip, dañdan mellegiñ içine çıkaymanmı, ana, gezmeläp yörkäm duldegşir, yüz-de-göz bolup oturan adam, özümden on yaş-da ulı, hakıt maña bakıp buşukmaga oturyar. Men bu bolşa bir ölüp bilmedim. Onsoñ ümsüm çermegimi sıpıragada, duran yerimde menem aşak oturıberendirin, ”İne, urkaçı gerek bolsa, men bar!” diyen yalı edägede. Damagını çalsam-da içim sovacak däl-dä ol vagt onuñ, onsoñ başga näme edeyin? Öyüñe gelip, öme-düme duzuñı iyip gidip duran şeydensoñ, yedi yatdan näme tama edersiñ? Duluñ güni gün däldir. Yetimiñ güni-dä. ”Yetimi yetip ur, yetip bilmeseñ, atıp ur!” diyilmänmi näme?!”

  Bu gürrüñleri yatlanda Zılıhanıñ ini digdiredi, onuñam oglı yok, saklap oturanı iki gız, olaram eyyäm durmuşa çıkan, vah, ol yetimiñem yetimi bolup galayan oguşya! Ol çıdap bilmän, eline alan köynegini zıbırdadıp gapdala zıñdı-da, ulı ili bilen möññürip, divanıñ üstüne yüzünligine yıkıldı. Socap-socap agladı, gızgın gözyaşı sırıgıp, yakasından hünci yalı inçecik sovuk akım bolup girdi. Ol: ”İndi men näderin, nädip yaşarın? - diyip bozladı. - Galıñ edepsiziñ gep yassıgı bolayarmıkam? Süyci günüm aca aylandımı?”

  Näçe yatsa-da, oña ”tur” diycek yok, öyde yeke özi, Gülle gözüni açan badına öz tünegine gitdi. Onuñ üçinem Zılıha aglap-eñräp, ahırı yene özi köşeşdi, yerinden turdı, vannalı otaga girip, gaytadan el-yüzüni yuvdı. Yene aynalı şkafıñ öñüne geçdi. Birsalım övrüp-çövrensoñ, gaytadan canı yanıp başladı: ”Nähili millet bu türkmen? Hey, munuñ bir ”toya onı geymeli, yasa munı geymeli” diyen ortalık bir düzgüni bolmazmı? Millet bormı şundanam bir?!” Zılıha şkafıñ içindäki köynekleriniñ hersini bir gapdala zıñıp gidip oturşına, sagında-solunda harman döredip, ahırı bir köynegi egnine sokdı. Reñki aralık, özem ne köne, ne täze, bu bolar. Yüki yeñledi. Yaglık gözläp başladı. Bu iş añsat düşdi, gara seçeklisini atındı. Ayna seretdi. Bolcak. Yöne aglandıgı bildiryär. Zeleli yok, häzir daşarık çıksa, gözyaşı şemala kepär. Gabaklarınıñ yellenmesi velin, entekler ayrılmasa gerek? Aynanıñ yüzünde başındakı seçekliniñ reñki has-da gara bolup göründi. Onı kän vagtdan bäri atınıp daş çıkan däldir, atınmalı-da etmesin. Öyme yaglık atınsa-ha Mülli neresse oña: ”Sen-ä, tüveleme, duranca bir yomut bolduñ” diyerdi. Olam kem galmacak bolup: ”Aslıñ yomut bolsa, gitcek yeriñ nire?” diyip degşerdi. şeydibem gülşerdiler. Zılıha gözleriniñ aşaklarını, gabaklarını ayası bilen süpürişdirdi. Bu vagt oña aynadan bärik tegelek ak yüzli, kirpikmen gözleri ullakan, gelşikli dodakları kepän, gövresi birneme dolmuş-da bolsa, suratı ökde çızılan ortadan uzın boylı ayal yadav seredyärdi. Ol aynanıñ öñünde birki gezek eylesine-beylesine aylandı-da, öyden çıkıp gitdi.

  Ertir sagat 11-ler boluberende, äri yogalandan soñ birinci gezek ol öz işleyän institutınıñ gapısından ätledi. Nähili barcagını, işdeşleriniñ, başlıklarıñ onı nähili garşılacagını yolboyı gaygı edindi. Gaygı etmez yalımı? Ol munuñ yalıda yeke galan ayallara garayışıñ nähili üytgeyändigini görmän yören däl ahırın! Ondan öñem bu yolı geçenler bar, iñ hormatlanyan işgärden, ”tur-otur, kersen getire” çenli aşak düşseñem geñ görerlik yok. Onsoñ ol neneñ ıncalıkdan gaçmasın? Eger özüñde ılmı derece bar bolsa, onda başga gep, eydersiñ-beydersiñ başıñı çararsıñ. Emma, ınha, Zılıhanıñkı kın bolar, sebäbi ol ahmal galdı. Öz vagtında Zılıha-da iliñ yazan yuvancak dissertasiyasını yazıbam, ”depme-halal” gorabam bilcekdi. Belki, onuñ ılmı işi bu institutda hiç kimiñkiden pesem bolmazdı. Yöne munı Mülli etdirmedi, gepden-gürrüñden gaçdı. ”Barıbir onı Zılıha yazıpdır diymezler, Mülli yazıp, ayalına goradıpdır diyerler, nämä gerek artık gep-gürrüñ, gezibersene öñki bolşuña. Bes, bir öyde bir alım yeterlik.”

  Zılıha ahmır etdi. İne, indi bir öyde bir alım-da galmadı. Vah, käşgi ol özüniñ munuñ yalı ir gitcegini bilen bolsadı, onda öñünden aladasını etmezmidi? Onda Zılıhanıñ özem dek oturmazdı. Öñde-de içi yananıñ biri: ”Atamıñ ölcegini öñünden bilen bolsam, onı iki gadak duza çalşardım!” diyenmiş. Soñkı tüyküligiñ sakgal ezcek gümanı barmı? Onsoñam Mülli ölensoñ, indi alımlık derece nämemiş, niçesi bir pul? Bazarım sovuldı, harıdım eyesiz galdı...

  Bu oy-pikirler öñ batırgay ätleyän gapısından onuñ yaydanmaç girmegine sebäp boldı. Adamsınıñ patasına görnenem bolsalar, koridorda pete-pet gabat gelen işdeşleri oña yene bir gezek gınanç bildirdiler. Sıpayıçılıgı elden bermän, yanında eglendiler. ”Ιzı yarasın” diyene ”tañrıyalkasın” berip, alagarañkı koridor bilen yöräp, ol ahırı öz oturyan kabinetiniñ deñine yetdi. Gapınıñ tutavacından yapışanda, nämüçindir, eli sandıradı, bedeninde güyç-kuvvatıñ azalandıgını sızdı, edil kişi gapısını açcak bolyan yetimek yalı, dul ayal gapını kemsinip, ınamsız açdı.

  Emma Zılıhanı görüp, kabinetiñ içindäkileriñ hemmesi ör turdular. Zılıha muña öñküdenem beter alcıradı. Bosagada kürtdürdi duruberdi, gözüne nädip yaş aylananını özi-de bilmän galdı. Ayallar yerli-erden onuñ yanına gelip, daşını aldılar, biri elinden tutyar, beylekisi grafinden bulgura suv guyyar, yene biri öz oturgıcında oturtcak. Yüzüniñ reñkinden onuñ yagdayını duyup, köşeşdircek bolup, gara zarda.

  Köşeşensoñ, yerine geçip oturansoñ, oña gınanç bildirmekden yadamadılar, bile ahmır edyärler. Zılıha özüni yolboyı nähak heläk edenini bildi, ayallar onuñ bilen yürekdeş gopdular, hiç kimiñ yüzünde yasamalık yok. Bu onuñ birneme yüküni yeñletdi, biraz-da ecizletdi. Onuñ iñ gorkyan zadı kimiñdir biriniñ yüzünde gizligin kinaya görmekdi. Zılıha üçin bu ölümden agır düşcekdi. Eger beyle adam bile bir otagda işleyänleriñ içinden dagı tapılaysa, onda mundan erbedini göz öñne getirmek-de kındı. Gorkyan zadı bolanlıgı üçinem ol özüni muña tayınlapdı, özüçe barıñ-yoguñ yanında ecizlemezlik üçin etini gatatcak bolup dert-azardadı. Emma, ınha, hudaya şükür, hemmesi deñ gınanışıp otır. Onda-da edarada başga hili adamlarıñ-da tapılcagını ol öz ayal yüregi bilen sızyar. Bular yürekdeş bolanı bilen, hemme iş çözüläenok, meger, bu vagt goñşı kabinetleriñ birinde onuñ garşısına möyüñ kerebi deyin kerep dokalyan bolmagı ahmaldır? Yogsam näme, iñ bärkisi onuñ aylıgınıñ iliñkiden artıkdıgınıñ gürrüñini ederler velin, garaz, yöne oturmazlar. İçiñi yakayın diyen yalı, onuñ aylıgınıñ ösdürilenine-de kän vagt geçenok, entek yatdan çıkışardan ir. Onsoñ başlıklar iñ bcrkisi şoña yapışmasalar nähili bolar? Alsınlar, Zılıha oña kayıl, yöne munı artıkmaç yüregini bulaman, çetine degmän, kemsitmän etseler bolanı. Onuñ üçin dilini çeynecek adam bu institutda yek-tük tapılar. Tapılmasa, Alma näme işleyär? ”Sen heleycik nädäydiñkäñ, dissertasiya goramadık halıña ulı ılmı işgäriñ aylıgını alıp yördüñ velin, indiden eyläk bolayarmıka munıñ?!” diyer. Aylıkları gümüne gitsin! özüne azar bermeseler, yarasını täzelemeseler, Zılıha bu edaradan başga yagşılıga garaşanok. Bu çaka-da bu edarañ aylıgına yaşamandı, indiden eylägem gününi görer. Mülli Tahırıñ yazan kitaplarınıñ gazancı-da onı ahır yaşında mätäçlikden dındarar.

  Ayallar iş arasında guşluk çayına çıkarman boldular. Tal çıbıgı yalı Täcigül derrev çay gaynatdı, demledi, getirip Zılıhanıñ öñünde goydı.

  - Geliñ, hanı, men govı süyci getirdim. Düyn kakaları Moskvadan geldi - diyip, ol şabaz etdi. - Geçen yıldan bäri govı süycem dişimize degenok. Diymäyin diysem, süycümizem indi Moskvadan getirip içmeli, haçan bu zatlañ soñı geler? Hanı gelseñizläñ! Getiriñ oturgıçlaññızı! Beyleki yurtlarda dükanlarıñ tekcesi yegşerişip dur diyyäler harıtdan: iymit bolsun, geyim-gecim bolsun. Diymäyin diysem, biziñki mıdama dagdan mumıya tüpeñlän yalı. Kimiñ dükançı tanşı bols-a hezil edyär, bolmasa-da - belañ sapı.

  - Şolaram hezil edäenok-la - diyip, Durdıhal yogın sesi bilen kabineti yañlandırdı. - Dükançam harıdını mugt beryändir öytmäñ. Süyci-süyci iymäñ acı-acı gägirmesem bardır. Anha, Selbiñ gününi göreñokmı, äri bilen güni bir bolsa, urşı iki. Näme diyseñ, dükançı tanşı bar. Ärem gabancañ, depesinde yumruk oynadyar. Onda-da olam govı geyincek, govı iycek. Göryän velin, häsiyetem üytgäp baryan yalı şoñ-a soñkı dövürde.

  Zılıha bu gürrüñleriñ ızınıñ gopguna yazaymagından çekinip, gapa gözüni ayladı. Selbiniñ gulagına bu aydılanlar yetäyse, ayallarıñ dat gününe! Başlıklara-da iş bolarlar. Zılıha yüzüni aşak salladı, onuñ öñki gaygısı-da yeterlik, galanı artıkmaç bolcak. Emma ayallar munı duyanoklar. Belki, olar Zılıhanıñ ünsüni başga gürrüñe sovup, derdini yeñletmek üçin şeydyändirler? Emma bir aylavda onuñ yüzüne gözi düşen Täcigül yok yerden süycüli gürrüñ gozgap, Zılıhanıñ derdi-aladası yetikkä biderek gıbatıñ başlanmagına sebäp bolandıgına düşünen yalı ayallarıñ gızıp ugran gıbatını yatırcak boldı.

  - Her kimiñ özi bilyändir nähili yaşacagını, hanı, çaya köpräk üns beriñ, süyci payıñızdan galaymañ!

  Yöne Durdıhal oña eygertmedi.

  - Beyem diyme. Yaş gızlar bar, şolar nä birentek edyän zatlarını bilip, añrısına yetip edyändirler öydyäñmi? Düşünmän edyärler. Govı mata, govı kövşe kovalaşıp, soñam bir gün görseñ, çaga ayırdılyan yerde ölümliklerini tutup yatandırlar. Vah, onam adam şekilli ayırdırıp bilseler diysene. Köpüsi gizligin etmeli bolup, gutulmaz derde sataşyar. Ya-da önelgesiz bolup galyar.

  Gıbatıñ gızışıp baryandıgını gören Täcigül, iñ soñkı neticäni hödürledi:

  - Türkmen gutardı diyseñiz-le.

  - Menem şonı diyyän-dä - Durdıhal sesine bat berip, otagı goduklatdı.- Türkmen öñräk gutardı, boydaş! Muñ erkegi erkek yerinde durmasa, ayalı ayal yerinde durmasa, onsoñ başga merk gerekmi?

  Şol vagt gapıdan Dünyä girdi. Ol otuz bäş yaşlarındakı görmegey akyagız gelindi. Dolmuş, uzın boylı, gözleri gıykmak, gürlände, edil gapdalında duraymasañ sesini eşitcek gümanıñ yok, yumşakdan mılayım.

  - Başladıñmı işe? - diyip, ol Zılıha yuvaşca habar gatdı. - Govı bolupdır gelen bolsañ, öyde-de niçezar oturcak? Öem muñ yalıda gısıp-govrup baryandır, kararıñ yetmez. Yene bolsa, gaygını köpçülik göterer. Öz saglıgıñ govumı onsoñ?

  - Tañrıyalkasın, hiç neneñ däl. Gelen-ä bolduk işe, galanınam görübiyris-dä - diyip, Zılıha oña özünki yalı yuvaş ses bilen cogap gaytardı.

  - Bolya-da onda, Zılıha, gayrat et, dogan. Başga näme diycek, yitgiñ agırlıgına söz yok. Menem yerime barayın, başlıklar soñkı günler yeriñde bolmasañ, gözleşibem yörler.

  - Arzıñ artandır - diyip, Täcigül oña gözi gidip seretdi. - Asıl bizi gözleyän yok-la. Onda-da gelip dur!

  Ayallar çaydan boldum edäende, yene gapı açılıp, edaranıñ hasapçısı togalacık tatar kempiri Zeynep apa otaga boynunı uzatdı.

  - Keldinmi, kızım, Zılıha? Bir biznikä-de kirip çık. Hasaplaş-da, pulunı al, pata vagtını başlıklar rugsat diyip, tüsetdiler. Barıp kayt onda!

  Aytdırman-diydirmän, özlerinden bilip yas günlerini rugsat diyip düzedendikleri üçin Zılıha başlıklardan razı boldı. ”Ay, hava-da, indi Mülli yok, öñi-soñı dınç almaga-da gidilip durlası yok. Barıbır oturmalı öyde, haçan oturañda nä? Hoş gal, şadıyan durmuş! İndiden eyläk, günüñ yetim ayalıñ günüdir, tomus-da Aşgabadıñ demikdirici ıssısını yuvudar oturarsıñ.” Onuñ gözüne yaş aylandı...

  Şol bozuk keypi bilen-de ol telim gün işe gatnadı. Ayallar yene-de biri-birine gaytadan övrenişip, yaslı gürrüñler ıza çekilip, kabinetde adatı gürrüñler bar-ha köp edilip ugradı.

  - Toba-tagsır! - diyip, Durdıhal bu gün işe gele-gelmäşe, ayallarıñ adatına görä, ”günüñ temasını” gozgadı. - Hemişe agşamlarına yeñil zenanlar işe çıkyarmıkalar diysek, indi dañ bilenem duralgalañ tövereginde kövercekleşip yörenler bar-la, gız? Özem agın yaş gızlar-la işigaydanlar, bu näme boldugıka? Ya-da ahırzamana golaylap yörmükän? İkindin - ikindin, işden gaydañda, haysı duralgañ yanına seretseñ, ikiden-üçden yaşacık gızlar gögerçin yalı galkıcaklaşıp durandır, gapdallarından yeñil maşın geçse, şemalına övsülleşip, lak atcagı gözläp. Arada-ha bir yaşulı käyincegem boldı şoñ yalı birki sanısına. Yöne olar tas oñ sakgalından hiññillik uçupdılar, başını gutarsa kayıl geldi öydyän men-ä o bende.

  - Vah, şol yaşulı diyyänleriñ adını yitirsene! - Täcigül ahmırlı seslendi. - şolar dälmi belañ körügi! Yaş gızları azdıryan özleri dälmi şolañ? Birentegi pulunı nirede goycagını bilenok. Edara yolbaşçısıdırın diyip yörenleriñ-ä tabrımbir hemmesi sekretarşalarını şoñ yalı suv meyilliden tutunyalar. Türkmen gutardı! Bireyyäm gutardı! Birentegi sähel suv meyilli bolsañ, özüñem ırcak bulañ. - Onsoñ ol ayallarıñ içini tutduran hekayatını gür berdi: - Arada avtobusa garaşıp uzagrak duraymanmı duralgada, taksa münde git-dä yeri, çaltrak öyüñe, görüñ bamı diysene, sömelip! - Ayallar Täcigülüñ agzına añkardılar. Zılıha-da ikigövünliräk diñledi. - Ana, beylerägime geçägedin durdı bir yeñil maşın, içinden epey bir pıyada çıkıp, gaytdı maña garşı. Menem onı tanamadımmıkam, tanış-biliş ya dogan-garındaşlañ birimikä diyyän. Asıl ol-a meni ikindinki gazancıñ ugruna çıkanlardandır öyden bolsa nätcek? Ιnanmarsıñız, diyen gepini aydıp bersem, ”Yör, gelin” diydi, geldi-de. Men garamañlayam: ”Näme yör?” diyip sorayan. Ol eger oñ üçin utanmalıdıram öydenok. ”Yör! - diyyär, - Biz iki. Sizem iki bolan bolsañız, govı bolcakdı, yöne govı maşgala ekeniñiz, sırdam. Meñ özüm uzın boyluları govı göryän, şoñ üçin yeke-de bolsañ alayalı diydik. Maşında oturan yoldaşım-a kiçicek, çemelicelerini govı göryär. Oña eger yer biti yalı bolsun velin, akca, posalacıgı gerek, ay, oba oglanı-da, özüñiz bilyänsiñiz-le! Üstesine, ayalam hebeşi yalı hünni gara neressäñ, onnoñ yöne akyagız maşgala görse, yüregi endiräberyär. Yörüñ onda, beydişip durmalıñ, yolda yene gabat geler-dä size taylık biri!”

  Duran yerimde ısgınım gaçdı. Eger-eger on yedi yaşımda lak atılamda-da, oñ yalı bolup gören däldirin. Tas asfaldıñ üstüne şalkıldap gaydıpdım diñ-arkan

  - Gaytmanıñ govı bolupdır - Durdıhal hoññuldadı. - Yıkılan bolsañ, ugrıbir göterip äkiderdiler. Olarıñ etcegi şoldur. ”Begencine yıkıldı bu sövdası sovlan bagtıgara” diyerler!

  Zılıha yılgırman durup bilmedi. Durdıhalıñ erkek sıpatı gözüne ilende, gabak astından öz gövüslerine göz aylanını duyman galdı. Tapavut uludı.

  - Yıkılsañ, nätcegi görnüp dur oñ. Edil yöne horaz tutan şagal yalı pasırdatcak alcak gidibercek. Bay, menem-ä özüme gelemsoñ, diydim-ov birki agız ol yaşula. ”Saçıñ agından utan! - diydim. - Meñ yalı gızıñ bardır, şondan utan!” diydim. Gıran degen gayta, ”Gızım bolsa-da, başga şäherde, men bir iki günlük mıhman. Utanma, gelin, yör!” diyyär-ä! Hey, nädip muña ınancak?

  - Bu eyyamıñ bara yaşulısı-yaşkiçisi bolmaz, - diyip, Şirincemal, adatdakısı yalı, gapıdan giren dessine ugrıbir gürrüñe goşuldı. - O zatlañ tapavudı birçak yitendir. Her kim bara yöne özüne berk bolaymasa. Yok zadıñ gürrüñini edip, işiñden galanıña degcekmi?

  - Gürrüñ etmän näme, gız, biziñ doktorlık derecesini almak aladamız barmı? - Täcigülem gaytargı berdi. - Heleylerden bu institutda doktorlık iş yazyan göryäñmi? Görmersiñem. Biziñki kandidatlık bilen gutaryar. Ondan añrık kim özlerine gerek bolsa, şonı süyreyärler. Selbi gorar. Biz indi hocalıgımız bilen bolubermeli, başga alcak galamız yok.

  Durdıhal agzını doldurıp gürledi:

  - Vah, galanı-ha alaysa bordı velin, arman geymiñi çıkarıp, bulañ gözüne görünmeli-dä...

  - Onda-da bara, gaçıp gidäymeseler diyyäñmi? - diyip, Şirincemal onı yañsıladı.

  Durdıhal gatı görcek boldı.

  - Gaçıp nä, gız, biz pis açıpdırısmı? Ol gezip yörenleriniñ bizden nämesi artıkmış? Uz ovadanlañam artıkmaç yerini göremzok, artık yerleri bar bolsa, görkezsinler, göreyin. Uzın etekliñ hemmesiniñ gımmatı birdir. Bolduñız meñ başıma... Hanı, getiriñ artık zadıñızı görkeziñ! Sizem bir äri güymeyäñiz, menem. Onsoñ bu tayda gışık gürrüñ nämä gerekmiş?!

  Şirincemal başını gutarsa kayıl geldi, alcırap, ellerini kelemenledip gürledi, dişlerini akcardıp, ötünç sorayan görnüşde yılgıranda, ol bolşundan-da garayagız göründi.

  - Vah, men bara, kem yerleri bolansoñ aydyan-da. ”Eşek öz deñini gaşar” diyilmänmi näme? Olar biz üstlerine sürünsegem ınanmazlar, gaçarlar gayta. Kimiñ kimdigini olar bilmän durandırlar öydyäñmi nä?

  Bu yerde gürrüñçiligiñ gızandıgını bilen yalı Şirincemalıñ ızı bilen beyleki bölümlerden yene birki ayal geldi. Onsoñ, Durdıhalıñ deminden ucız gutulan Şirincemal, ile gezek bermän, hemişekisi yalı gürrüñden gürrüñe sapıp ugradı. Munuñ yalıda ol hergiz ecesini öñüne tutunmanı govı görerdi.

  - Men bara, şu bara kävagt oturıp pikir edyän-dä velinim, bu dünyäñ asılam öñi bar-da, hiç soñı yok. Ecem pahır aydardı: ”Könekiler yaman bilip aydıpdırlar ”Öñüni hiç bildim, soñun puç! - diyip diyip bara...

  - Yöne, Şirincemal, señ bu aydışıñda öñem yok, soñam, diyyän zadıñ bilen getiryän mısalıñ biri birini tutanok - diyip, dımma Dünyä orta barmagındakı agır gızıl yüzügi gozgap, çalarak yañsıladı.

  - Meñ ecem-ä bara, şey diyyädi, ol bara köneleñ aydan nakılı her ädimde gerekdir, oñ bara ıryası bolmaz diyyädi.

  Dünyä ovadan gıykmak gözlerini yeser güldürdi.

  - Könelerem aydar otır-da, gız. Olañ haysı bir diyenini etcek? Eli boş adamlardır-da: üyşer, erteki aydışar giceden gice. Başga olar näme iş etsinler? Onsoñam, hanı indi o dövür barmı? Durmuş başga hili, başıñı çarap bilseñ zor boldugıñ. Erteki gutardı, indi diñe şu günki galdı. Ertekini eli boşlar otaryandır.

  Şirincemal üçin entek yeñ bererden irdi.

  - Bey diymesen-e, gız, barımızı ekleyän bara, yene görseñ, şol köneleñ aydan-goyan gepleridir, yalan bolsa, ayt? Çöregini iyip oturan institutımız näme? Köneleñ gepi bolmasa, ertir benzini gutaran maşın yalı tapba yatmazmı?

  - Onıñ dogrı, bir dövüm çöregimiz-ä şolañ arkasından. Yöne köneleñ gepini kitap edip yazsañam, aylık alsañam, bu günki gün olañ vesyetlerine görä yaşap bolmaz. Meñ çakım: öz aydışları yalı olañ özem yaşan däldirler.

  Dünyä gepini gutardım edip, özüne timar berdi.

  - Ecem pahır bara, şey diyerdi, gızım, hiç gıygı acı adamıñ yanında eglenmegin diyerdi. Özem pahırıñ şeyle bir dili süycüdi, şeyle bir dili süycüdi, hey, sen yöne bara goyay! Bütin oba oñ daşındadır. Oba ecemiñ diline aşıkdı. Gışın-yazın öymüziñ adamsız, gelim-gidimsiz pillesini gören däldirin. Biri gitse, beylekisi ger. Kävagt dagın bara, yadayadıgam. İrmezmiñ, gız, öyüñ mıdama adamlı bolsa?

  - İrib-ä irersiñ-le yöne...

  Täcigüle geplemäge may bolmadı.

  - Ana, şol yönesi-dä. Erteki aydıp berer, läle-de kakıp oturandır, yassınlar bor velin matala geçer. Nädip tapyañ onça gürrüñi diyäymelidir. Özüm-ä bar-a, yumruk yalıcaklıgımdan şoñ gürrüñlerini diñläp ulaldım velinim, onuñ bilyäniniñ ondan birinem bilyändirin öydemok. Ay, ol bir gudrat bilen döräen adam. Huday bilyär, haysı cemgıetde ösüp, beyle gor edinipdir. Men-ä eger-eger şoñ bar-a, geleniñ öñünde gep tapman alcırap oturanını gören däldirin. Özem bir gürrüñini iki gezek gaytalaması bolmaz.

  - Şonsı-ha govı ekeni, tüys övrenäymeli gılık... - Dünyä yenede Şirincemalı yañsıladı.

  - Bu cemgıetde ösmedigi-hä belli olañ - diyip, Durdıhal öz yaşap yören cemgıetinden nägiledigini bildirdi. Täcigülem onuñ ugrundan gopdı.

  - Vah, bu cemgıeti-hä sen goyay yöne. Henizem bizi bu çaka yaşadıp yören şol ata-babalarımızıñ gorudır, yogsam dagın birçak sigana dönüp, dır-pıtrak bolar giderdik. Hanı, aydıñ, hey, indi obañ daşındakı guma çıkıp, läle kakıp duran ya moncugatdı oynaşıp yören gızları göryäñizmi? Biz gızkagam eyyäm ol zatlañ adı yitipdi. Üyşüp oynalmasa, däp yitse, her kim öz öyüne dıkılıp, televizorıñ öñünde diliniñ aşagından gan aldırcak yalı bolup otursa, nireden halk dörediciligi ösüp, nireden moncugatdı döresin? Gaytam häzirkicelerem yitip gitmese yagşıdır az vagtdan.

  - Yerimize baralıñ, gızlar! Ählimiz üyşäyipdiris, diñe başlıklar kem - diyip, Dünyä yuvaşca gepläp, yerinden turdı.

  - Başlıklar indi bu tayda mıdama kem bolsa gerek... - diyip, kimdir biri, özi-de bilmän, Zılıhanıñ yarasına bir çümmük duz atıp yetişdi.

  İşe gatnap ugransoñ, Zılıha üçin yaslı günler dura-bara yene-de adatı günlere aylandı gitdi. Yöne mundan beyläk öz öñünde artıkmaç şatlıgıñ garaşıp durmayandıgını sızıp yaşamak Zılıha agır degyärdi, adatı günlerini-de tukatlıga aylandıryardı. Bu günem ol öyüne gelensoñ, başını basırnıp yatdı, hiç zat bilen seri bolmadı. Gülle gelip, nahar bişirensoñ, agşamlık edindiler. Ertesi ir bilenem gapını gulplap, yene-de hersi öz işine gitdi.

  Birki hepde geçensoñ, Zılıha institutda özüne bolan garayışda nähilidir bir üytgeşikligiñ bardıgını sızdı. Munuñ sebäbi eyyäm Mülli Tahır ölenden soñkı yagdaya institutıñ yolbaşçılarınıñ övrenişip başlandıgından bolsa gerek? Zılıha olarıñ göze görünmeyän aladası bilen basım alımlık derecesi yoklarıñ hatarına geçirildi. Onuñ üçin buyruk gerek bolmadı, yolbaşçılarıñ öz garayışını üytgederine mähetdel, aşakdakı yerine yetiriciler öz etmeli işlerine düşündiler. Üytgeşikligiñ käbir neticelerini Zılıha yarım aylıgını alanda, ayasıdır barmakları bilen duydı, onuñ üçin aylıgıñı sanap azara galmagıñ geregi yokdı. Bu, elbetde, yakımsızdı, yöne: ”Ovarram-la, Mülliniñ yoklugında bu indi iru-giç bolaymalı zat - diyen pikire uyan Zılıha, onuñ üçin sesini-de çıkarmadı, şeydibem öz mertebesini sakladı. - Gatı gidiberse, mekdebe işe geçäymeli bor” diyip, özüni köşeşdirdi.

  Umuman, özüniñ öñ gıpınç etmeyän zatlarına dözmeli bolcakdıgına Zılıha işe çıkandan birnäçe vagtdan soñ düşündi. Bu özgerişiñ içinde käbir erkekleriñ oña garayışındakı üytgeşiklik onuñ üçin iñ yakımsızıdı. Zılıha bu bolşa gatı geñ galdı. Meselem, Zılıha iş bilen onuñ kabinetiniñ bosagasından ätlemeli bolanda, institutıñ direktorınıñ orunbasarı Haydar Gulmat: ”Gel, otur, bir käse çay iç!” bahanası bilen elinden tutup, Zılıhanı oturgıçda oturtdı. Zılıha muña şeyle bir özüni yitirdi velin, näme diyip, näme aytcagını-da bilmän, gepsiz-gürrüñsiz boyun egdi. Beyle yagdayda siltencirän bolmagıñ özi, megerem, has gülkünç bolcakdı. Haydar Gulmadıñ bolşını diñe onuñ kabinetinden çıkıp gaydansoñ, akıl eleginden geçirmäge Zılıhanıñ güyci yetdi. ”Tüf, diymäyin diysem, - diyip, ol canı yanıp, hırçını dişledi. - Äri öleni bilen bu adamlar nä alagada ertesi üytgäberer öydyärmikäler? Bu nä boluş? Hanı Mülli Tahırıñ hatırası? Hanı Zılıhanıñ ençeme yıllar bu institutda işläp, çemçeläp yıgnan abrayı? O zatlara indi näme boldı? Onuñ sarpasını hazan urdumı? Mülli Tahır dirikä bu nalacedeyinleriñ hemmesiniñ akılı gözünde, guyrugı yamzındadı. Özünden näçe yaş ulular-da ”gelnece” diyşer durardılar. Bulañ yüzündäki perdäni beyle tiz sıpırayışlarını diysene!”

  Yöne velin, Zılıha näçe yokuş degse-de, Haydar Gulmat oña yerliksiz lak atmasını goymadı, gayta günsayın güyçlendirdi. Özi-de Zılıha ondan gaçalak etdigiçe, direktorıñ orunbasarı oña öñküden-de beter süründi. Şonuñ üçinem ”orunbasar çagıryar” diylende, indi Zılıhanıñ onuñ kabinetine ayagı çekenokdı. Bu günem şeyle boldı, ol çakılık gelenden soñ ep-esli vagtlap öz iş yerinde güymenip oturdı. İşdeş ayallarıñ yüzüne assırınlık bilen gözüni gezdirip çıkdı, olardan özyanından nägile boldı: ”Bular meniñ boynumdan ilyän tovkudan habarsızmıkalar? Hey, bir zat añmayarmıkalar? Yeriñ aşagında yılan gävüşese bilip oturandırlar velin, bu vagt bularıñ gulaklarına, burunlarına ne döv çaldıka?” Aslında orunbasar käbir ätiyaçlık çärelerini görüp, arasında dürli bahana bilen beyleki işgärlerdenem yanına çagıryardı, işi çıkıp, arasında özi barıp-gaydıp duranlaram bar, onsoñ ayallar bu vagt nämeden çen tutup, bolyan işi güman etsinler? Näçe sınlasa-da Zılıha olarıñ yüzünden içyakgıçlık, yañsı alamatlarını tapıp bilmedi. Bu oña azacık teselli bermänem durmadı: belki, hemmesi abray bilen gutarar? Bu umıt bilenem ol yene orunbasarıñ yanına ugradı.

  - Çagıran ekeniñiz.

  Orunbasarıñ geynişi ”bu gün işden soñ ol niräkdir bir yere toya gitcekdir” diydiryärdi. Üsti-başından atırıñ ısı kükeyärdi. Yöne ol ıs imrinerden has yitidi.

  - Hava çagırdım! Geleniñ govı bolaydı, hanı gel, geç! Şucagaz yerde oturcak dälmi? Kondisioneriñ garşısında otursañ, üşedäymesin? Meñ kabinetimdäki yaponlañkıdır, güyçlüdir, direktorıñ kabinetindäkem muñ yalı däldir. Say-sebäden govusı maña düşäyipdir. Kim bilyär, iru-giç direktor bolmalı diylip edilyänem bolsa? Yokardakılar govı bilyändirler.

  Haydar Gulmat onı yene tutaklap ugradı. Zılıha bu gezek: ”Maña şu tayam bolar” diyen bahana bilen onuñ elinden kabinetiñ orta gürpünde sıpınıp, derrev golaydakı oturgıca özüni goyberdi. Emma yüzi galıñ orunbasar onuñ üçin darıgıp durmadı, gayta yogın gövresini sarsdırıp gülen boldı.

  - Ay, hava-da, siz entek bizden has yaş-da, yapona-da dözersiñiz, beylekä-de. İş indi bizde bar, bizde! Yanıñda cuda bir gövnüñe yarayan maşgala bolaymasa, derrev garrılık özüni bildircek bolup dur. Ha-ha-ha! Yöne, ınha, siz gelyäñiz velin bu kabinete, ayıplaşmañ, Zılıha, özümi edil yaş yigit yalı duyyan. Sizi men şu gaymalaşıp yören yaş gelinleriñ bir dañısına-da çalışcak däl.

  Munuñ yalı gödeklige övrenişmedik Zılıha näme cogap bercegini, asla cogap berse govı bolcakmı ya-da bermese, şonı-da aygıt edip bilmän, alasarmık yagdayda galdı. Hırçını dişläp, ızına garaşdı. Yöne direktorıñ orunbasarınıñ çay demlecek bolup eglenyänini görensoñ, bövşeñlikden peydalanıp, gövni küysemeyän gürrüñçiliginden çaltrak dınmakçı boldı.

  - Haydar Gulmadoviç, näme hızmat? Aytcak zadıñız bolsa, aydaysañız? Meñ kabinetde stoluñ üstünde kagızlam pıtraşıp yatır, ”çagıryar” diyensoñlar, yıgnaşdırman gaydıberdim.

  Orunbasar eger-eger munuñ üçin düyrügibem durmadı, gayta Zılıhadan öykelän kişi boldı.

  - Diyseñem-ä, birnemecig-ä garaşdırdıñ özüñ. Menem: ”Häli geler Zılıha, şindi geler…” diyip, gözümi gapa dikip oturandırın. Gatı görcek gümanıñam yok, ovadan zenan bilen iş salşañda şeyle bolyar-da. Yogsam, men nire, beydip ayalıñ öñünde çay demläp ılgap yörme nire? Bu yaşıma eden işim däl, yöne adam birini yürekden govı görse, çäresi bolmacak ekeni. Näme diyyär ol orslañ Puşkini? ”Söygä ulı-kiçi boyundır!” diyyämi? şonı dogrı aydıpdır-ay zaluvat, edil adamlañ içine girip-çıkan yalı. Gövnüñe yaran ayal maşgala gatı-gayrım diyibem bolmacak ekeni, hatda gövnüñi yıkan yerinde-de. Yogsam, çöregi seniñ eliñden iyyändir, bokurdagından boguberseñ, bolup durandır velin, onam edesiñ gelmez...

  Zılıhanıñ añrısı bärsine geldi, dogabitdi gıyma gara gaşları çıtıldı. Ol: ”Bu päli azanı ikini islemez yalı edip bir duzlayın” diyen niyet bilen agzını müñküldetdi. Emma gicä galdı, orunbasarıñ soñkı aydanı öñküñem çakı bolmadı.

  - Bu gün agşam men bayra aylanmaga gitcek. Keypine. Birhili yüregim gıscak bolyar. Onsoñ sen yadıma duşdüñ. Özüme şey diydim: ”Daş töveregiñ cagıl-da-cugulka, yassıkdaşıñ daşıñda hozanak bolup yörkä, señ yüregiñ gısyan bolsa, onda Zılıha nätmeli?” Ana, şonda meniñ saña başardıgımdan kömek edesim, gövnüñi açasım geldi. Bu gün men seni ilerki bayırlıga gezelence alıp gitcek. Nähili göryäñ, garşı däl gerek? Göryäñmi, saña görüncek bolup, eşigimem iñ soñkı modada geyindim. Bu galstugımı dagın birinci gezek dakınyan, arada Çehoslovakiyadan getiripdim. Ömürılla inim meni üpcün edyändir bular yalı ovnuk-uşak zatlar bilen velin, bu gezek men ondan üstün çıkdım. Ay, ol zatlar hiç-le, meñ diycek bolyanım, häli işden soñ biraz eglen-de, hol yeñseki duralga çık diycek bolyan. Meñ maşınım ayagıñ aşacıgına barar. Çekinme, özüm sürüp barcak, del adam bolmaz.

  Haydar Gulmat munı bir käse çayı Zılıhanıñ öñünde goyup durşuna aytdı. Gahardan yaña Zılıhanıñ kellesiniñ doñanlıgından onuñ habarı yokdı. Zılıha velin, birnäçe minutlap pikirini cemläp bilmän, hırçını dişläp oturdı, soñra yüzüni galdırdı.

  - Haydar Gulmadoviç, meniñ edil häzir-ä hiç kim bilen bayra gitmek hövesim yok. Ol hövesiñ irde-giçde dörecegem näbelli. Yöne, bilip bolmaz, birden döräyse-de, özüme basalık berip, otuza yıllap bile yaşaşan ärimiñ sarpasını saklacak boların. Eger bu-da başartmasa, gäbim azıp, keypi-sapañ ugruna çıkayan yerimde-de, size görä görmegeyräk, yaş hem inçemigräk birini tapcak boların. Goy, onsoñ ol, islese, maşını özi sürüp gelsin, islese-de, aylıklı şopurına sürdürsin, ol meñ işim däl. Asla ayal adam birine gövün berensoñ, olar yalı zadı selcermesi bolmaz. Yöne ovadan ayallañ yekinde yigreneni özüñiz yalı saman astından suv goyberyänlerdir, şunı yadıñızdan çıkarmañ! Özüñizem indikide meni kabinetiñize çagırcak bolanıñız-da, öñürti munuñ govuca pikirini ediñ...

  Gaydıp gelende kabinetiñ boşlugı bir govı zat boldı, yogsam ayallar bada-bat onuñ daşını alardılar. Zılıha yüzüniñ reñkiniñ vagtı bilen düzemez yalı bolandıgını, ayna seredip däl-de, ayasını yüzüne eltende bildi. Yüzüniñ teni özüniñki däl yalıdı. Bir görseñ, lap-lap gızyardı, bir görseñem, gan barmayan yalı sop-sovukdı. Ol şeydip, tä ayallar günorta naharından gelcek uçurına çenli oturdı, soñam olar bilen yüzbe-yüz bolmayın diyip, iliñ soñunda naharhana gitdi.

  Agşamlık öyüne gelensoñ, Zılıha bu günki düşen gününi içine sıgdırıp bilmän, başını basırınıp hünübiryan agladı: ”Nä güne düşäydim-ey, nä günlere düşdüm?! Mülli! Alıp gitseñ bolmadımı menem öz yanıñ bilen? Nämüçin meni bu aldacılañ arasında yeke goyup gitdiñ? Nämüçin? Bu kemsitmelere men yene näçe vagtlap çıdamalı?!”

3. GÜNÜNİÑ GÖZLEGİNDE

                     

  Zılıhanıñ gitdigiçe dünyesi daraldı. Ol ne daşarda, ne-de içerde ıncalık tapdı. Gülle her agşam şäherdäki täzelikleri getiryärdi. Olardan çen tutsañ, Mülli Tahır dogrudakı gıbatlar yatışman, gayta günsayın mövceyärdi. ”Mülli Tahır yaş oynaşını başdaşından ileri tutanmış. Ol asıl öyündenem bizar bolanmış.” Bu gıbatlar Zılıhanıñ içinden ot bolup geçdi. ”Adamlarda ınsabam galmandır, päli düzüvden çıkcak gıbatmı bu? Kesekiniñ maşgalasına dillerini yetirmäni hiç zatça görenoklar. Mülli Tahır nire, Zılıhadan gaçmak nire? Akmak adamlar. Ol keypi çag vagtı Zılıhanı ”boyunmündük” edibem aylardı. Şonda dälmi onuñ bilini gıpcındırıp, bir ay galman yatanı? Soramaga gelenelere-de: ”Atdan yıkıldım!” diyip gülüpdi. Yok, onuñ öz ayalına mähri gitdigiçe artmasa, egsilenokdı. Onda bu avulı gıbatlar nireden çıkyar?”

  Dura-bara Zılıhanıñ küyi bir ugra gönükdi: kim-de bolsa, ol näletsiñmiş burnı suvlı aspirant gelni tapıp, egri oturıp, dogrı gürleşmeli! Niçezar iliñ gep yassıgı bolup gezcek? Belki, onı yakasından tutup, instituta eltmelidir? Ya-da Gülläniñ gayınatasınıñ edarasına?

  Dınç güni gelip yetyänçä Zılıha gövnüne düvenini etmese, ıncalıp bilmecegine ıkcam göz yetirdi. Onsoñ ol adamsına şärikli bolanmış diyilyän aspirant gelniñ gözlegine çıkdı. İlki ol onuñ adını bildi, soñra-da nirede yaşayanını. Şonuñ üçinem ol şäheriñ çetindäki ”hövürtgelige”, yagnı mikrorayona garşı yola düşdi. Biri biriniñ üstüne abanışıp duran demir-beton caylarıñ arasında yarım gün görgüsini görüp aylandı. Şol kösenip yörşüne, Zılıha öz yaşayan yeriniñ gurplı adamlarıñ mekanıdıgına göz yetirdi, muña az-kem geñ galdı. Soñkı 20-30 yılıñ içinde durmuş bir görseñ ep-esli ösen yalı, bir görseñem ösüş yok. Eger adamlar üçin salınyan yaşayış cayları bu bolsa, onda ösüş niredekä? ”Toba, toba! - diyip, ol yakasını tutdı. - Hey, bu taylarda çaga-çuga önüp-ösmeli dälmikän? Ne bir oynara yer bar, ne-de dınç alara bag, gezere köçe? Caylañ arasında baglıga yer goymanı dagın bireyyäm bes eden oguşyalar! İñ geñ yerem, bu eleşanlık henize bu güne deñiç Zılıhanıñ azarına-da däl ekeni. Belki, özüni govı öylere atanlarıñ hiç biriniñ-de azarına däldir? Seredip otursañ, Zılıha-da hut şolarıñ biri bolup çıkyar-da. Edil yer titremäñ ız yanından gurlan mikrorayonlar yene-de ganımat. Bu yerde velin, gündüziñ günortanı-da gerek adresiñi tapar yalı däl. Günüsiniñ cay nomeri elinde bolsa-da, onı tapyança agzı kepedi. Bu gün öymesini atınıp, dogrı edipdir. Onda-da, bu vagt tomsuñ örküci bolanlıgında, gözlegini bes edip, edil yöne ızına gaydıbermelisi galcak ekeni. Näme-de bolsa, häzir avgust, ”Yaldırak” dogdı, hova serginlik aralaşanı bildiryär, aram-aram dag gapdaldan yakımlı yelcagaz övüsyär. Halk dörediciliginden yadında galan setirleri gaytalanda, Zılıhanıñ dodakları duylar-duyulmaz gozgandı:

                      Yaldıragıñ yangını,

                      Üç yıldızıñ galgını...

                      Ülker yagtılıp başlar,

                      Tümmül boy alıp başlar...

                       Ülker yaldırar,

                      Çıglar buldurar,

                      Bugdaylar bişer,

                      Oragam düşer!

  Zılıha özüne hayran galdı, eger yaş gızka ondan ”Yaldırak” ya ”Ülker” näme, olar haçan dogyar, haçan yaşyar diyip soran bolsadılar, ol gözüni tegelär durubererdi. Görsene, täsir diyilyän zadıñ güycüni, lälicek şäher gızına türkmen ruhı ornap gidipdir. Ol indi bu hadısaları bäş barmagı yalı bilyär. Bir vagtlar arpanı bugdaydan tapavut etdirip bilmezdi, emma indi gökdäki yıldızlarıñ köneki atlarına deñiç bilip otır. Ol bu mikrorayonıñ adına-da señrigini yıgranını duyman galdı: ”Mir! Tüys şol aspirant gelin yalıñ çıkaycak yeri!”

  Çal, başlı-barat, görnüksiz caylarıñ biriniñ üçünci gatına çıkıp, gapınıñ cañını basyança Zılıhanıñ pikiri telim gezek üytgedi. Gözleyänini tapayanda, ol oña näme diymeli? Keseki yaş gelin bilen ötüp giden äriniñ üstünde yaka tutuşmalımı? Gözel onuñ ızına it salıp kovup goybermese-de yagşıdır? ”Sizi tanamogam, tanamagam islämok!” diyse, näme cogap bercek? Şonı diyäymegi-de daş däldir, her kimiñ öz öyi - öz gapısı, kimiñ nä hakı bar üstüne sürnüp gelmäge? Elbetde, Zılıha: ”İliñ içine gürrüñ yayradı” diyip biler. Yöne ol yaman gelin bolsa, ”İlde gep köp, Mekgede arap!” diyip, çürt-kesik eder. Üstesine-de, Zılıhanıñ özüni, hamana, gep gözläp yöreniñ yagdayına-da salmagı mümkin. ”Siz-ä bir bor-bolgusız gepiñ ızına düşüp yören işsiz ekeniñiz!” diyse, näme cogap bercek? Ya utanarmıka? A eger-de ol Mülli hakında meñ bilmeyän zatlarımı bilyän bolsa nätcek? - Onuñ yüregi endiredi. - Mülli barada meñ bilmeyän zadımam barmıka? Dirikä menden sır sakladımıka? Göräymäge, neresse çaga yalı açıkdı-la, gınancam, begencem daşındadı. İl-gün üçin däl, Zılıha üçin. Onda-da... bellisi yok, näçe yakın diyeñde-de, sır saklap biler. Erkek erkekdir-dä. - Basgançakdan galıp barşına Zılıha bütin süññüniñ sandırayandıgını sızdı. Mülli Tahır ikisiniñ arasında Gözel nireden peyda boldı? İndi ol olarıñ haysı birine yakın: Zılıhamı ya-da Gözele? Aybıgadım!”

  Gapı açılmazınıñ öñ yanındakı demde onuñ kalbında şeyle bir harasat gopdı velin, diyip-aydar yalı däldi. Hamana, bu öyde onı merhum adamsı vecera halda garşılaycak yalıdı. Hamana Gözel ikisi onuñ yüzüni alyarmışlar, onı it masgarası edip, ızına kovyarmışlar. Olarıñ ikisem betnışan göründiler. Zılıhanıñ mañlayındakı der damcaları güreldi. Emma Zılıhanıñ eden çakı çıkmadı. Düybünden! Gapını sıpayı geynen uz ovadan gelin açdı. Açışı yalı-da, doñup galdı: ne gep bar, ne-de söz. Zılıha-da añalıp dur. İki cübüt göz biri birine garşıma-garşı dikildi. Olarıñ bir cübti: ”Tanadıñmı? Bu men...” diyse, beylekisi: ”Tanadım. Yöne özüme ınanamok.” diyyär. Ummasız uzak görnen göz açıp-yuması vagt geçip, öy eyesi öñürti özüne geldi. Yöne sesi velin alcıraññı yañlandı:

  - Size kim gerek?

  Zılıha onuñ yüzünden gözlerini sovman:

  - Men sizi gözläp geldim - diyip, yadav cogap berdi.

  Bu çagırılmadık mıhmanıñ özüniñkidigine öy eyesinde güman azalan bolmaga çemeli, ol ümsüm gapıdan sovlup, gelene yol berdi.

  - Giriberiñ...

  Zılıha bosagadan yaydanıbrak ätledi, özüniñ näme üçin bu gapıdan gelendigini yadına salcak boldı, bu yere gelmeginiñ dogrudıgına ya-da nädogrudıgına edil bosagada duran yerinde düşüncek bolup, özüni gınadı. Öyüñ içine ilkinci dolı ädimini-de: ”Nähak geldim öydyän...” diyen güman bilen ätledi.

  Öy eyesi:

  - Oturıñ! - diydi-de, özi beyleki otaga geçip, bir meydan demini dürsemäge vagt aldı. Çayıñ ugruna çıkan boldı, eytdi-beytdi, garaz, vagtı bilen Zılıhanıñ gabadına geçip oturaymadı. Mıhman öy eyesini ilkibaşda diñe daşından sınlap oñmalı boldı.

  Mundan peydalanıp, Zılıha gurat öyden çıkan ayalıñ talapkär gözleri bilen içerini boydan-başa sınlap çıkdı. Bu içerini özüniñki bilen deñeşdircek bolmagıñ geregi yokdı, bu öyde diñe iñ zerur zatlar bardı, arta-daşa mebel-de, zınat-da göze ilenokdı, goş azdı. Yöne bolancası velin täzedi, yerli-erindedi. Öy bikesiniñ içerini bezemäge galanda eli çeper bolmalıdı. Şol bir vagtıñ özünde-de, öy goşlarına seretdigiçe Zılıhanıñ yüreginde nähilidir bir gabancañlık hem müñkürlik oyanıp başladı. Beyleki otaglarıñ goşundan habarı yok velin, yöne diñe bu otagıñ içini alay, şonda-da, näçe yönekey diyseñ-de, aspirantıñ ya-da studentiñ güyci yeterden içeri gurplurak görünyän yalı-la? Bu Mülli Tahırıñ işi-hä däldir-dä? Onyança Gözel otaga eli ovadan gülli çäynekli gaydıp geldi. Käselerem ovadan, öy eyesiniñ soñkı gidip getiren süyci gapırcagam, beyleki ovnuk-uşak zatlaram ”boyar eken-dä” diylip alnana meñzänok. Emma Zılıhanıñ özi Mülli Tahır bilen yaşaşıp başlan ilkinci yıllarında birentek öy goşunı: ”Bor-la, bu vagt bize mundan govusı nämä gerek? Göçmeli bor-gonmalı bor entek” diyip alardı. Gözeliñki beyle däl, pitiklenip alnan. Bu gelin nähili gelinkä? Öñ biriniñ maşgalası dagı boldumıka? Yeke başına içerisini nädip düzetdikä?

  - Haysını içyäniñizi bilmämsoñ, gara-da, gök çayam demläydim. Ya kofe içyäñizmi?

  Zılıha elini daldaladı.

  - Yog-ey, yok! Bizar. Kofe indi biziñ kellämizi agırdyar, gicesi bilenem ukı yok onsoñ.

  Gözel çalaca gızarıp, aşak bakdı. Zılıha-da gızardı, uzın köyneginiñ etegi bilen ak topugını yapdı.

  - Men-ä käte içmesem bolanok, gicesine-de okamalı, yazmalı bolyar. Oñam-a bir çuslandırıp baryan zadı yok-la, yöne endik edilipdir-dä, yogsam gök çayıñam kofeden kem yeri yok, haysına endik etseñ, şol gerek. Haysından guyayın?

  - Gök bolsa bor-la.

  Bir käse çayı zenanlar dımışıp içdiler, yañı açılan gürrüñ büdredi. İkisinde-de ”gürrüñ alışmaz” diyen hovsala döredi. Yöne birek birege gövni yetmekden emele gelen göze görünmeyän duygı velin, yitip gidibermedi. Şol sebäpdenem gürrüñiñ ugrukcagına ikisinde-de azda-kände umıt bardı. Zılıhanı Gözeliñ yaşlıgı, mähremligi yumşatsa, öy eyesine duydansız depesinden inen günüsiniñ ellä ser uran ayalda seyrek duşyan çekinceñ görki yaradı. Ahırsoñunda Zılıha yaşululık etmeli boldı, onuñ özi dil yardı. Aslıetine seredeñde, gürleşmek üçin gelen onuñ özi dälmi näme?

  - Avgusta meñzeş däl, gız, daşarı yaman ıssı, güyzem düşmän geçdi.

  Gözel bu gürrüñe gövünceñ goşuldı.

  - Bu yıl hemişekilerdenem ala. Geçen yıl-a, gövnüme bolmasa, bu vagtlar eyyäm salkınlapdı. Näbileyin, ya gövnümize, birhili geçen yıl mundan govı görünyär... Üstesine-de, caylaram ”menden saña baryança” gurlan, aralarında yer-yom yok. Baglık bolan bolsa, munuñ yalı bolmazdı. Kä vagt içim yananda: ”Vah, bu caylañ çızgısını çızanıñ özüni velin, getirip, tomsuñ cövzasında çagaları bilen yaşat-da içinde!” diyenimi duyman galyan. Ululañkam kösençdir velin, çagalañ kösenäyişi hiç zadıñam çakı däl. Olara bu yerde ne bir oynamaga yer bar, ne-de agacıñ aşagına girip, kölegede dem almaga.

  Bu gürrüñden soñ Zılıhanıñ gövnüne ulı güman gitdi. ”Munuñ çagalañ kösenci baradakı gürrüñi keseden sınlayanıñ gürrüñinden içgin yalı-la. Allacanlarım, munuñ çagası-beylekisem barmıkan? Bar bolsa, ol kimdenkä?” İçki hovsalasını zorayakdan basıp, ol öñki gürrüñi dovam etdi.

  - ”Pılan yerde mikrorayon gurlupdır” diy-de eşidäy yöne, barma-da, görme-de. Soñkı gurluşıklañ halıs ugrı gaçan oguşya. Nämesindendigini bilmek kın. Hemme kişi edil edip yören işini boldugı bu yurtdan gaçıp gitcek yalı, ne bir utanç bar, ne-de edyän işine höves.

  ”Utanç” sözüni eşiden Gözeliñ yüzi boz-yaz boldı. Ol bu çagırılmadık mıhmanıñ gürrüñiniñ hörpüni üytgederine garaşmaga başladı. Bu sözden soñ gürrüñiñ ugrı hökman üytgemelidi, üytgemecek gümanı yokdı. ”İlki näme diyerkä? - diyip, Gözel goranmaga tayyarlık görüp başladı. - Men näme diysemkäm? ”Siz-ä adresiñizi yalñışıp gelipsiñiz!” diyäysemmikäm? Ay, yok, onım-a bolmaz, yalñışıp gelmedigini bu govı bilyän bolmalı. Galan zatlaram bilyädir-le? Onsoñam indi hiç zadı düzetcek gümanıñ yok, geçen geçdi. Çınırgaberse, iñ soñkı bolan işi-de dogrı durup aytmalı bolaymasadır... Barıbir bu yöne yere gelen däldir, şähere yayran gürrüñler munı gününe goyan däldir. Şonuñ üçinem vakañ anıgına yetmese oñmaz. Gayta, goy, bilsin-de, maña ol gürrüñleri yatırmaga kömekleşsin. Nätcek, bolcak iş boldı, indi boyun alanıñdan govusı yok. Yöne men-ä muña ınanıp, açılsam, bu-da: ”Ärimi sen öldüripsiñ!” diyip, tupan turuzıberse nätse bolarka? Men nä bu ayalıñ gılıgına beletmi? Mugallımam bu hakda ömür dil yarman geçdi. ”Sen diyip gelen bolsam, galan gürrüñ artıkmaç” diyerdi-de, goyardı. Öz başdaşı barada yagşıdan-yamandan gürrüñ açmazdı. Äriniñ meniñ öyümde ölenini eşitse, bu ayalıñ terzi üytgäbermese-de yagşıdır? Boyun almasam näderkä? Ay, yok, bolmaz, bu anık eşitmese, yürek edip, meniñ öyüme gelip bilmezdi. Yöne gıssanmayın, belki ol gürrüñiñ üstünden barmaz?”

  Çınlakay gürrüñe geçcegini duydurayın diyyän yalı, Zılıha öy eyesiniñ yüzüne seredip eglendi, iki-üç övre göreçleri çaknışdı, öy eyesi beyle garayışdan näçe gaçalak etse-de peydası bolmadı, Zılıhanıñ aygıt edyäni bellidi. Ahırı ol yuvaşcadan söze başladı.

  - Gözel, meni gepimi diñlemän kovup goyberseñem hakıñ bar, öy seniñki. Yöne... - mıhman sakındı.

  - Türkmençilikde gapıdan geleniñ habarını alman kovulyan däldir. ”Göni gelen keygiñ iki gözünden başga aybı yok” diylendir. Menem türkmen, ilden üytgeşik gılıgım yok.

  Onuñ bu sözüne mıhman acımtık yılgırdı.

  - Türkmeniñki yalı düregey gılıg-a başga milletde ya bardır, ya-da yokdur. Yöne menem seni munça gözläpdirin, tapıpdırın heläk bolup, onsoñ içimi boşatman gitsem, arman bolcak, ikimiz günde-günaşa duşuşıp durasımız yok. Sebäbi men indi özümiñ dogrı gelendigime ikirciñlenemok. Siz şol il-günüñ: ”Mülli Tahırıñ aspirantkası” diyyäni bolmalı. Adıñızam Gözeldir, şeyle dälmi?

  - Hava, şeyle - diyse-de, öy eyesiniñ sesi çakıñdan pessay çıkdı. Halınıñ yüzüni dırmap oturışından onuñ häzirki bolcak gürrüñden diyseñ yaydanyandıgı bildiryärdi.

  - Gözel, eger meni kovcak bolsañ, şu vagt kov - diyende, Zılıhanıñ sesi-de endiräp çıkdı.

  Öy eyesi gürrüñdeşiniñ yüzüne uzak vagtlap haypı gelip seretdi. Zılıha-da yüzüni galdırdı, şol bada-da onuñ gözlerinde yaş peyda boldı. Gözeliñem halı teñ boldı, ol özünden bidin Zılıhanıñ gızıl çog halınıñ üstündäki eliniñ üstünde elini goydı. Gözel bu işi şeyle bir mılayımlık, duygudaşlık bilen etdi velin, elini çekip almakdan-a geçen, gayta Zılıhanıñ bu mährem gelni bagrına basayası geldi. ”Munuñ suvlañcadıgını - diyip, ol pikir etdi. - Gülle dogrı aydıpdır, asıl entek munuñ gız meñzem solman ekeni. - Soñam ol özünden bidin şeyle oylandı: - Elbetde, Mülli Tahır yöne-möne gelin üçin Zılıhanıñ diriliginde onuñ mährinden daş düşesi yokdı-la.” Onuñ gövnüne, garşısında oturan gelinde köpüñ düşünmecek, düşünip-de bilmecek, yöne añrıbaş sarpa goyulmagına mınasıp gayduvsız gözellik, mähir bar yalıdı. Ol günüsine däl-de, eysem şol göze görünmeyän özüne çekici duyga mayıl boldı, şonuñ üçin-de onı bagrına basası geldi. Arman, häzirki başlanan gürrüñ bu iki ayalıñ arasında beyle mähremlige yol goyanokdı. Öy eyesi birneme tolgunyan ses bilen mılayım gürledi:

  - Häzirem kovman, soñam. İkimiz indi dertdeş-ä. Mülli Tahır yok: size-de yok, maña-da. Biz indi nämäni paylaşmalı?

  - Meni her hili gıbatlar öyümde oturtmadı. - Zılıha gözüniñ yaşını sılıp gürledi. - Mülli, hamana señ öyüñde ölenmiş? Senem gorkıña onuñ cesedini boydaşıñ bilen öyüñden çıkarıp, yoluñ gırasından tapan yalı edip, ”Tiz kömege” yüklänmişiñ, şol çınmı?

  Zılıha yaşdan dolı ovalarını bulduradıp, yaydana-yaydana cogaba garaşdı: ”Käşgi beyle bolmayadı-da, bu onı yalana çıkarayadı-da...” Ol öy eyesiniñ gözlerini gözledi, dili geplemänkä onuñ gözlerinden anık cogap isledi, yok, ol bütin durkı bilen endiräp, bu soragıñ cogabını talap etdi. Zılıhanıñ gövnüne bolmasa, häzir iñ kın yagday döremelidi, Gözel alcıramalıdı, boyun almazlık, dogrusını aytmazlık üçin sıpalga gözlemelidi, iñ bolmanda vagt utmak üçin şeytmelidi. Emma Gözel duydansız yerden möññürip goyberdi, yüzin yıkılıp, bagrını hala berdi, agı gatışıklı samradı:

  - Şeyle boldı-da! Men nädeyin, gorkdum, alcıradım, ugrumı yitirdim! Sizi gaygı etdim! Meñ öyümden cesedi çıkan bolsa, şonda nätcekdiñiz?! Ol ondan govı bolarmıdı? İliñ gıbatını şonda görerdiñiz!

  Zılıha birdenkä gahar-gazap bilen yarıldı:

  - İl näme diyse, şonı diysin! Bolcak iş bolansoñ, ızında durmalı ekeniñ-dä! Men iliñ gürrüñine dişimi gısıp çıdardım, çıdabam otırın, yöne sen oñ iñ soñkuca demini köçeden aldırmalı däl ekeniñ-dä! Gorkyan bolsañ, iliñ gepinden gaça duryan bolsañ, oval nämüçin beyle işlere baş goşduñ? Biriniñ ärine şärik çıkañda gorkmadıñ-da, ol öyüñde süynende gorkaydıñmı? ”Utanmazak gız geçiñ guyrugından utanarlarını” etdiñmi?

  Zılıha yüzüni tutup agladı, onuñ gövnüne äri yañadandan ölen yalı boldı. Bu kötek öy eyesini-de erbet yagdaya saldı. Gözel çıdap bilmän, ulı ili bilen möññürip, vannalı otaga ılgadı. Ol Zılıhanıñ özüne düşünesiniñ gelmeyändigini gördi. Bu onuñ häliden bäri gorkup oturan zadı dälmidi näme? Şonuñ üçinem ol vannalı otagdan uzak vagtlap gaydıp gelmedi, onuñ agısı-da kesilmedi. Şonda Zılıha özüniñ, belki-de gereginden artık doñyüreklik edendigini añşırıp, yüzüni galdırman oturdı. Bir meydan geçensoñ ayallar köşeşip, öyüñ içine imisalalık aralaşdı.

  - Men mugallımı siziñ eliñizden alcak bolmadım. - Gözeliñ ökünçli, gaygı-gama yugrulan sesi gaytadan gapdalında yañlananda, Zılıha diñşirgendi. - Kimiñ öñürti ecizlik edeninem aydıp bilcek däl. Ol-a erkek, menem... menem ayal maşgala, yöne ol yene durnuklı bolup çıkaydı öydyän. Meñ gövnüme-hä şeyle. Yogsam, olam menden az urnan däldir-le velin. Men-ä soña-baka gızıllı şayım elimden gidip baryan-a döndüm. Namartladım. Men namartlamadık bolsam, onda mugallım özüne buyrsa-da buyrardı. Yöne bilmedim-dä... olam-a soña-baka yaman gaygılı görünyärdi. Bahana bolsa, duşuşayanını kem görmezdi. Duşuşdıgımızça-da, ayrılışmak kın düşdi. Ol günler meniñ size gözüm gidäyişi hiç bir zadıñ çakı däldi. Ey, Huday, aglaplar çıkardım: bäş yılcık şol ayalıñ yerinde bolsam, dünyäde armanım galmazdı diyerdim.

  Zılıha durup bilmedi.

  - Saña ”armanım bar” diyen barmı?

  Gözel mıhmanıñ bu gepine gatırgancagam bolmadı.

  - Birnäçe yıl yaşaşamsoñ, onı biri menden ileri tutup, elimden alıp gitse-de ökünmezdim diyerdim. Ökünmezmiñ diysene... Yakınlaşamsoñ bildim beydip bolmacagını. Ol bolcak zat däl ekeni. - Gözel sakınıp-sakınıp, arasını kesip gürleyärdi, yüzi aşakdı. Zılıha doññara daşa övrülip diñleyärdi, öy eyesiniñ äheñi, diyyän gepleri hem onuñ gabancını odukdırıp, gaharını getiryärdi hem-de aşa geñirgendiryärdi. Bu çaka deñiç Mülli Tahıra düşünyän-de, onı başına täç edip yören-de täk özüdirin öydüp gezenem bolsa, häzir ol, belki-de, munuñ o diyen dogrı däldigine göz yetirip başladı. Eger Gözeliñ gara çını bolsa, onda, megerem, Zılıha özüne artıkmaç baha kesene meñzeyär? Gözel içini dökmegini dovam etdi: - Men mugallıma nädip aşık bolanımı bilmän galdım, ol ikimiziñ aramızda otuz yaş bar ahırın. Otuz yaş! İlki gezek çıdaman, sırımızı açışanımızda men yigrimi yaşımdadım, olam - elli. Men gatı utanyardım, yöne oñ yagdayı has beterdi. Men-ä näme, köp zada kayıl geldim. Bu öyem karza-kovala girip aldım, şeytmesem gicä galcak ekenim. Bäş yılcık gövün-maksadıma yetdim, o dünye-bu dünye eziz görcek adamım bilen ilden ogrınça-da bolsa, garaz, yaşaşdım, armanım galmadı. Men ”bagt” diyip, nämä diyilyänini bilemok, yöne özümi bagtlı sayyan. Yekece armanım, ol ogrınça yaşalan yıllar çakdan aşa çalt geçdi. Elbetde, munı arman edinyän, yöne armanım yok. Men size munı nädip düşündircegimi bilemok. Başga bu dünyäde näme bar? İndi meniñ üçin barı bir, dünyäni suv alsa-da, topugıma çıkcak däl. Mülli Tahır indi yok, onsoñ näme bolanda näme?! Bu dünye yıkılsın, yıkılyan bolsa. Men indi galan ömrümi onuñ bilen ilden gorka-gorka yaşan günlerime guvanıp geçirerin. Nikalı ayalı bolsañızam, meniñ günämi geçiñ. Öz bagtlı günlerim üçin bütin älemde diñe bir adamdan irde-giçde ötünç soramalı bolcakdıgımı bilyärdim, olam, elbetde, siz. Geçiñ meniñ günämi! Bu işde meni yazıklı saymañ! Gökde iki adamıñ yıldızını duşuran gudratlı güyç yene bir üçüncinem olara taylap biler-ä!

  Gözel günüsiniñ ayagına yıkıldı. Zılıha öz etegine başını goyup, köynegini gözyaşına ezip yatan günüsine näme diyip, näme aytcagını bilmedi. Gözel özüni bütünley onuñ eline berip, Zılıhanıñ çıkarcak hökümine garaşyardı. Zılıha çıkgınsız güne galdı. Tersine, eger Gözel özüni gedem alıp baran bolsa, Zılıha üçin mundan müñ pay govı bolcakdı, yeñil düşcekdi. Belki, onuñ özüni şeyle yagdaya öñünden tayınlanı üçindir? Emma, ınha, bu häzirki yagdaya velin, ol düybünden tayın däldi. Şonuñ üçinem ol Gözeliñ üstaşırı niräkdir daşarık bir yere seredip, sarsman otırdı, ne ses bar, ne seda. ”Nätmeli? - diyip, ol öz-özünden sorayardı. - Hey, bu bolyan zat akılıña sıgarlıkmı? Munı indi urcakmı ya sökcekmi? Yalkasañ-da, gargasañ-da öz eliñde, öz gızlañdan tapavudı näme bu betbagtıñ? Çöz-dä, göreyin, bu çigşen düvüni çözüp bilseñ indi!”                      

  Bu yagdayı üytgeden yene Gözeliñ özi boldı. Ol Zılıhanıñ özüne rehimi inenini köpürgenene döndi. Yap-yañıca aman diläp yatan ayal başını onuñ dızından göterip, yene-de onuñ bäsdeşine övrülip ugradı. Başgaça bolanlıgında, iki oduñ arasında galan Zılıha nätcegini bilmän, kim bilyär, yene näçe vagt ot